वेश्यापुत्रो वसिष्ठश्च अन्ये सिद्धा द्विजादयः। तस्मात्सच्छोत्रियादीनां शृणु पुत्रक लक्षणम्
वसिष्ठ हा वेश्येचा पुत्र होता, आणि इतरही सिद्ध द्विज आहेत; म्हणून, पुत्रा, खरे वेदपाठी कोण, त्यांची लक्षणे ऐक.
धरायां तीर्थभूतानां सर्वपापहराय च। जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेयः संस्कारैर्द्विज उच्यते१२९ द्विज। विद्यया याति विप्रत्वं त्रिभिः श्रोत्रियलक्षणम् विप्र। विद्यापूतो मंत्रपूतो वेदपूतस्तथैव च
जमिनीवर जे तीर्थासारखे पवित्र करणारे आणि सर्व पापे दूर करणारे आहेत—जन्माने ब्राह्मण, संस्काराने द्विज, विद्येने ब्राह्मणत्व मिळते; हे तीन वेदपाठीचे लक्षण आहे: विद्या, मंत्र आणि वेद यांनी शुद्ध झालेला.
तीर्थस्नानादिभिर्मेध्यो विप्रः पूज्यतमः स्मृतः। नारायणे सदा भक्तः शुद्धांतःकरणस्तथा
तीर्थस्नान वगैरे करून शुद्ध झालेला ब्राह्मण सर्वांत पूज्य मानला जातो; आणि जो नेहमी नारायणभक्त आहे, ज्याचे मनही स्वच्छ आहे, तोसुद्धा तितकाच पूज्य आहे.
जितेंद्रियो जितक्रोधस्समः सर्वजनेषु च। गुरुदेवातिथेर्भक्तः पित्रोः शुश्रूषणे रतः
जो आपल्या इंद्रियांवर आणि रागावर विजय मिळवतो, सर्व लोकांशी सारखाच वागतो, गुरु, देव आणि पाहुण्यांची भक्ती करतो, आणि आईवडिलांची सेवा करण्यात आनंद मानतो.
परदारे मनो यस्य कदाचिन्नैव मोदते। पुराणकथको नित्यं धर्माख्यानस्य संततिः
ज्याच्या मनाला कधीच दुसऱ्याच्या पत्नीमध्ये आकर्षण वाटत नाही, जो नेहमी पुराणकथा सांगतो आणि धर्माची शिकवण पसरवतो.
अस्यैव दर्शनान्नित्यमश्वमेधादिजं फलम्। संलापे गतिमेत्यस्य भागीरथ्या प्लवस्य च
अशा व्यक्तीचे रोज दर्शन घेतल्याने अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते; त्याच्याशी संवाद साधल्याने मुक्ती मिळते आणि भागीरथीमध्ये स्नान केल्याचा पुण्यलाभ मिळतो.
व्रतैश्च विविधैः पूतो नित्यस्नानद्विजार्चनैः। मित्रामित्रे दयालुः स्यात्समः सर्वजनेषु च
विविध व्रतांनी, दररोज स्नान करून आणि ब्राह्मणांची पूजा करून शुद्ध झालेला, जो मित्र आणि शत्रू दोघांवरही दया करतो आणि सर्व लोकांशी सारखा वागतो.
परस्वं न हरेद्यस्तु तृणमप्यटवीगतम्। कामक्रोधादिनिर्मुक्त इंद्रियैरजितः पुमान्
जो दुसऱ्याचे धन, अगदी जंगलात सापडलेले गवताचे पातेसुद्धा, घेणार नाही; जो काम, राग यांसारख्या वासनांपासून मुक्त आहे, पण ज्याच्या इंद्रियांवर अजूनही पूर्ण ताबा नाही.
परदारान्न गृह्णाति मनसापि गृहागतान्। नारद उवाच-। गायत्र्या लक्षणं किं वा प्रत्येकाक्षरजं गुणम्
जो दुसऱ्याच्या पत्नीला, ती घरात आली तरी, मनानेही स्वीकारत नाही. नारद म्हणाले: गायत्रीचे स्वरूप किंवा तिच्या प्रत्येक अक्षराचा गुण काय आहे?
