लोकानां स गुरुः पूज्यस्तीर्थभूतोऽनघो जनः। सर्वदेवालयः सत्वो निर्मितो ब्रह्मणा पुरा
तो सर्व लोकांचा गुरु आहे, पूजनीय आहे, तीर्थासारखा पवित्र आहे; तो सर्व देवांचा निवासस्थान आहे आणि पूर्वी ब्रह्मदेवाने निर्माण केलेला आहे.
इममर्थं पुरा पृष्टो नारदेन पितामहः। कस्मिंस्तु पूजिते ब्रह्मन्प्रसादी माधवो भवेत्
पूर्वी नारदाने हा प्रश्न विचारल्यावर ब्रह्मदेव म्हणाले: 'हे ब्राह्मण, कोणाची पूजा केल्याने माधव प्रसन्न होतो?'
ब्रह्मोवाच -। यस्य विप्राः प्रसीदंति तस्य विष्णुः प्रसीदति। तस्माद्ब्राह्मण शुश्रूषुः परं ब्रह्माधिगच्छति1.46.
ब्रह्मदेव म्हणाले: ज्या वेळी ब्राह्मण प्रसन्न होतात, त्या वेळी विष्णूही प्रसन्न होतो; म्हणून जो ब्राह्मणांची सेवा करतो, तो परम ब्रह्म प्राप्त करतो.
विष्णुर्ब्राह्मणदेहेषु सदा वसति नान्यथा। तस्माद्ब्राह्मणपूजायां विष्णुस्तुष्यति तत्क्षणात्
विष्णू नेहमी ब्राह्मणांच्या देहात वास करतो, इतरत्र नाही; म्हणून ब्राह्मणांची पूजा केल्याने विष्णू त्वरित प्रसन्न होतो.
विप्रान्यः पूजयेन्नित्यं दानमानार्चनादिभिः। कृतं क्रतुशतं तेन विध्युक्तं प्रियदक्षिणम्
जो कोणी दररोज ब्राह्मणांना दान, सन्मान आणि पूजा करतो, त्याने जणू शेकडो यज्ञ केले आहेत, जे प्रिय दक्षिणेसह विधिपूर्वक केलेले असतात.
ब्राह्मणस्य मुखं क्षेत्रमनूषरमकण्टकम्। वापयेत्सर्वबीजानि सा कृषिस्सार्वकालिकी
ब्राह्मणाचे तोंड हे शेतासारखे आहे, ते काट्याकुट्याविना आहे; तिथे जी काही बीजे पेरली जातात, ती नेहमी फळ देतात.
अभिगम्य तु यद्दत्तं यच्च दानं मनोरमं। विद्यते सागरस्यांतो दानस्यांतो न विद्यते
जे काही सुंदर दान प्रत्यक्ष दिले जाते, त्याचे पुण्य कधीही संपत नाही; समुद्राला कदाचित शेवट असेल, पण दानाच्या पुण्याला नाही.
मनसापि न हिंसंति भूदेवमाततायिनं। मनोनुकूलतां यांति देवैरपि च दुर्लभां
ते ब्राह्मण, जरी तो अपराधी असला तरी, मनानेही त्याला इजा करत नाहीत; अशा स्थितीला ते पोहोचतात जी देवांनाही दुर्मिळ आहे.
गृहे यस्यागतो विद्वान्नैराश्यं नोपगच्छति। सर्वपापक्षयस्तस्य चाक्षयं स्वर्गमश्नुते
ज्याच्या घरी विद्वान ब्राह्मण येतो, त्याला कधीही निराशा येत नाही; त्याचे सर्व पाप नष्ट होतात आणि तो अक्षय स्वर्गाचा आनंद घेतो.
काले देशे च पात्रे च विप्रे यच्चार्पयेद्वसु। तद्धनं चाक्षयं विद्धि जन्मजन्मनि तिष्ठति
योग्य वेळ, योग्य ठिकाण आणि योग्य पात्र ब्राह्मणाला जे काही धन दिले जाते, ते धन कधीही संपत नाही आणि जन्मोजन्मी टिकते.
