कृत्वा तु तामसीं मायां मायाशतविशारदः। तया विमोहिते देवे क्व नु वै दानवो गतः
शंभर प्रकारच्या मायेत पटाईत असलेल्या त्याने काळी माया केली; त्या मायेने देव गोंधळले आणि तो विचार करू लागला, 'दानव कुठे गेला असेल?'
शंभोर्भयमथो प्राप्य किं नु पापः करिष्यति। तमसा छादिता यावद्देवा व्याकुलतां गताः
शंभूला भीती दाखवून, तो पापी काय करेल याची चिंता वाटू लागली; आणि देव अंधाराने झाकले गेले म्हणून ते सगळे गोंधळले.
संभ्रांतमानसानीकास्तदोचुः कार्यगौरवात्। एतस्मिन्नंतरे सूर्यस्तेजोरूपो व्यवस्थितः
त्यांच्या मनात घालमेल निर्माण झाली होती, म्हणून त्या सभेतील लोकांनी परिस्थितीच्या गांभीर्यामुळे बोलायला सुरुवात केली. त्याच क्षणी तेजस्वी सूर्य तिथे प्रकट झाला.
उत्तस्थौ नररूपेण कुर्वन्वितिमिरा दिशः। नष्टे तमसि हृष्टाङ्गे खद्योते प्रकटे स्थिते
तो मानवाच्या रूपात उभा राहिला आणि सर्व दिशांमधील अंधार दूर केला. अंधार नाहीसा होताच, जसा काजवा दिसू लागला, तसंच त्यांच्या अंगात आनंद संचारला.
देवा मुदमवापुस्ते स्पष्टाननविलोचनाः। उद्दीप्तास्तु सुराः सर्वे गणाः स्कंदपुरोगमाः
देवतांचे चेहरे आणि डोळे स्पष्ट झाले, त्यांना मोठा आनंद मिळाला. सर्व तेजस्वी देवगण, स्कंद यांच्या पुढाकाराने, उजळून निघाले.
स्तुवंति विविधैस्तोत्रैः नररूपं दिवाकरम्। अनौपम्यं जगद्व्यापि ब्रह्मविष्णुशिवात्परम्
ते सर्वजण त्या मानवरूप सूर्याची विविध स्तोत्रांनी स्तुती करू लागले—जो अद्वितीय आहे, संपूर्ण जग व्यापणारा आहे आणि ब्रह्मा, विष्णू, शिव यांच्याही पलीकडे आहे.
स्निग्धविद्रुमसच्छायं सिंदूरारुणसप्रभम्। प्रभासंतं तदा दृष्ट्वा पंचांगालिंगितावनिः
कोमल प्रवाळासारखा रंग आणि सिंदूरासारखी लाल छटा असलेला तो तेजस्वी सूर्य पाहून, पाचही तत्त्वांनी व्यापलेली पृथ्वी त्याच्याकडे पाहू लागली.
पुनः प्रणामप्रवणं प्रणिधानपुरःसरम्। आलोक्य स्निग्धया दृष्ट्या देवदेवं त्रिलोचनः
पुन्हा एकदा, मनापासून आणि एकाग्रतेने, त्रिनेत्री भगवान शंकर देवाधिदेवांकडे कोमल नजरेने पाहत, नम्रतेने वाकले.
उवाच स्निग्धगंभीर वाचा देवं शनैर्हरः। पूरयन्निव तेजोभिर्भगवान्भुवनत्रयम्
मृदू आणि गंभीर आवाजात, हळूहळू, हराने त्या देवतेला बोलले, जणू आपल्या तेजाने तीनही लोकांना भरून टाकत आहे.
दैत्यमायाभिपन्नानां दर्शनाकुलचेतसाम्। प्राणिनामिदमेवैकमविसंवादि दैवतम्
जे जीव दैत्यांच्या मायेमुळे त्रस्त आहेत, ज्यांचे मन विविध दृश्यांनी अस्वस्थ झाले आहे, त्यांच्यासाठी हेच एक खरे आणि अचूक दैवत आहे.
