शुक्लवर्णात्वग्निमुखा विश्वामित्र ऋषिस्तथा। ब्रह्मणश्शिरआरूढा शिखा विष्णु हृदि स्थिता
ती शुभ्रवर्णाची आहे, तिचे मुख अग्नी आहे, तिचे ऋषी विश्वामित्र आहेत. तिचे शिर ब्रह्मामध्ये, शिखा विष्णूमध्ये आणि हृदयात वास करते.
उपनयने नियोगः स्यात्सांख्यायन सगोत्रजा। त्रैलोक्यचरणा ज्ञेया पृथिवीकुक्षि संस्थिता
उपनयनाच्या वेळी सांख्यायन गोत्रातील मुलांसाठी नियम आहे. ती त्रैलोक्यात संचार करते आणि पृथ्वीच्या गर्भात स्थिर आहे.
चतुर्विंशतिस्थाने च पादादौ मस्तकांतके। चतुर्विंशत्यक्षरं न्यस्य ब्रह्मलोकं स विंदति
पायापासून डोक्याच्या टोकापर्यंत चोवीस स्थळी तिची चोवीस अक्षरे ठेवली, तर ब्रह्मलोकाची प्राप्ती होते.
प्रत्यर्णदेवतां ज्ञात्वा विष्णुसायुज्यमाप्नुयात्। अपरं च प्रवक्ष्यामि गायत्र्या लक्षणं ध्रुवं
प्रत्येक अक्षराची देवता जाणल्यावर विष्णूसोबत एकरूपता मिळते. मी गायत्रीचे आणखी एक स्थिर स्वरूप सांगतो.
सप्तपंच तथा ब्रह्म यजुरष्टादशाक्षरम्। ज्वलनादिहकारांतं जले स्थित्वा शतं जपेत्
ब्रह्माला सात आणि पाच, यजुर्वेदाला अठरा अक्षरे आहेत. 'ह' या अक्षरावर समाप्त होणारे, पाण्यात उभे राहून शंभर वेळा जपा.
उपपातककोट्या तु तथातिपातकैरपि। ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुक्ता यांति ममालयं
लहान-मोठ्या पापांचे, अगदी ब्रह्महत्या यांसारख्या पापांचेही कोटी कोटी गुन्हे असले, तरी असे करणारे मुक्त होतात आणि माझ्या धामाला पोहोचतात.
ॐअग्नेर्वाक्पुंसि यजुर्वेदेन जुष्टात्सोमं पिब स्वाहा। विष्णुमंत्रं महामंत्रं तथा माहेश्वरस्य च
'ॐ! यजुर्वेदाने संतुष्ट झाल्यावर सोमपान कर, स्वाहा!' विष्णुमंत्र, महामंत्र आणि महेश्वराचा मंत्र असे आहेत.
देवीसूर्यगणेशानां तथा क्रतुभुजां सुत। यस्य कस्य कुले जातो गुणवानेव तैर्गुणैः
देवता, सूर्य, गणेश आणि यज्ञ करणाऱ्यांसाठी, मुला, कोणत्याही कुळात जन्म घेतला तरी, ज्याच्यात गुण आहेत, त्याला ते गुण प्राप्त होतात.
साक्षाद्ब्रह्ममयो विप्रः पूजनीयः प्रयत्नतः। दानं दद्याच्च विधिवत्सदा पर्वणि पर्वणि
जो ब्राह्मण प्रत्यक्ष ब्रह्मस्वरूप आहे, त्याची अत्यंत काळजीपूर्वक पूजा करावी; प्रत्येक सणासुदीला त्याला योग्य पद्धतीने दान द्यावे.
अक्षयं लभते दाता जन्मकोटिशतान्प्रति। स्वाध्यायनिरतो विप्रो यः पठेत्पाठयेत्परान्
दान करणाऱ्याला कोटी जन्मांचे अक्षय पुण्य मिळते; जो ब्राह्मण स्वाध्यायात मग्न असतो, स्वतः म्हणतो आणि इतरांना शिकवतो.
धर्मं च श्रावयेल्लोके सदाचारं श्रुतिं स्मृतिं। पुराणसंहितां नूनं तथैव धर्मसंहितां
लोकांमध्ये धर्म, चांगले वर्तन, वेद, स्मृती, पुराणांची संहिता आणि धर्मसंहिताही लोकांना ऐकवावी.
श्रावयित्वा तु लोकेषु श्रावयित्वा द्विजातिषु। उर्व्यां विष्णुसमः सोपि पूजनीयो नरैः सुरैः1.46.
लोकांत आणि द्विजांमध्ये हे सर्व ऐकविल्यावर तो पृथ्वीवर विष्णूसारखा होतो आणि माणसे व देव दोघेही त्याची पूजा करतात.
यद्बलं चाक्षयं तस्य तीर्थभूतानघस्य च। समानमर्चनं कृत्वा नरो यात्यच्युतालयं
जो निष्पाप तीर्थस्वरूप झाला आहे, त्याची अपार शक्ती समान असते; त्याच्यासारखी पूजा केल्याने मनुष्य अच्युताच्या निवासस्थानी पोहोचतो.
कदाचित्क्रियते पापं विप्रः पापैर्न लिप्यते। चांडालस्य गृहे निष्ठौ भास्करज्वलनौ यथा
कधी पाप घडले तरी ब्राह्मण पापांनी लागलेला राहत नाही, जसे चांडाळाच्या घरी सूर्य व अग्नी राहूनही त्यांना काही लागत नाही.
याजनाध्यापनाद्यौनात्तथैवासत्प्रतिग्रहात्। विप्राणां न भवेद्दोषो ज्वलनार्कसमा द्विजाः
यज्ञ करविणे, अध्यापन करणे किंवा वाईट लोकांकडून दान घेणे यामुळे ब्राह्मणांना दोष लागत नाही; द्विज अग्नी आणि सूर्यासारखे असतात.