न च दारिद्र्यतामेति नातुरो न च कातरः। मनोनुकूलां प्रमदामर्चयित्वा द्विजान्लभेत्
तो कधीही गरीब होत नाही, आजारी पडत नाही किंवा घाबरत नाही; ब्राह्मणांची पूजा केल्याने त्याला मनासारखी पत्नी मिळते.
कृत्वा साहसकर्माणि दद्याद्विप्राय पर्वसु। तद्दानं सुगुणं प्रोक्तमभयं लाभ एव च
धाडसी कृत्य केल्यानंतर, सणासुदीला ब्राह्मणाला दान द्यावे; असे दान उत्तम समजले जाते, ते निर्भयता आणि लाभ देते.
विप्रपादतलोद्घृष्टि क्षती भवति यः करः। स करः श्रीकरो नाम अन्यः कर्मकरः करः
ब्राह्मणाच्या पायाने झिजलेला हात 'श्री देणारा' हात म्हणून ओळखला जातो; इतर सर्व हात फक्त काम करणारे हात आहेत.
विप्रपादरजः पूताः पूतास्तज्जलबिन्दुभिः। विपद्भिश्च सदा पापैर्मुक्ता यांति त्रिविष्टपम्
ब्राह्मणाच्या पायातील धूळ आणि त्यावरून पडलेले पाण्याचे थेंब ज्यांना लाभतात, ते नेहमी पवित्र होतात, पापमुक्त होतात आणि स्वर्ग प्राप्त करतात.
विप्रपादरजः पूताः शुचयो गृह चत्वराः। पुण्यक्षेत्रसमास्ते स्युः प्रशस्ता यज्ञकर्मसु
ब्राह्मणांच्या पायांच्या धुळीने शुद्ध झालेली घराची अंगणे पवित्र होतात, ती पुण्यस्थळांसारखी मानली जातात आणि यज्ञकर्मांसाठी फारच योग्य ठरतात.
आदौ ब्रह्ममुखाद्विप्रः समुद्भूतः पुरानघः। वेदास्तत्रैव संजाताः सृष्टिसंस्थिति हेतवः
पूर्वी, पापरहित राजा, ब्रह्मदेवाच्या मुखातून ब्राह्मण उत्पन्न झाला; त्याच ठिकाणी वेदही जन्मले, जे सृष्टी आणि तिच्या स्थितीचे कारण आहेत.
तस्माद्विप्रमुखे वेदाश्चार्पिताः पुरुषेण हि। पूजार्थं सर्वलोकानां सर्वयज्ञार्थतो ध्रुवम्
म्हणूनच, सर्व लोकांच्या पूजेकरिता आणि सर्व यज्ञांसाठी वेद परमेश्वराने ब्राह्मणाच्या हाती दिले.
पितृयज्ञे विवाहे च वह्निकार्येषु शांतिषु। प्रशस्ता ब्राह्मणा नित्यं सर्व स्वस्त्ययनेषु च
पितृयज्ञ, विवाह, अग्निकर्मे आणि शांतिसंस्कार यांसह सर्व मंगल कार्यांत ब्राह्मण नेहमीच मानाचे असतात.
देवा भुंजंति हव्यानि बलिप्रेतादयोऽसुराः। पितरश्चैव कव्यानि विप्रस्यैव मुखाद्र्धुवम्
देवांना हविर्भाग मिळतो, तर भूत, पितर, असुर यांना बळी मिळतो—हे सर्व निश्चितच ब्राह्मणाच्या मुखातूनच पोहोचते.
देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च यो दद्याद्यज्ञकर्मसु। दानं होमं बलिं चैव विना विप्रेण निष्फलम्
यज्ञकर्मात देवांना किंवा पितरांना दिलेले दान, होम किंवा बळी, जर ब्राह्मणाशिवाय केले, तर ते निष्फळ ठरते.
भुंजंति चासुरास्तत्र प्रेता दैत्याश्च राक्षसाः। तस्माद्ब्राह्मणमाहूय तेषु कर्माणि कारयेत्
तेथे असुर, भूत, दैत्य आणि राक्षसही भाग घेतात; म्हणून त्या कर्मांसाठी ब्राह्मणाला बोलवावे.
