भुंजंति चासुरास्तत्र प्रेता दैत्याश्च राक्षसाः। तस्माद्ब्राह्मणमाहूय तेषु कर्माणि कारयेत्
तेथे असुर, भूत, दैत्य आणि राक्षसही भाग घेतात; म्हणून त्या कर्मांसाठी ब्राह्मणाला बोलवावे.
काले देशे च पात्रे च लक्षकोटिगुणं भवेत्। श्रद्धया च द्विजं दृष्ट्वा प्रकुर्यादभिवादनम्
वेळ, जागा आणि पात्रानुसार पुण्य लक्षोन्मतीने वाढते; श्रद्धेने द्विजाला पाहिल्यावर नम्रतेने अभिवादन करावे.
दीर्घायुस्तस्य वाक्येन चिरंजीवी भवेन्नरः। अनभिवादनाद्विप्र द्वेषादश्रद्धयापि च
ब्राह्मणाच्या आशीर्वादाने माणसाचे आयुष्य वाढते; पण अभिवादन न केल्याने, द्वेषाने किंवा श्रद्धा नसल्याने तसे होत नाही.
आयुः क्षीणं भवेत्पुंसां भूतिनाशश्च दुर्गतिः। आयुर्वृद्धिर्यशोवृद्धिर्वृद्धिर्विद्या धनस्य च
अभिवादन न केल्याने आयुष्य कमी होते, संपत्ती नष्ट होते आणि दुर्दशा येते; पण अभिवादन केल्याने आयुष्य, कीर्ती, विद्या आणि धन वाढते.
पूजयित्वा द्विजान्श्रेष्ठो भवेन्नास्त्यत्र संशयः। न विप्रपादोदककर्दमानि न वेदशास्त्रप्रतिघोषितानि
ब्राह्मणांचा सन्मान केल्याने श्रेष्ठत्व मिळते—यात शंका नाही; पण ज्या घरात ब्राह्मणाच्या पायांचे पाणी किंवा चिखल नाही, किंवा वेदपठणाचा आवाज नाही—
स्वाहा स्वधा स्वस्तिविवर्जितानि श्मशानतुल्यानि गृहाणि तानि। नारद उवाच। कश्च पूज्यतमो विप्रो ह्यपूज्यो वाथ को भवेत्
—ज्या घरात स्वाहा, स्वधा किंवा स्वस्ति या उच्चारांचा अभाव आहे, ती घरे स्मशानासारखीच आहेत. नारद म्हणाले: सर्वात पूज्य ब्राह्मण कोण आणि अपूज्य कोण?
विप्रस्य लक्षणं ब्रूहि याथातथ्यं गुरोरपि। ब्रह्मोवाच-। पूज्यः श्रोत्रियको नित्यं सदाचारसमन्वितः
ब्राह्मणाची खरी ओळख काय ते सांगा, गुरूपेक्षाही जास्त. ब्रह्मदेव म्हणाले: जो वेदपाठी आणि नेहमीच उत्तम आचारधर्म असलेला आहे, तो ब्राह्मण पूज्य आहे.
सद्वृत्तः कलुषैर्मुक्तस्तीर्थभूतो जनोऽनघः। नारद उवाच-। जातः कः श्रोत्रियस्तात सत्कुले वाप्यसत्कुले
जो सदाचार असलेला, दोषरहित आणि तीर्थासारखा पवित्र करणारा आहे, तो निष्पाप आहे. नारद म्हणाले: कोण जन्मतः वेदपाठी मानला जातो, चांगल्या किंवा वाईट कुळात असो?
सदसत्कर्मकर्ता वा कः पूज्यो भुवि बाडवः। ब्रह्मोवाच-। सत्श्रोत्रियकुले जातो ह्यक्रियो नैव पूजितः
सद्कर्म किंवा दुष्कर्म करणारा, यांपैकी कोण पृथ्वीवर पूज्य आहे? ब्रह्मदेव म्हणाले: वेदपाठी कुळात जन्मलेला पण आचरण न करणारा पूज्य नाही.
असत्क्षेत्रकुले पूज्यो व्यास वैभांडकौ यथा। क्षत्रियाणां कुले जातो विश्वामित्रोस्ति मत्समः
जे असत्कुळात जन्मले तरी पूज्य आहेत, जसे व्यास आणि वैभांडक; क्षत्रिय कुळात जन्मलेला विश्वामित्र माझ्यासारखाच आहे.