अयमेव च संसारसागरात्सकलादपि। सत्त्वानुत्तारयन्देवः कर्णधाराय ते प्रभुः
आणि हाच प्रभू, सर्व सत्त्वांना संसाराच्या समुद्रातून पार नेणारा कर्णधार आहे.
यजंतो जंतवो भक्त्या यं देवं विविधाः सदा। निःश्रेयसाय कल्पंते तं नतो भास्करं विभुम्
जे जीव नेहमी विविध प्रकारे भक्तीभावाने या देवतेची पूजा करतात, त्यांना परम कल्याण मिळते; त्या तेजस्वी, सर्वव्यापी भास्कराला मी वंदन करतो.
यस्तूदयाद्रिशिखरे मकुटायमानलीलागभस्तिभिरलं कुसुमप्रकाशैः। व्याप्य स्वदीधितिगणैः प्रदिशो दिशश्च देदीप्यते स सविता विभवाय लोके1.46.
जो प्रभातकाळी पूर्वेकडील पर्वतशिखरावर, फुलांनी सजलेल्या किरणांनी सर्व दिशांना उजळवतो—तो सविता या जगाच्या कल्याणासाठी नेहमीच तेजस्वी राहो.
ब्रह्मेंद्ररुद्रमरुदच्युतवह्निपाथो नाथ प्रयोगनिपुणैश्च ऋषींद्रसंघैः। श्रेयोर्थिभिः प्रतिदिनं दिवसांगरागैर्दिव्यांगरागपरिलिप्त समस्तदैहैः
ब्रह्मा, इंद्र, रुद्र, मरुतगण, अच्युत, अग्नी, पाणी आणि विधीमध्ये पारंगत असलेल्या ऋषीगण, तसेच कल्याणाची इच्छा करणारे लोक, दररोज दिवसभराच्या रंगांनी, दिव्य उटण्या लावून, तुझी पूजा करतात.
पूज्यं वपुस्तव सदा प्रलये हि वेदैर्गीर्भिर्विचित्रपदमंडलमंडिताभिः। ये त्वां स्तुवंति परसद्मनि सद्महीना नित्यं प्रसारितकरा भुवि ते भवंति
तुझे रूप नेहमीच पूजनीय आहे, अगदी प्रलयाच्या वेळीही वेद सुंदर शब्दांनी तुझी स्तुती करतात; जे लोक तुझ्या उच्च स्थानात नेहमी हात जोडून तुझी स्तुती करतात, ते पृथ्वीवर मोठ्या मानाने वावरतात.
ये दद्रुकुष्ठपिटिकादिभिरर्दितांगाः शीर्णत्वचः कुनखिनश्च्युतकेशनाशाः। देवेश तेपि तवपादनता भवंति सद्यो द्विरष्टशरदाकृतयो मनुष्याः
ज्यांच्या शरीरावर कुष्ठ, फोड, इतर रोग आहेत, ज्यांची त्वचा सुकली आहे, नखं वाकडी झाली आहेत, केस गळाले आहेत—हे देवाधिदेव, तुझ्या पायांवर वाकल्यावर ते मनुष्य लगेच सोळा वर्षांच्या तारुण्यात परततात.
सामेति सामगगणा हि मखार्थकं त्वामध्वर्यवस्त्वृगिति बह्वृचमुख्यपूगाः। त्वामेवमार्यमिति कार्यविदोधिगंतुं नागाश्च वेति पितरोप्यथ सर्वगंधम्
सामग गायक, यज्ञासाठी अध्वर्यू, श्रेष्ठ बहुवृच, हे सर्व यज्ञाच्या कार्यासाठी तुझ्याकडे येतात; तसेच आर्यमा, नाग, पितर आणि सर्व गंधर्व तुझा सन्मान करतात.