तान्प्रतिग्रहजान्दोषान्प्राणायाम व्यवस्थिताः। नाशयंतीह पापानि वायुर्मेघमिवांबरे
दानामुळे जे दोष येतात, ते प्राणायामात स्थिर राहिलेल्यांनी येथेच नष्ट होतात, जसे वारा आकाशातील ढग दूर करतो.
गायत्रीं यो जपेन्नित्यं प्राणायामसमन्वितां। प्रत्यक्षरामरैर्युक्तां स्वाङ्गे विन्यस्य तामपि
जो मनुष्य दररोज प्राणायामासह गायत्री जपतो आणि प्रत्येक अक्षर त्याच्या स्वतःच्या देवतेसह आपल्या अंगावर स्थापित करतो—
सर्वपापाद्विनिर्मुक्तो जन्मकोटिकृतादपि। ब्रह्मणः पदवीं प्राप्य स गच्छेत्प्रकृतेः परम्
तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो, अगणित जन्मांची पापे जरी असली तरी; ब्रह्मपद मिळवून तो प्रकृतीच्या पलीकडे जातो.
प्राणायामयुतां तस्माद्गायत्रीं जप नारद। नारद उवाच-। प्राणायामाः कथं ब्रह्मन्प्रत्येकाक्षरदेवताः
म्हणून नारद, प्राणायामासह गायत्रीचा जप कर. नारद म्हणाले— हे ब्रह्मन्, प्राणायाम आणि प्रत्येक अक्षराच्या देवता कशा आहेत?
तेषां न्यासं तथांगेषु वद तात यथाक्रमम्। ब्रह्मोवाच-। गुददेशेत्वपानस्याद्धृदि प्राणोस्ति देहिनः
त्यांची अंगावर योग्य क्रमाने स्थापना कशी करावी ते सांगा, बाबा. ब्रह्मा म्हणाले— गुदप्रदेशी अपान असतो, हृदयात देहधारकाचा प्राण असतो.
तस्माद्गुदं समाकुंच्य प्राणेन सह योजयेत्। पूरकेण तदा पुत्र कृत्वा कुंभकमुत्तमं
म्हणून गुदप्रदेश आकुंचन करून तो प्राणासह एकत्र करावा; मग पुत्रा, उत्तम पूरक करून कुंभक करावा.
प्राणायामत्रयं कृत्वा गायत्रीं संजपेदिद्वजः। अनेनैव जपेद्यस्तु महापातकसंचयः
तीन प्रकारचा प्राणायाम करून द्विजाने गायत्रीचा जप करावा; मोठी पापे साठविलेल्यानेही हा जप करावा.
सकृदुच्चारितेनैव क्षयं यात्युपपातकं। प्रतिवर्णस्वरं ज्ञात्वा विन्यस्येद्यः कलेवरे
एकदाच उच्चार केला तरी उपपापे नष्ट होतात; प्रत्येक अक्षराचा स्वर जाणून तो आपल्या शरीरावर स्थापित करावा.
स जनो ब्रह्मतामेति फलं वक्तुं न शक्नुमः। प्रत्यक्षरस्य यद्दैवं शृणु पुत्र वदाम्यहं
तो मनुष्य ब्रह्मत्व प्राप्त करतो; त्याचे फळ सांगणे अशक्य आहे. प्रत्येक अक्षराची जी देवता आहे, ती मी सांगतो, ऐक पुत्रा.
यज्जप्त्वा च पुनर्मातुस्तनं न पिबति द्विजः। आग्नेयं प्रथमं ज्ञेयं वायव्यं तु द्वितीयकम्
त्याचा जप केल्यावर द्विज पुन्हा आईचे दूध पित नाही. पहिले अक्षर अग्नीचे, दुसरे वायूचे समजावे.
तृतीयं सूर्यदैवत्यं चतुर्थं वैयतं तथा। पंचमं यमदैवत्यं वारुणं षष्ठमुच्यते
तिसरे अक्षर सूर्यदेवतायुक्त, चौथेही वायूचे; पाचवे यमदेवतायुक्त, सहावे वरुणाचे समजावे.
सप्तमं बार्हस्पत्यं तु पार्जन्यं चाष्टमं विदुः। ऐन्द्रं च नवमं ज्ञेयं गांधर्वं दशमं तथा
सातवे बृहस्पतीचे, आठवे पर्जन्याचे मानले जाते; नववे इंद्राचे, दहावे गंधर्वाचे समजावे.
पौष्णमेकादशं विद्धि मैत्रं द्वादशकं स्मृतं। त्वाष्ट्रं त्रयोदशं ज्ञेयं वासवं तु चतुर्दशं
अकरावे पूषणाचे, बारावे मित्राचे समजावे; तेरावे त्वष्ट्याचे, चौदावे वासवाचे मानावे.
मारुतं पंचदशकं सौम्यं षोडशकं स्मृतं। आंगिरसं सप्तदशं वैश्वदेवमतः परं
मारुत मंत्र पंधरा अक्षरी आहे, सौम्य सोळा अक्षरी म्हणून ओळखला जातो. आंगिरस सतराच्या असून, त्यानंतर वैश्वदेव येतो.
आश्विनं चैकोनविंशं प्राजापत्यं तु विंशकं। सर्वदेवमयं ज्ञेयमेकविंशकमक्षरं
आश्विन मंत्र एकोणवीस अक्षरी आहे, प्राजापत्य वीस अक्षरी आहे. सर्वदेवमय एकवीस अक्षरी म्हणून समजावा.