निहताश्चापि देवानां बहूनामेकताकृतां। सस्फुलिंगार्चिषो वह्नेर्मुंचमानः पिनाकधृक्
खूप देव, एकत्रित झालेले, मारले गेले; पिनाकधारी प्रभू, जणू काही अग्नीप्रमाणे ठिणग्या आणि ज्वाळा सोडत होता.
शरैः समावृतं चक्रे अंधकं रथगं ततः। दनुनाथो रथस्थोथ शिथिलः शिथिलायुधः
मग त्याने रथावर असलेल्या आंधकाला बाणांनी झाकून टाकले; दानवांचा राजा, रथावर उभा, त्याची शस्त्रे सैल आणि थकलेली होती.
निमंत्र्य दानवान्सर्वान्स योद्धुमुपचक्रमे। बहुधा तद्बलं भग्नं विविधायुधयोधिभिः
त्याने सर्व दानवांना बोलावून युद्ध सुरू केले; पण त्या सैन्याचा विविध शस्त्रांनी लढणाऱ्या वीरांनी अनेक प्रकारे पराभव केला.
युधि वीरैर्हतं देवैः स्थाणुना सख्यमाश्रितैः। दानवश्चांधकः सैन्यं भिन्नं दृष्ट्वा कृतं सुरैः
युद्धात, स्थाणुच्या सोबतीने असलेल्या देवांनी वीर दानवांचा नाश केला; आणि आंधकाने पाहिले की त्याचं सैन्य देवांनी फोडून टाकलंय.
आत्मानं च महेशेन निरुद्धं बाणकोटिभिः। विह्वलीभूतदेहोसौ धैर्यमालंब्य केवलम्
आणि स्वतःला महेशाने असंख्य बाणांनी बांधून ठेवलेलं पाहून, त्याचं शरीर थकून गेलं, तरीही तो फक्त आपल्या धैर्यावर टिकून राहिला.
पिनाकं चैव रुद्रस्य गृह्य रुद्रमताडयत्। पिनाकस्याभिघातेन रुद्रो भूमिमथागमत्
त्याने रुद्राचं पिनाक उचलून रुद्रावर प्रहार केला; त्या प्रहाराने रुद्र पृथ्वीवर कोसळला.
भूमौ निपातिते देवे चलितं भुवनत्रयं। तत्यजुः सागरा वेलां पर्वताः शिखराणि च
देव पृथ्वीवर पडल्यावर, तिन्ही लोक हलले; समुद्रांनी आपली काठं सोडली आणि पर्वतांनी शिखरं गमावली.
नक्षत्राणि वियोगीनि जग्मुर्मुक्तान्यनेकशः। पतिते भुवि देवेशे अंधको गदया पुनः
नक्षत्रं वेगवेगळ्या दिशांना तुटून अनेकदा खाली पडली; देवांचा स्वामी जमिनीवर पडलेला असताना, आंधकाने पुन्हा गदेनं हल्ला केला.
जघान रुषितो नागं हत्वा तं पातयद्भुवि। शिवं त्यक्त्वा नागराजः प्रपलाय्यान्यतो गतः
रागाने त्याने नागावर प्रहार केला; त्याला मारून तो जमिनीवर फेकला; आणि शिवाला सोडून नागराज दुसरीकडे पळून गेला.
मुहूर्त्ताच्चेतनां लब्ध्वा उत्थितः परमेश्वरः। गृहीत्वा परशुं दिव्यं दानवं नैव पश्यति
थोड्या वेळाने परमेश्वर शुद्धीवर आला; त्याने आपली दिव्य कुऱ्हाड उचलली, पण दानव कुठे आहे हे त्याला दिसले नाही.
कृत्वा तु तामसीं मायां मायाशतविशारदः। तया विमोहिते देवे क्व नु वै दानवो गतः
शंभर प्रकारच्या मायेत पटाईत असलेल्या त्याने काळी माया केली; त्या मायेने देव गोंधळले आणि तो विचार करू लागला, 'दानव कुठे गेला असेल?'
शंभोर्भयमथो प्राप्य किं नु पापः करिष्यति। तमसा छादिता यावद्देवा व्याकुलतां गताः
शंभूला भीती दाखवून, तो पापी काय करेल याची चिंता वाटू लागली; आणि देव अंधाराने झाकले गेले म्हणून ते सगळे गोंधळले.