मायेति चोपनिषदर्कषडेव देवा मर्त्यास्तथा वयमिवेह उपासतेऽमी। गंधर्वकिन्नरगणाः सहचारणैस्तु रूपं तथा च भगवन्प्रतिपद्यसे त्वम्
माया म्हणून, उपनिषदांनी आणि सहा तेजांनी जसे सांगितले, तसे देव, माणसे आणि आम्ही सुद्धा तुझी उपासना करतो; गंधर्व, किन्नर, चारण यांच्या समूहासह, हे भगवन्, तुझ्या रूपाला ते प्राप्त होतात.
येनार्चयंति सततं भवतोर्च्यमर्चिस्तेर्चिष्प्रतापितदिगंबरवित्तहीनाः। क्षुत्क्षामकंठजठराघटखर्परेण भिक्षामटंति परवेश्मसुतेर्थहीनाः
जे नेहमी तुझी पूजा करतात, जरी तुझ्या तेजामुळे भाजले गेले असले, धन आणि वस्त्र नसले, उपासमारीने घसा आणि पोट कोरडे पडलेले असले, केवळ मडक्यात अन्न मागत दुसऱ्यांच्या घरी भिक्षा मागतात, तरीही ते तुझी उपासना करतात.
उत्फुल्लकोकनदकोशविशालनेत्रमीषद्विलासलुलिताञ्चितपिंगतारम्। कामं प्रशस्ततरसुंदरहाररम्यमुत्तुंगपीवरपयोधरभारखिन्नं
जिचे डोळे पूर्ण उमललेल्या कमळासारखे मोठे आहेत, किंचित हसऱ्या, वाकलेल्या, पिंगट भुवया आहेत, सुंदर हाराने सजलेली आहे, तिच्या उन्नत, भरदार स्तनांच्या भाराने ती थकली आहे—
रंभोपमोरु पृथुपीननितंबबिंबानद्धक्वणन्मणिरणद्रशनाकलापं। बृंदं ललाटतटकोटिपटांतलंबि हेमांचलांचितमुखं कुलपालिकानाम्
केळीच्या देठासारख्या सुंदर मांड्या, भरदार आणि गोल कंबरेभोवती झुळझुळणाऱ्या रत्नांच्या करध्या, आणि कपाळावर पदराच्या कडा लटकलेल्या, सोन्यासारख्या तेजस्वी चेहऱ्यांनी त्या कुलवधू उभ्या आहेत.
कांतं गृहेषु कलगद्गदभाषितानां झंकारनूपुररवेणविरावितानाम्। तेषां कृशानुकरमिन्दुसमानकांतं यैरर्चितोसि भगवन्भवमोचनस्त्वं
घरात गोड, थोडं थबकणाऱ्या शब्दांनी बोलणाऱ्या, पैंजणांच्या मंजुळ आवाजाने घर गूंजवणाऱ्या, चंद्रासारख्या सुंदर आणि कोवळ्या कांतीच्या त्या स्त्रिया, हे बंधनमुक्त करणाऱ्या प्रभो, तुझी भक्ती करतात.
ब्रह्मा त्वमेव हरिरस्यनिलोऽनलोसि रुद्रोंऽतकोसि वरुणोऽस्यमराधिपोसि। सोमोसि वायुरसि भूरसि चेश्वरोसि यज्ञोसि वित्तपतिरस्यपराजितोसि
तूच ब्रह्मा आहेस, तूच हरि आहेस, तूच वारा आणि अग्नी आहेस; तूच रुद्र, मृत्यू, वरुण आणि देवांचा राजा आहेस; तूच सोम, वायू, पृथ्वी आणि सर्वांचा स्वामी आहेस; तूच यज्ञ, संपत्तीचा अधिपती आणि अजिंक्य आहेस.