कुक्षिचरणगोत्राणां तस्या ब्रूहि सुनिश्चयम्। ब्रह्मोवाच-। छंदो गायत्री गायत्र्याः सविता देवता ध्रुवम्
तिच्या उद्गम, पाय आणि वंशाविषयी निश्चितपणे सांग. ब्रह्मा म्हणाले: गायत्रीचे छंद गायत्रीच आहे; तिची देवता सविता आहे, आणि ती स्थिर आहे.
शुक्लवर्णात्वग्निमुखा विश्वामित्र ऋषिस्तथा। ब्रह्मणश्शिरआरूढा शिखा विष्णु हृदि स्थिता
ती शुभ्रवर्णाची आहे, तिचे मुख अग्नी आहे, तिचे ऋषी विश्वामित्र आहेत. तिचे शिर ब्रह्मामध्ये, शिखा विष्णूमध्ये आणि हृदयात वास करते.
उपनयने नियोगः स्यात्सांख्यायन सगोत्रजा। त्रैलोक्यचरणा ज्ञेया पृथिवीकुक्षि संस्थिता
उपनयनाच्या वेळी सांख्यायन गोत्रातील मुलांसाठी नियम आहे. ती त्रैलोक्यात संचार करते आणि पृथ्वीच्या गर्भात स्थिर आहे.
चतुर्विंशतिस्थाने च पादादौ मस्तकांतके। चतुर्विंशत्यक्षरं न्यस्य ब्रह्मलोकं स विंदति
पायापासून डोक्याच्या टोकापर्यंत चोवीस स्थळी तिची चोवीस अक्षरे ठेवली, तर ब्रह्मलोकाची प्राप्ती होते.
प्रत्यर्णदेवतां ज्ञात्वा विष्णुसायुज्यमाप्नुयात्। अपरं च प्रवक्ष्यामि गायत्र्या लक्षणं ध्रुवं
प्रत्येक अक्षराची देवता जाणल्यावर विष्णूसोबत एकरूपता मिळते. मी गायत्रीचे आणखी एक स्थिर स्वरूप सांगतो.
सप्तपंच तथा ब्रह्म यजुरष्टादशाक्षरम्। ज्वलनादिहकारांतं जले स्थित्वा शतं जपेत्
ब्रह्माला सात आणि पाच, यजुर्वेदाला अठरा अक्षरे आहेत. 'ह' या अक्षरावर समाप्त होणारे, पाण्यात उभे राहून शंभर वेळा जपा.
उपपातककोट्या तु तथातिपातकैरपि। ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुक्ता यांति ममालयं
लहान-मोठ्या पापांचे, अगदी ब्रह्महत्या यांसारख्या पापांचेही कोटी कोटी गुन्हे असले, तरी असे करणारे मुक्त होतात आणि माझ्या धामाला पोहोचतात.
ॐअग्नेर्वाक्पुंसि यजुर्वेदेन जुष्टात्सोमं पिब स्वाहा। विष्णुमंत्रं महामंत्रं तथा माहेश्वरस्य च
'ॐ! यजुर्वेदाने संतुष्ट झाल्यावर सोमपान कर, स्वाहा!' विष्णुमंत्र, महामंत्र आणि महेश्वराचा मंत्र असे आहेत.
देवीसूर्यगणेशानां तथा क्रतुभुजां सुत। यस्य कस्य कुले जातो गुणवानेव तैर्गुणैः
देवता, सूर्य, गणेश आणि यज्ञ करणाऱ्यांसाठी, मुला, कोणत्याही कुळात जन्म घेतला तरी, ज्याच्यात गुण आहेत, त्याला ते गुण प्राप्त होतात.
साक्षाद्ब्रह्ममयो विप्रः पूजनीयः प्रयत्नतः। दानं दद्याच्च विधिवत्सदा पर्वणि पर्वणि
जो ब्राह्मण प्रत्यक्ष ब्रह्मस्वरूप आहे, त्याची अत्यंत काळजीपूर्वक पूजा करावी; प्रत्येक सणासुदीला त्याला योग्य पद्धतीने दान द्यावे.