संभ्रांतमानसानीकास्तदोचुः कार्यगौरवात्। एतस्मिन्नंतरे सूर्यस्तेजोरूपो व्यवस्थितः
त्यांच्या मनात घालमेल निर्माण झाली होती, म्हणून त्या सभेतील लोकांनी परिस्थितीच्या गांभीर्यामुळे बोलायला सुरुवात केली. त्याच क्षणी तेजस्वी सूर्य तिथे प्रकट झाला.
उत्तस्थौ नररूपेण कुर्वन्वितिमिरा दिशः। नष्टे तमसि हृष्टाङ्गे खद्योते प्रकटे स्थिते
तो मानवाच्या रूपात उभा राहिला आणि सर्व दिशांमधील अंधार दूर केला. अंधार नाहीसा होताच, जसा काजवा दिसू लागला, तसंच त्यांच्या अंगात आनंद संचारला.
देवा मुदमवापुस्ते स्पष्टाननविलोचनाः। उद्दीप्तास्तु सुराः सर्वे गणाः स्कंदपुरोगमाः
देवतांचे चेहरे आणि डोळे स्पष्ट झाले, त्यांना मोठा आनंद मिळाला. सर्व तेजस्वी देवगण, स्कंद यांच्या पुढाकाराने, उजळून निघाले.
स्तुवंति विविधैस्तोत्रैः नररूपं दिवाकरम्। अनौपम्यं जगद्व्यापि ब्रह्मविष्णुशिवात्परम्
ते सर्वजण त्या मानवरूप सूर्याची विविध स्तोत्रांनी स्तुती करू लागले—जो अद्वितीय आहे, संपूर्ण जग व्यापणारा आहे आणि ब्रह्मा, विष्णू, शिव यांच्याही पलीकडे आहे.
स्निग्धविद्रुमसच्छायं सिंदूरारुणसप्रभम्। प्रभासंतं तदा दृष्ट्वा पंचांगालिंगितावनिः
कोमल प्रवाळासारखा रंग आणि सिंदूरासारखी लाल छटा असलेला तो तेजस्वी सूर्य पाहून, पाचही तत्त्वांनी व्यापलेली पृथ्वी त्याच्याकडे पाहू लागली.
पुनः प्रणामप्रवणं प्रणिधानपुरःसरम्। आलोक्य स्निग्धया दृष्ट्या देवदेवं त्रिलोचनः
पुन्हा एकदा, मनापासून आणि एकाग्रतेने, त्रिनेत्री भगवान शंकर देवाधिदेवांकडे कोमल नजरेने पाहत, नम्रतेने वाकले.
उवाच स्निग्धगंभीर वाचा देवं शनैर्हरः। पूरयन्निव तेजोभिर्भगवान्भुवनत्रयम्
मृदू आणि गंभीर आवाजात, हळूहळू, हराने त्या देवतेला बोलले, जणू आपल्या तेजाने तीनही लोकांना भरून टाकत आहे.
दैत्यमायाभिपन्नानां दर्शनाकुलचेतसाम्। प्राणिनामिदमेवैकमविसंवादि दैवतम्
जे जीव दैत्यांच्या मायेमुळे त्रस्त आहेत, ज्यांचे मन विविध दृश्यांनी अस्वस्थ झाले आहे, त्यांच्यासाठी हेच एक खरे आणि अचूक दैवत आहे.
अयमेव च संसारसागरात्सकलादपि। सत्त्वानुत्तारयन्देवः कर्णधाराय ते प्रभुः
आणि हाच प्रभू, सर्व सत्त्वांना संसाराच्या समुद्रातून पार नेणारा कर्णधार आहे.
यजंतो जंतवो भक्त्या यं देवं विविधाः सदा। निःश्रेयसाय कल्पंते तं नतो भास्करं विभुम्
जे जीव नेहमी विविध प्रकारे भक्तीभावाने या देवतेची पूजा करतात, त्यांना परम कल्याण मिळते; त्या तेजस्वी, सर्वव्यापी भास्कराला मी वंदन करतो.
यस्तूदयाद्रिशिखरे मकुटायमानलीलागभस्तिभिरलं कुसुमप्रकाशैः। व्याप्य स्वदीधितिगणैः प्रदिशो दिशश्च देदीप्यते स सविता विभवाय लोके1.46.
जो प्रभातकाळी पूर्वेकडील पर्वतशिखरावर, फुलांनी सजलेल्या किरणांनी सर्व दिशांना उजळवतो—तो सविता या जगाच्या कल्याणासाठी नेहमीच तेजस्वी राहो.
