जितमरुदभिमतवितरणपार तव पदकमलमिहारणसार। तवेश पादपंकजं करोति यो नरो हृदि सदेशतस्य वांछितं ददासि भक्तिभावितः
तुझे कमळासारखे पाय मनातील अंधार दूर करणारे सार आहेत, ज्यांनी मरुतांचा गर्व जिंकला आणि विरोधाचा समुद्र ओलांडला. प्रभो, जो मनापासून तुझे पाय आपल्या हृदयात ठेवतो, त्याला तू भक्तिभावाने सर्व इच्छा पूर्ण करून देतोस.
मुनीश्वराः पुरा हरं भवंतमेवमादरात्प्रपूज्य लिंगरूपिणं समापिता मनोरथान्। भवोद्भवैकरूपिणं प्रपंचपंचकाकृतिं विचिंत्यवृक्षकोटरस्थ एष जीवजीवनं
पूर्वी महान ऋषींनी आदराने लिंगरूप हराची पूजा करून आपल्या सर्व इच्छा पूर्ण केल्या. सृष्टी आणि संहाराचा एकमेव रूप, पंचमहाभूतांचा आकार, वृक्षाच्या ढोलीत वास करणारा, तोच सर्व जीवांचा जीवन आहे.
भवेद्भवाङ्घ्रिचिंतनाप्तसर्वकामईश्वर त्वदीय किंकरान्विते पदे पदे समागतः। मूढोहं नाभिजानामि त्वां स्तोतुं भक्तवत्सल
तुझ्या पायांचे चिंतन केल्याने सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि प्रत्येक पावलावर तुझे भक्त सेवक सोबत असतात. मी अज्ञानी आहे, मला तुझी स्तुती कशी करावी हे माहीत नाही, भक्तवत्सल.
सदीश्वरेण मनसाप्यनुकंप्यो रणं गतः। इति स्तुतो महेशस्तु भक्त्या दैत्येन सादरं
स्वामी असलेल्या माणसाच्या मनाने सुद्धा युद्धात तो दया करण्यास पात्र आहे. अशा प्रकारे दैत्याने भक्तीने स्तुती केल्यावर महेशाचा सन्मान झाला.
गणेशतां ददौ तस्मै नाम भृंगीरिटीति च। एष ते महिमा भूप हरस्य भवहारिणः
त्याला गणेशपद आणि भृंगिरीटि हे नाव दिले. हे राजन, हरा भवहारी याची हीच महिमा आहे.
कथितो विघ्नविघ्नाख्यस्तत्पराणां सुखावहः। भीष्म उवाच। मनुष्यस्यापि देवत्वं सुखं राज्यं धनं यशः
तो विघ्नांचा नाश करणारा म्हणून ओळखला जातो, भक्तांना सुख देणारा. भीष्म म्हणाले: माणसालाही देवपद, सुख, राज्य, धन, कीर्ती—
जयं भोग्यं तथारोग्यमायुर्विद्यां श्रियं सुतं। बंधुवर्ग शिवं सर्वं ब्रूहि मे विप्रसत्तम
जय, सुख, उत्तम आरोग्य, दीर्घायुष्य, विद्या, समृद्धी, मुले, नातेवाईक आणि सर्व शुभ गोष्टी यांविषयी मला सांग, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.
पुलस्त्य उवाच। एभिर्गुणैर्युतः श्रीमान्सदैवब्राह्मणो भुवि। त्रैलोक्ये तु सदा मेध्यो विप्रदेवो युगेयुगे
पुलस्त्य म्हणाले: या गुणांनी युक्त असलेला ब्राह्मण नेहमी पृथ्वीवर तेजस्वी असतो; तिन्ही लोकांत तो नेहमी पवित्र असतो आणि प्रत्येक युगात तो देवतुल्य ऋषी असतो.
पूजयित्वा द्विजान्देवाः स्वर्गं भुंजंति चाक्षयं। धरामवंति राजानो लोकावित्तं सुखं शिवं
जो ब्राह्मण आणि देवांची पूजा करतो, तो अक्षय स्वर्गाचा आनंद घेतो; राजे पृथ्वी, विविध लोक, संपत्ती, सुख आणि मंगल प्राप्त करतात.