काले देशे च पात्रे च लक्षकोटिगुणं भवेत्। श्रद्धया च द्विजं दृष्ट्वा प्रकुर्यादभिवादनम्
वेळ, जागा आणि पात्रानुसार पुण्य लक्षोन्मतीने वाढते; श्रद्धेने द्विजाला पाहिल्यावर नम्रतेने अभिवादन करावे.
दीर्घायुस्तस्य वाक्येन चिरंजीवी भवेन्नरः। अनभिवादनाद्विप्र द्वेषादश्रद्धयापि च
ब्राह्मणाच्या आशीर्वादाने माणसाचे आयुष्य वाढते; पण अभिवादन न केल्याने, द्वेषाने किंवा श्रद्धा नसल्याने तसे होत नाही.
आयुः क्षीणं भवेत्पुंसां भूतिनाशश्च दुर्गतिः। आयुर्वृद्धिर्यशोवृद्धिर्वृद्धिर्विद्या धनस्य च
अभिवादन न केल्याने आयुष्य कमी होते, संपत्ती नष्ट होते आणि दुर्दशा येते; पण अभिवादन केल्याने आयुष्य, कीर्ती, विद्या आणि धन वाढते.
पूजयित्वा द्विजान्श्रेष्ठो भवेन्नास्त्यत्र संशयः। न विप्रपादोदककर्दमानि न वेदशास्त्रप्रतिघोषितानि
ब्राह्मणांचा सन्मान केल्याने श्रेष्ठत्व मिळते—यात शंका नाही; पण ज्या घरात ब्राह्मणाच्या पायांचे पाणी किंवा चिखल नाही, किंवा वेदपठणाचा आवाज नाही—
स्वाहा स्वधा स्वस्तिविवर्जितानि श्मशानतुल्यानि गृहाणि तानि। नारद उवाच। कश्च पूज्यतमो विप्रो ह्यपूज्यो वाथ को भवेत्
—ज्या घरात स्वाहा, स्वधा किंवा स्वस्ति या उच्चारांचा अभाव आहे, ती घरे स्मशानासारखीच आहेत. नारद म्हणाले: सर्वात पूज्य ब्राह्मण कोण आणि अपूज्य कोण?
विप्रस्य लक्षणं ब्रूहि याथातथ्यं गुरोरपि। ब्रह्मोवाच-। पूज्यः श्रोत्रियको नित्यं सदाचारसमन्वितः
ब्राह्मणाची खरी ओळख काय ते सांगा, गुरूपेक्षाही जास्त. ब्रह्मदेव म्हणाले: जो वेदपाठी आणि नेहमीच उत्तम आचारधर्म असलेला आहे, तो ब्राह्मण पूज्य आहे.
सद्वृत्तः कलुषैर्मुक्तस्तीर्थभूतो जनोऽनघः। नारद उवाच-। जातः कः श्रोत्रियस्तात सत्कुले वाप्यसत्कुले
जो सदाचार असलेला, दोषरहित आणि तीर्थासारखा पवित्र करणारा आहे, तो निष्पाप आहे. नारद म्हणाले: कोण जन्मतः वेदपाठी मानला जातो, चांगल्या किंवा वाईट कुळात असो?
सदसत्कर्मकर्ता वा कः पूज्यो भुवि बाडवः। ब्रह्मोवाच-। सत्श्रोत्रियकुले जातो ह्यक्रियो नैव पूजितः
सद्कर्म किंवा दुष्कर्म करणारा, यांपैकी कोण पृथ्वीवर पूज्य आहे? ब्रह्मदेव म्हणाले: वेदपाठी कुळात जन्मलेला पण आचरण न करणारा पूज्य नाही.
असत्क्षेत्रकुले पूज्यो व्यास वैभांडकौ यथा। क्षत्रियाणां कुले जातो विश्वामित्रोस्ति मत्समः
जे असत्कुळात जन्मले तरी पूज्य आहेत, जसे व्यास आणि वैभांडक; क्षत्रिय कुळात जन्मलेला विश्वामित्र माझ्यासारखाच आहे.