ते सप्तसप्तिसुरवाहरणेन मुक्ता भूमावथेति तरसोरुतरंतरीताः। व्योमैतदंतरहितं परितो हि गत्वा गच्छंति न श्रमदं हिमनागपीमे
जे सातही देव आणि दानवांच्या सैन्यांचा पराभव करून मुक्त झाले, ते वेगाने पृथ्वीच्या पलीकडे जातात; आकाश आणि सर्व दिशांना भटकूनही त्यांना ना थकवा येतो, ना थंडी-उष्णतेचा त्रास होतो.
ध्यानैकयोगनिरताश्च समाधिभावात्ध्यात्वा पदं तव तुरीयमनंतमूर्ते। मुक्तामयास्तनुभृतो न भियाभियुक्तास्तद्ब्रह्मशाश्वतमचिंत्यमनाद्यनंतं
ध्यान आणि योगात मग्न राहून, तुझ्या चौथ्या, अनंत अवस्थेचे चिंतन करणारे, हे देहधारी जीव मुक्त होतात, त्यांना भीती राहत नाही, आणि ते त्या सनातन, अगम्य, अनादि, अनंत ब्रह्माला प्राप्त होतात.
जन्मादिरोगरहितं परमं पुराणमीशं जरामरणशोकभयातिरिक्तम्। स्थूलानुभावनगणागणितं विशुद्धं वेदांतवादिभिरलं परिमन्यते यत्
जन्म, रोग, वार्धक्य, मृत्यू, दु:ख आणि भीती यांपासून मुक्त, स्थूल इंद्रियांना न कळणारे, शुद्ध आणि अनंत असे ते परमपुरुष, वेदांतज्ञ लोक अंतिम सत्य म्हणून मान्य करतात.
त्वामग्निपुंजवपुषं तपसां निवासं याता दिवं सुचिरकालमुपास्यभक्ताः। भानो सुरासुरसमूहशिरोनिघृष्ट पादारविंदयुगलामलचारुमूर्त्ते
हे अग्निसारख्या तेजस्वी रूपाचे, तपस्येचे आश्रय असलेल्या प्रभो, तुझी भक्ती करून जे भक्त दीर्घकाळाने स्वर्गात पोहोचतात, त्यांचे चरण कमळ देव आणि दानवांच्या मुकुटांनी नेहमी स्पर्शले जातात.
भूतेशभूतवरदा सकृदव्ययात्मन्व्योमाट्टहाससवितर्भुवनैकदीप। ऋक्साममंत्रयजुषामधिवास नाम सृष्टिस्थितिप्रलयकारणलोकपाल
हे भूतांचे स्वामी, सर्वांना वर देणारे, अविनाशी आत्मा, आकाशात हास्याने गूंजणारे, जगाचा एकमेव दीप, ऋग्वेद, सामवेद आणि यजुर्वेद यांत वास करणारे, सृष्टी, स्थिती आणि प्रलयाचे कारण, लोकांचे रक्षण करणारे तूच आहेस.
दीनस्य देव कृपणस्य भवेभवे मे मग्नस्य चारुदविचार मनोरथानि। शश्वद्यतीश्वर शशी करकंकघोरोत्पातो जरामरणशोकरुगांतरस्य
हे देव, प्रत्येक जन्मात माझे मन दु:ख आणि मोहाने बुडालेले असते, आणि त्यात असंख्य इच्छा असतात; हे शाश्वत प्रभो, चंद्र जसा अंधार दूर करतो, तसेच तू माझ्या वार्धक्य, मृत्यू, दु:ख आणि रोग या भयंकर यातना दूर कर.
यः प्रातः सायमिदं मध्याह्ने वा पठेच्च दीप्तांशोः। सालोक्यं याति रवेः प्राप्नोति धर्मार्थकामांश्च
जो कोणी हे प्रात:काळ, मध्यान्ह किंवा संध्याकाळी म्हणतो, तो सूर्यलोकाला प्राप्त होतो आणि धर्म, अर्थ, काम या सर्व गोष्टी मिळवतो.