वेश्यापुत्रो वसिष्ठश्च अन्ये सिद्धा द्विजादयः। तस्मात्सच्छोत्रियादीनां शृणु पुत्रक लक्षणम्
वसिष्ठ हा वेश्येचा पुत्र होता, आणि इतरही सिद्ध द्विज आहेत; म्हणून, पुत्रा, खरे वेदपाठी कोण, त्यांची लक्षणे ऐक.
धरायां तीर्थभूतानां सर्वपापहराय च। जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेयः संस्कारैर्द्विज उच्यते१२९ द्विज। विद्यया याति विप्रत्वं त्रिभिः श्रोत्रियलक्षणम् विप्र। विद्यापूतो मंत्रपूतो वेदपूतस्तथैव च
जमिनीवर जे तीर्थासारखे पवित्र करणारे आणि सर्व पापे दूर करणारे आहेत—जन्माने ब्राह्मण, संस्काराने द्विज, विद्येने ब्राह्मणत्व मिळते; हे तीन वेदपाठीचे लक्षण आहे: विद्या, मंत्र आणि वेद यांनी शुद्ध झालेला.
तीर्थस्नानादिभिर्मेध्यो विप्रः पूज्यतमः स्मृतः। नारायणे सदा भक्तः शुद्धांतःकरणस्तथा
तीर्थस्नान वगैरे करून शुद्ध झालेला ब्राह्मण सर्वांत पूज्य मानला जातो; आणि जो नेहमी नारायणभक्त आहे, ज्याचे मनही स्वच्छ आहे, तोसुद्धा तितकाच पूज्य आहे.
जितेंद्रियो जितक्रोधस्समः सर्वजनेषु च। गुरुदेवातिथेर्भक्तः पित्रोः शुश्रूषणे रतः
जो आपल्या इंद्रियांवर आणि रागावर विजय मिळवतो, सर्व लोकांशी सारखाच वागतो, गुरु, देव आणि पाहुण्यांची भक्ती करतो, आणि आईवडिलांची सेवा करण्यात आनंद मानतो.
परदारे मनो यस्य कदाचिन्नैव मोदते। पुराणकथको नित्यं धर्माख्यानस्य संततिः
ज्याच्या मनाला कधीच दुसऱ्याच्या पत्नीमध्ये आकर्षण वाटत नाही, जो नेहमी पुराणकथा सांगतो आणि धर्माची शिकवण पसरवतो.
अस्यैव दर्शनान्नित्यमश्वमेधादिजं फलम्। संलापे गतिमेत्यस्य भागीरथ्या प्लवस्य च
अशा व्यक्तीचे रोज दर्शन घेतल्याने अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते; त्याच्याशी संवाद साधल्याने मुक्ती मिळते आणि भागीरथीमध्ये स्नान केल्याचा पुण्यलाभ मिळतो.
व्रतैश्च विविधैः पूतो नित्यस्नानद्विजार्चनैः। मित्रामित्रे दयालुः स्यात्समः सर्वजनेषु च
विविध व्रतांनी, दररोज स्नान करून आणि ब्राह्मणांची पूजा करून शुद्ध झालेला, जो मित्र आणि शत्रू दोघांवरही दया करतो आणि सर्व लोकांशी सारखा वागतो.
परस्वं न हरेद्यस्तु तृणमप्यटवीगतम्। कामक्रोधादिनिर्मुक्त इंद्रियैरजितः पुमान्
जो दुसऱ्याचे धन, अगदी जंगलात सापडलेले गवताचे पातेसुद्धा, घेणार नाही; जो काम, राग यांसारख्या वासनांपासून मुक्त आहे, पण ज्याच्या इंद्रियांवर अजूनही पूर्ण ताबा नाही.
परदारान्न गृह्णाति मनसापि गृहागतान्। नारद उवाच-। गायत्र्या लक्षणं किं वा प्रत्येकाक्षरजं गुणम्
जो दुसऱ्याच्या पत्नीला, ती घरात आली तरी, मनानेही स्वीकारत नाही. नारद म्हणाले: गायत्रीचे स्वरूप किंवा तिच्या प्रत्येक अक्षराचा गुण काय आहे?
