न च दारिद्र्यतामेति नातुरो न च कातरः। मनोनुकूलां प्रमदामर्चयित्वा द्विजान्लभेत्
तो कधीही गरीब होत नाही, आजारी पडत नाही किंवा घाबरत नाही; ब्राह्मणांची पूजा केल्याने त्याला मनासारखी पत्नी मिळते.
कृत्वा साहसकर्माणि दद्याद्विप्राय पर्वसु। तद्दानं सुगुणं प्रोक्तमभयं लाभ एव च
धाडसी कृत्य केल्यानंतर, सणासुदीला ब्राह्मणाला दान द्यावे; असे दान उत्तम समजले जाते, ते निर्भयता आणि लाभ देते.
विप्रपादतलोद्घृष्टि क्षती भवति यः करः। स करः श्रीकरो नाम अन्यः कर्मकरः करः
ब्राह्मणाच्या पायाने झिजलेला हात 'श्री देणारा' हात म्हणून ओळखला जातो; इतर सर्व हात फक्त काम करणारे हात आहेत.
विप्रपादरजः पूताः पूतास्तज्जलबिन्दुभिः। विपद्भिश्च सदा पापैर्मुक्ता यांति त्रिविष्टपम्
ब्राह्मणाच्या पायातील धूळ आणि त्यावरून पडलेले पाण्याचे थेंब ज्यांना लाभतात, ते नेहमी पवित्र होतात, पापमुक्त होतात आणि स्वर्ग प्राप्त करतात.
विप्रपादरजः पूताः शुचयो गृह चत्वराः। पुण्यक्षेत्रसमास्ते स्युः प्रशस्ता यज्ञकर्मसु
ब्राह्मणांच्या पायांच्या धुळीने शुद्ध झालेली घराची अंगणे पवित्र होतात, ती पुण्यस्थळांसारखी मानली जातात आणि यज्ञकर्मांसाठी फारच योग्य ठरतात.
आदौ ब्रह्ममुखाद्विप्रः समुद्भूतः पुरानघः। वेदास्तत्रैव संजाताः सृष्टिसंस्थिति हेतवः
पूर्वी, पापरहित राजा, ब्रह्मदेवाच्या मुखातून ब्राह्मण उत्पन्न झाला; त्याच ठिकाणी वेदही जन्मले, जे सृष्टी आणि तिच्या स्थितीचे कारण आहेत.
तस्माद्विप्रमुखे वेदाश्चार्पिताः पुरुषेण हि। पूजार्थं सर्वलोकानां सर्वयज्ञार्थतो ध्रुवम्
म्हणूनच, सर्व लोकांच्या पूजेकरिता आणि सर्व यज्ञांसाठी वेद परमेश्वराने ब्राह्मणाच्या हाती दिले.
पितृयज्ञे विवाहे च वह्निकार्येषु शांतिषु। प्रशस्ता ब्राह्मणा नित्यं सर्व स्वस्त्ययनेषु च
पितृयज्ञ, विवाह, अग्निकर्मे आणि शांतिसंस्कार यांसह सर्व मंगल कार्यांत ब्राह्मण नेहमीच मानाचे असतात.
देवा भुंजंति हव्यानि बलिप्रेतादयोऽसुराः। पितरश्चैव कव्यानि विप्रस्यैव मुखाद्र्धुवम्
देवांना हविर्भाग मिळतो, तर भूत, पितर, असुर यांना बळी मिळतो—हे सर्व निश्चितच ब्राह्मणाच्या मुखातूनच पोहोचते.
देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च यो दद्याद्यज्ञकर्मसु। दानं होमं बलिं चैव विना विप्रेण निष्फलम्
यज्ञकर्मात देवांना किंवा पितरांना दिलेले दान, होम किंवा बळी, जर ब्राह्मणाशिवाय केले, तर ते निष्फळ ठरते.
भुंजंति चासुरास्तत्र प्रेता दैत्याश्च राक्षसाः। तस्माद्ब्राह्मणमाहूय तेषु कर्माणि कारयेत्
तेथे असुर, भूत, दैत्य आणि राक्षसही भाग घेतात; म्हणून त्या कर्मांसाठी ब्राह्मणाला बोलवावे.