लोके विप्र समो नास्ति देवानामपि दैवतं। स च धर्ममयः साक्षाद्भुवि मुक्तिप्रदो भृशं
या जगात ब्राह्मणासारखा कोणी नाही; देवांमध्येही तो पूज्य आहे. तो खर्या अर्थाने धर्ममय असून पृथ्वीवर मोठ्या प्रमाणात मुक्ती देतो.
लोकानां स गुरुः पूज्यस्तीर्थभूतोऽनघो जनः। सर्वदेवालयः सत्वो निर्मितो ब्रह्मणा पुरा
तो सर्व लोकांचा गुरु आहे, पूजनीय आहे, तीर्थासारखा पवित्र आहे; तो सर्व देवांचा निवासस्थान आहे आणि पूर्वी ब्रह्मदेवाने निर्माण केलेला आहे.
इममर्थं पुरा पृष्टो नारदेन पितामहः। कस्मिंस्तु पूजिते ब्रह्मन्प्रसादी माधवो भवेत्
पूर्वी नारदाने हा प्रश्न विचारल्यावर ब्रह्मदेव म्हणाले: 'हे ब्राह्मण, कोणाची पूजा केल्याने माधव प्रसन्न होतो?'
ब्रह्मोवाच -। यस्य विप्राः प्रसीदंति तस्य विष्णुः प्रसीदति। तस्माद्ब्राह्मण शुश्रूषुः परं ब्रह्माधिगच्छति1.46.
ब्रह्मदेव म्हणाले: ज्या वेळी ब्राह्मण प्रसन्न होतात, त्या वेळी विष्णूही प्रसन्न होतो; म्हणून जो ब्राह्मणांची सेवा करतो, तो परम ब्रह्म प्राप्त करतो.
विष्णुर्ब्राह्मणदेहेषु सदा वसति नान्यथा। तस्माद्ब्राह्मणपूजायां विष्णुस्तुष्यति तत्क्षणात्
विष्णू नेहमी ब्राह्मणांच्या देहात वास करतो, इतरत्र नाही; म्हणून ब्राह्मणांची पूजा केल्याने विष्णू त्वरित प्रसन्न होतो.
विप्रान्यः पूजयेन्नित्यं दानमानार्चनादिभिः। कृतं क्रतुशतं तेन विध्युक्तं प्रियदक्षिणम्
जो कोणी दररोज ब्राह्मणांना दान, सन्मान आणि पूजा करतो, त्याने जणू शेकडो यज्ञ केले आहेत, जे प्रिय दक्षिणेसह विधिपूर्वक केलेले असतात.
ब्राह्मणस्य मुखं क्षेत्रमनूषरमकण्टकम्। वापयेत्सर्वबीजानि सा कृषिस्सार्वकालिकी
ब्राह्मणाचे तोंड हे शेतासारखे आहे, ते काट्याकुट्याविना आहे; तिथे जी काही बीजे पेरली जातात, ती नेहमी फळ देतात.
अभिगम्य तु यद्दत्तं यच्च दानं मनोरमं। विद्यते सागरस्यांतो दानस्यांतो न विद्यते
जे काही सुंदर दान प्रत्यक्ष दिले जाते, त्याचे पुण्य कधीही संपत नाही; समुद्राला कदाचित शेवट असेल, पण दानाच्या पुण्याला नाही.
मनसापि न हिंसंति भूदेवमाततायिनं। मनोनुकूलतां यांति देवैरपि च दुर्लभां
ते ब्राह्मण, जरी तो अपराधी असला तरी, मनानेही त्याला इजा करत नाहीत; अशा स्थितीला ते पोहोचतात जी देवांनाही दुर्मिळ आहे.
गृहे यस्यागतो विद्वान्नैराश्यं नोपगच्छति। सर्वपापक्षयस्तस्य चाक्षयं स्वर्गमश्नुते
ज्याच्या घरी विद्वान ब्राह्मण येतो, त्याला कधीही निराशा येत नाही; त्याचे सर्व पाप नष्ट होतात आणि तो अक्षय स्वर्गाचा आनंद घेतो.