कुक्षिचरणगोत्राणां तस्या ब्रूहि सुनिश्चयम्। ब्रह्मोवाच-। छंदो गायत्री गायत्र्याः सविता देवता ध्रुवम्
तिच्या उद्गम, पाय आणि वंशाविषयी निश्चितपणे सांग. ब्रह्मा म्हणाले: गायत्रीचे छंद गायत्रीच आहे; तिची देवता सविता आहे, आणि ती स्थिर आहे.
शुक्लवर्णात्वग्निमुखा विश्वामित्र ऋषिस्तथा। ब्रह्मणश्शिरआरूढा शिखा विष्णु हृदि स्थिता
ती शुभ्रवर्णाची आहे, तिचे मुख अग्नी आहे, तिचे ऋषी विश्वामित्र आहेत. तिचे शिर ब्रह्मामध्ये, शिखा विष्णूमध्ये आणि हृदयात वास करते.
उपनयने नियोगः स्यात्सांख्यायन सगोत्रजा। त्रैलोक्यचरणा ज्ञेया पृथिवीकुक्षि संस्थिता
उपनयनाच्या वेळी सांख्यायन गोत्रातील मुलांसाठी नियम आहे. ती त्रैलोक्यात संचार करते आणि पृथ्वीच्या गर्भात स्थिर आहे.
चतुर्विंशतिस्थाने च पादादौ मस्तकांतके। चतुर्विंशत्यक्षरं न्यस्य ब्रह्मलोकं स विंदति
पायापासून डोक्याच्या टोकापर्यंत चोवीस स्थळी तिची चोवीस अक्षरे ठेवली, तर ब्रह्मलोकाची प्राप्ती होते.
प्रत्यर्णदेवतां ज्ञात्वा विष्णुसायुज्यमाप्नुयात्। अपरं च प्रवक्ष्यामि गायत्र्या लक्षणं ध्रुवं
प्रत्येक अक्षराची देवता जाणल्यावर विष्णूसोबत एकरूपता मिळते. मी गायत्रीचे आणखी एक स्थिर स्वरूप सांगतो.
सप्तपंच तथा ब्रह्म यजुरष्टादशाक्षरम्। ज्वलनादिहकारांतं जले स्थित्वा शतं जपेत्
ब्रह्माला सात आणि पाच, यजुर्वेदाला अठरा अक्षरे आहेत. 'ह' या अक्षरावर समाप्त होणारे, पाण्यात उभे राहून शंभर वेळा जपा.
उपपातककोट्या तु तथातिपातकैरपि। ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुक्ता यांति ममालयं
लहान-मोठ्या पापांचे, अगदी ब्रह्महत्या यांसारख्या पापांचेही कोटी कोटी गुन्हे असले, तरी असे करणारे मुक्त होतात आणि माझ्या धामाला पोहोचतात.
ॐअग्नेर्वाक्पुंसि यजुर्वेदेन जुष्टात्सोमं पिब स्वाहा। विष्णुमंत्रं महामंत्रं तथा माहेश्वरस्य च
'ॐ! यजुर्वेदाने संतुष्ट झाल्यावर सोमपान कर, स्वाहा!' विष्णुमंत्र, महामंत्र आणि महेश्वराचा मंत्र असे आहेत.
देवीसूर्यगणेशानां तथा क्रतुभुजां सुत। यस्य कस्य कुले जातो गुणवानेव तैर्गुणैः
देवता, सूर्य, गणेश आणि यज्ञ करणाऱ्यांसाठी, मुला, कोणत्याही कुळात जन्म घेतला तरी, ज्याच्यात गुण आहेत, त्याला ते गुण प्राप्त होतात.
साक्षाद्ब्रह्ममयो विप्रः पूजनीयः प्रयत्नतः। दानं दद्याच्च विधिवत्सदा पर्वणि पर्वणि
जो ब्राह्मण प्रत्यक्ष ब्रह्मस्वरूप आहे, त्याची अत्यंत काळजीपूर्वक पूजा करावी; प्रत्येक सणासुदीला त्याला योग्य पद्धतीने दान द्यावे.
अक्षयं लभते दाता जन्मकोटिशतान्प्रति। स्वाध्यायनिरतो विप्रो यः पठेत्पाठयेत्परान्
दान करणाऱ्याला कोटी जन्मांचे अक्षय पुण्य मिळते; जो ब्राह्मण स्वाध्यायात मग्न असतो, स्वतः म्हणतो आणि इतरांना शिकवतो.