काले देशे च पात्रे च लक्षकोटिगुणं भवेत्। श्रद्धया च द्विजं दृष्ट्वा प्रकुर्यादभिवादनम्
वेळ, जागा आणि पात्रानुसार पुण्य लक्षोन्मतीने वाढते; श्रद्धेने द्विजाला पाहिल्यावर नम्रतेने अभिवादन करावे.
दीर्घायुस्तस्य वाक्येन चिरंजीवी भवेन्नरः। अनभिवादनाद्विप्र द्वेषादश्रद्धयापि च
ब्राह्मणाच्या आशीर्वादाने माणसाचे आयुष्य वाढते; पण अभिवादन न केल्याने, द्वेषाने किंवा श्रद्धा नसल्याने तसे होत नाही.
आयुः क्षीणं भवेत्पुंसां भूतिनाशश्च दुर्गतिः। आयुर्वृद्धिर्यशोवृद्धिर्वृद्धिर्विद्या धनस्य च
अभिवादन न केल्याने आयुष्य कमी होते, संपत्ती नष्ट होते आणि दुर्दशा येते; पण अभिवादन केल्याने आयुष्य, कीर्ती, विद्या आणि धन वाढते.
पूजयित्वा द्विजान्श्रेष्ठो भवेन्नास्त्यत्र संशयः। न विप्रपादोदककर्दमानि न वेदशास्त्रप्रतिघोषितानि
ब्राह्मणांचा सन्मान केल्याने श्रेष्ठत्व मिळते—यात शंका नाही; पण ज्या घरात ब्राह्मणाच्या पायांचे पाणी किंवा चिखल नाही, किंवा वेदपठणाचा आवाज नाही—
स्वाहा स्वधा स्वस्तिविवर्जितानि श्मशानतुल्यानि गृहाणि तानि। नारद उवाच। कश्च पूज्यतमो विप्रो ह्यपूज्यो वाथ को भवेत्
—ज्या घरात स्वाहा, स्वधा किंवा स्वस्ति या उच्चारांचा अभाव आहे, ती घरे स्मशानासारखीच आहेत. नारद म्हणाले: सर्वात पूज्य ब्राह्मण कोण आणि अपूज्य कोण?
विप्रस्य लक्षणं ब्रूहि याथातथ्यं गुरोरपि। ब्रह्मोवाच-। पूज्यः श्रोत्रियको नित्यं सदाचारसमन्वितः
ब्राह्मणाची खरी ओळख काय ते सांगा, गुरूपेक्षाही जास्त. ब्रह्मदेव म्हणाले: जो वेदपाठी आणि नेहमीच उत्तम आचारधर्म असलेला आहे, तो ब्राह्मण पूज्य आहे.
सद्वृत्तः कलुषैर्मुक्तस्तीर्थभूतो जनोऽनघः। नारद उवाच-। जातः कः श्रोत्रियस्तात सत्कुले वाप्यसत्कुले
जो सदाचार असलेला, दोषरहित आणि तीर्थासारखा पवित्र करणारा आहे, तो निष्पाप आहे. नारद म्हणाले: कोण जन्मतः वेदपाठी मानला जातो, चांगल्या किंवा वाईट कुळात असो?
सदसत्कर्मकर्ता वा कः पूज्यो भुवि बाडवः। ब्रह्मोवाच-। सत्श्रोत्रियकुले जातो ह्यक्रियो नैव पूजितः
सद्कर्म किंवा दुष्कर्म करणारा, यांपैकी कोण पृथ्वीवर पूज्य आहे? ब्रह्मदेव म्हणाले: वेदपाठी कुळात जन्मलेला पण आचरण न करणारा पूज्य नाही.
असत्क्षेत्रकुले पूज्यो व्यास वैभांडकौ यथा। क्षत्रियाणां कुले जातो विश्वामित्रोस्ति मत्समः
जे असत्कुळात जन्मले तरी पूज्य आहेत, जसे व्यास आणि वैभांडक; क्षत्रिय कुळात जन्मलेला विश्वामित्र माझ्यासारखाच आहे.
वेश्यापुत्रो वसिष्ठश्च अन्ये सिद्धा द्विजादयः। तस्मात्सच्छोत्रियादीनां शृणु पुत्रक लक्षणम्
वसिष्ठ हा वेश्येचा पुत्र होता, आणि इतरही सिद्ध द्विज आहेत; म्हणून, पुत्रा, खरे वेदपाठी कोण, त्यांची लक्षणे ऐक.