काले देशे च पात्रे च विप्रे यच्चार्पयेद्वसु। तद्धनं चाक्षयं विद्धि जन्मजन्मनि तिष्ठति
योग्य वेळ, योग्य ठिकाण आणि योग्य पात्र ब्राह्मणाला जे काही धन दिले जाते, ते धन कधीही संपत नाही आणि जन्मोजन्मी टिकते.
न च दारिद्र्यतामेति नातुरो न च कातरः। मनोनुकूलां प्रमदामर्चयित्वा द्विजान्लभेत्
तो कधीही गरीब होत नाही, आजारी पडत नाही किंवा घाबरत नाही; ब्राह्मणांची पूजा केल्याने त्याला मनासारखी पत्नी मिळते.
कृत्वा साहसकर्माणि दद्याद्विप्राय पर्वसु। तद्दानं सुगुणं प्रोक्तमभयं लाभ एव च
धाडसी कृत्य केल्यानंतर, सणासुदीला ब्राह्मणाला दान द्यावे; असे दान उत्तम समजले जाते, ते निर्भयता आणि लाभ देते.
विप्रपादतलोद्घृष्टि क्षती भवति यः करः। स करः श्रीकरो नाम अन्यः कर्मकरः करः
ब्राह्मणाच्या पायाने झिजलेला हात 'श्री देणारा' हात म्हणून ओळखला जातो; इतर सर्व हात फक्त काम करणारे हात आहेत.
विप्रपादरजः पूताः पूतास्तज्जलबिन्दुभिः। विपद्भिश्च सदा पापैर्मुक्ता यांति त्रिविष्टपम्
ब्राह्मणाच्या पायातील धूळ आणि त्यावरून पडलेले पाण्याचे थेंब ज्यांना लाभतात, ते नेहमी पवित्र होतात, पापमुक्त होतात आणि स्वर्ग प्राप्त करतात.
विप्रपादरजः पूताः शुचयो गृह चत्वराः। पुण्यक्षेत्रसमास्ते स्युः प्रशस्ता यज्ञकर्मसु
ब्राह्मणांच्या पायांच्या धुळीने शुद्ध झालेली घराची अंगणे पवित्र होतात, ती पुण्यस्थळांसारखी मानली जातात आणि यज्ञकर्मांसाठी फारच योग्य ठरतात.
आदौ ब्रह्ममुखाद्विप्रः समुद्भूतः पुरानघः। वेदास्तत्रैव संजाताः सृष्टिसंस्थिति हेतवः
पूर्वी, पापरहित राजा, ब्रह्मदेवाच्या मुखातून ब्राह्मण उत्पन्न झाला; त्याच ठिकाणी वेदही जन्मले, जे सृष्टी आणि तिच्या स्थितीचे कारण आहेत.
तस्माद्विप्रमुखे वेदाश्चार्पिताः पुरुषेण हि। पूजार्थं सर्वलोकानां सर्वयज्ञार्थतो ध्रुवम्
म्हणूनच, सर्व लोकांच्या पूजेकरिता आणि सर्व यज्ञांसाठी वेद परमेश्वराने ब्राह्मणाच्या हाती दिले.
पितृयज्ञे विवाहे च वह्निकार्येषु शांतिषु। प्रशस्ता ब्राह्मणा नित्यं सर्व स्वस्त्ययनेषु च
पितृयज्ञ, विवाह, अग्निकर्मे आणि शांतिसंस्कार यांसह सर्व मंगल कार्यांत ब्राह्मण नेहमीच मानाचे असतात.
देवा भुंजंति हव्यानि बलिप्रेतादयोऽसुराः। पितरश्चैव कव्यानि विप्रस्यैव मुखाद्र्धुवम्
देवांना हविर्भाग मिळतो, तर भूत, पितर, असुर यांना बळी मिळतो—हे सर्व निश्चितच ब्राह्मणाच्या मुखातूनच पोहोचते.
देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च यो दद्याद्यज्ञकर्मसु। दानं होमं बलिं चैव विना विप्रेण निष्फलम्
यज्ञकर्मात देवांना किंवा पितरांना दिलेले दान, होम किंवा बळी, जर ब्राह्मणाशिवाय केले, तर ते निष्फळ ठरते.