ब्रह्मेंद्ररुद्रमरुदच्युतवह्निपाथो नाथ प्रयोगनिपुणैश्च ऋषींद्रसंघैः। श्रेयोर्थिभिः प्रतिदिनं दिवसांगरागैर्दिव्यांगरागपरिलिप्त समस्तदैहैः
ब्रह्मा, इंद्र, रुद्र, मरुतगण, अच्युत, अग्नी, पाणी आणि विधीमध्ये पारंगत असलेल्या ऋषीगण, तसेच कल्याणाची इच्छा करणारे लोक, दररोज दिवसभराच्या रंगांनी, दिव्य उटण्या लावून, तुझी पूजा करतात.
पूज्यं वपुस्तव सदा प्रलये हि वेदैर्गीर्भिर्विचित्रपदमंडलमंडिताभिः। ये त्वां स्तुवंति परसद्मनि सद्महीना नित्यं प्रसारितकरा भुवि ते भवंति
तुझे रूप नेहमीच पूजनीय आहे, अगदी प्रलयाच्या वेळीही वेद सुंदर शब्दांनी तुझी स्तुती करतात; जे लोक तुझ्या उच्च स्थानात नेहमी हात जोडून तुझी स्तुती करतात, ते पृथ्वीवर मोठ्या मानाने वावरतात.
ये दद्रुकुष्ठपिटिकादिभिरर्दितांगाः शीर्णत्वचः कुनखिनश्च्युतकेशनाशाः। देवेश तेपि तवपादनता भवंति सद्यो द्विरष्टशरदाकृतयो मनुष्याः
ज्यांच्या शरीरावर कुष्ठ, फोड, इतर रोग आहेत, ज्यांची त्वचा सुकली आहे, नखं वाकडी झाली आहेत, केस गळाले आहेत—हे देवाधिदेव, तुझ्या पायांवर वाकल्यावर ते मनुष्य लगेच सोळा वर्षांच्या तारुण्यात परततात.
सामेति सामगगणा हि मखार्थकं त्वामध्वर्यवस्त्वृगिति बह्वृचमुख्यपूगाः। त्वामेवमार्यमिति कार्यविदोधिगंतुं नागाश्च वेति पितरोप्यथ सर्वगंधम्
सामग गायक, यज्ञासाठी अध्वर्यू, श्रेष्ठ बहुवृच, हे सर्व यज्ञाच्या कार्यासाठी तुझ्याकडे येतात; तसेच आर्यमा, नाग, पितर आणि सर्व गंधर्व तुझा सन्मान करतात.
मायेति चोपनिषदर्कषडेव देवा मर्त्यास्तथा वयमिवेह उपासतेऽमी। गंधर्वकिन्नरगणाः सहचारणैस्तु रूपं तथा च भगवन्प्रतिपद्यसे त्वम्
माया म्हणून, उपनिषदांनी आणि सहा तेजांनी जसे सांगितले, तसे देव, माणसे आणि आम्ही सुद्धा तुझी उपासना करतो; गंधर्व, किन्नर, चारण यांच्या समूहासह, हे भगवन्, तुझ्या रूपाला ते प्राप्त होतात.
येनार्चयंति सततं भवतोर्च्यमर्चिस्तेर्चिष्प्रतापितदिगंबरवित्तहीनाः। क्षुत्क्षामकंठजठराघटखर्परेण भिक्षामटंति परवेश्मसुतेर्थहीनाः
जे नेहमी तुझी पूजा करतात, जरी तुझ्या तेजामुळे भाजले गेले असले, धन आणि वस्त्र नसले, उपासमारीने घसा आणि पोट कोरडे पडलेले असले, केवळ मडक्यात अन्न मागत दुसऱ्यांच्या घरी भिक्षा मागतात, तरीही ते तुझी उपासना करतात.
उत्फुल्लकोकनदकोशविशालनेत्रमीषद्विलासलुलिताञ्चितपिंगतारम्। कामं प्रशस्ततरसुंदरहाररम्यमुत्तुंगपीवरपयोधरभारखिन्नं
जिचे डोळे पूर्ण उमललेल्या कमळासारखे मोठे आहेत, किंचित हसऱ्या, वाकलेल्या, पिंगट भुवया आहेत, सुंदर हाराने सजलेली आहे, तिच्या उन्नत, भरदार स्तनांच्या भाराने ती थकली आहे—