धरायां तीर्थभूतानां सर्वपापहराय च। जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेयः संस्कारैर्द्विज उच्यते१२९ द्विज। विद्यया याति विप्रत्वं त्रिभिः श्रोत्रियलक्षणम् विप्र। विद्यापूतो मंत्रपूतो वेदपूतस्तथैव च
जमिनीवर जे तीर्थासारखे पवित्र करणारे आणि सर्व पापे दूर करणारे आहेत—जन्माने ब्राह्मण, संस्काराने द्विज, विद्येने ब्राह्मणत्व मिळते; हे तीन वेदपाठीचे लक्षण आहे: विद्या, मंत्र आणि वेद यांनी शुद्ध झालेला.
तीर्थस्नानादिभिर्मेध्यो विप्रः पूज्यतमः स्मृतः। नारायणे सदा भक्तः शुद्धांतःकरणस्तथा
तीर्थस्नान वगैरे करून शुद्ध झालेला ब्राह्मण सर्वांत पूज्य मानला जातो; आणि जो नेहमी नारायणभक्त आहे, ज्याचे मनही स्वच्छ आहे, तोसुद्धा तितकाच पूज्य आहे.
जितेंद्रियो जितक्रोधस्समः सर्वजनेषु च। गुरुदेवातिथेर्भक्तः पित्रोः शुश्रूषणे रतः
जो आपल्या इंद्रियांवर आणि रागावर विजय मिळवतो, सर्व लोकांशी सारखाच वागतो, गुरु, देव आणि पाहुण्यांची भक्ती करतो, आणि आईवडिलांची सेवा करण्यात आनंद मानतो.
परदारे मनो यस्य कदाचिन्नैव मोदते। पुराणकथको नित्यं धर्माख्यानस्य संततिः
ज्याच्या मनाला कधीच दुसऱ्याच्या पत्नीमध्ये आकर्षण वाटत नाही, जो नेहमी पुराणकथा सांगतो आणि धर्माची शिकवण पसरवतो.
अस्यैव दर्शनान्नित्यमश्वमेधादिजं फलम्। संलापे गतिमेत्यस्य भागीरथ्या प्लवस्य च
अशा व्यक्तीचे रोज दर्शन घेतल्याने अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते; त्याच्याशी संवाद साधल्याने मुक्ती मिळते आणि भागीरथीमध्ये स्नान केल्याचा पुण्यलाभ मिळतो.
व्रतैश्च विविधैः पूतो नित्यस्नानद्विजार्चनैः। मित्रामित्रे दयालुः स्यात्समः सर्वजनेषु च
विविध व्रतांनी, दररोज स्नान करून आणि ब्राह्मणांची पूजा करून शुद्ध झालेला, जो मित्र आणि शत्रू दोघांवरही दया करतो आणि सर्व लोकांशी सारखा वागतो.
परस्वं न हरेद्यस्तु तृणमप्यटवीगतम्। कामक्रोधादिनिर्मुक्त इंद्रियैरजितः पुमान्
जो दुसऱ्याचे धन, अगदी जंगलात सापडलेले गवताचे पातेसुद्धा, घेणार नाही; जो काम, राग यांसारख्या वासनांपासून मुक्त आहे, पण ज्याच्या इंद्रियांवर अजूनही पूर्ण ताबा नाही.
परदारान्न गृह्णाति मनसापि गृहागतान्। नारद उवाच-। गायत्र्या लक्षणं किं वा प्रत्येकाक्षरजं गुणम्
जो दुसऱ्याच्या पत्नीला, ती घरात आली तरी, मनानेही स्वीकारत नाही. नारद म्हणाले: गायत्रीचे स्वरूप किंवा तिच्या प्रत्येक अक्षराचा गुण काय आहे?
कुक्षिचरणगोत्राणां तस्या ब्रूहि सुनिश्चयम्। ब्रह्मोवाच-। छंदो गायत्री गायत्र्याः सविता देवता ध्रुवम्
तिच्या उद्गम, पाय आणि वंशाविषयी निश्चितपणे सांग. ब्रह्मा म्हणाले: गायत्रीचे छंद गायत्रीच आहे; तिची देवता सविता आहे, आणि ती स्थिर आहे.