अक्षयं लभते दाता जन्मकोटिशतान्प्रति। स्वाध्यायनिरतो विप्रो यः पठेत्पाठयेत्परान्
दान करणाऱ्याला कोटी जन्मांचे अक्षय पुण्य मिळते; जो ब्राह्मण स्वाध्यायात मग्न असतो, स्वतः म्हणतो आणि इतरांना शिकवतो.
धर्मं च श्रावयेल्लोके सदाचारं श्रुतिं स्मृतिं। पुराणसंहितां नूनं तथैव धर्मसंहितां
लोकांमध्ये धर्म, चांगले वर्तन, वेद, स्मृती, पुराणांची संहिता आणि धर्मसंहिताही लोकांना ऐकवावी.
श्रावयित्वा तु लोकेषु श्रावयित्वा द्विजातिषु। उर्व्यां विष्णुसमः सोपि पूजनीयो नरैः सुरैः1.46.
लोकांत आणि द्विजांमध्ये हे सर्व ऐकविल्यावर तो पृथ्वीवर विष्णूसारखा होतो आणि माणसे व देव दोघेही त्याची पूजा करतात.
यद्बलं चाक्षयं तस्य तीर्थभूतानघस्य च। समानमर्चनं कृत्वा नरो यात्यच्युतालयं
जो निष्पाप तीर्थस्वरूप झाला आहे, त्याची अपार शक्ती समान असते; त्याच्यासारखी पूजा केल्याने मनुष्य अच्युताच्या निवासस्थानी पोहोचतो.
कदाचित्क्रियते पापं विप्रः पापैर्न लिप्यते। चांडालस्य गृहे निष्ठौ भास्करज्वलनौ यथा
कधी पाप घडले तरी ब्राह्मण पापांनी लागलेला राहत नाही, जसे चांडाळाच्या घरी सूर्य व अग्नी राहूनही त्यांना काही लागत नाही.
याजनाध्यापनाद्यौनात्तथैवासत्प्रतिग्रहात्। विप्राणां न भवेद्दोषो ज्वलनार्कसमा द्विजाः
यज्ञ करविणे, अध्यापन करणे किंवा वाईट लोकांकडून दान घेणे यामुळे ब्राह्मणांना दोष लागत नाही; द्विज अग्नी आणि सूर्यासारखे असतात.
तान्प्रतिग्रहजान्दोषान्प्राणायाम व्यवस्थिताः। नाशयंतीह पापानि वायुर्मेघमिवांबरे
दानामुळे जे दोष येतात, ते प्राणायामात स्थिर राहिलेल्यांनी येथेच नष्ट होतात, जसे वारा आकाशातील ढग दूर करतो.
गायत्रीं यो जपेन्नित्यं प्राणायामसमन्वितां। प्रत्यक्षरामरैर्युक्तां स्वाङ्गे विन्यस्य तामपि
जो मनुष्य दररोज प्राणायामासह गायत्री जपतो आणि प्रत्येक अक्षर त्याच्या स्वतःच्या देवतेसह आपल्या अंगावर स्थापित करतो—
सर्वपापाद्विनिर्मुक्तो जन्मकोटिकृतादपि। ब्रह्मणः पदवीं प्राप्य स गच्छेत्प्रकृतेः परम्
तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो, अगणित जन्मांची पापे जरी असली तरी; ब्रह्मपद मिळवून तो प्रकृतीच्या पलीकडे जातो.
प्राणायामयुतां तस्माद्गायत्रीं जप नारद। नारद उवाच-। प्राणायामाः कथं ब्रह्मन्प्रत्येकाक्षरदेवताः
म्हणून नारद, प्राणायामासह गायत्रीचा जप कर. नारद म्हणाले— हे ब्रह्मन्, प्राणायाम आणि प्रत्येक अक्षराच्या देवता कशा आहेत?
तेषां न्यासं तथांगेषु वद तात यथाक्रमम्। ब्रह्मोवाच-। गुददेशेत्वपानस्याद्धृदि प्राणोस्ति देहिनः
त्यांची अंगावर योग्य क्रमाने स्थापना कशी करावी ते सांगा, बाबा. ब्रह्मा म्हणाले— गुदप्रदेशी अपान असतो, हृदयात देहधारकाचा प्राण असतो.