इत्युक्ता गिरिजा तेन मुक्तकंठा पिनाकिनम्। उवाच कोपरक्ताक्षी भ्रुकुटी विकृतानना
असं त्याने म्हटल्यावर, गिरिजा उघड्या आवाजात, रागाने डोळे लाल करून, भुवया वाकवून, पिनाकधारीला म्हणाली.
देव्युवाच-। स्वकृतेन जनः सर्वो जाड्येन परिभूयते। अवश्यमर्थी प्राप्नोति खंडनं शशिमंडन
देवी म्हणाली: प्रत्येक माणूस स्वतःच्या वागण्यामुळेच मूढ होतो; मागणारा नेहमीच टोमणा ऐकतो, हे चंद्रमौळी.
तपोभिर्दीर्घचरितैर्या त्वां प्रार्थितवत्यहं। तस्या मेनि यतस्त्वेष ह्यवमानः पदे पदे
मी खूप काळ तपश्चर्या करून तुला मिळवायचा प्रयत्न केला, पण प्रत्येक वेळी तुझ्याकडून मला फक्त अवमानच मिळालं.
नैवास्मि कुटिला शर्व विषमा न च धूर्जटे। सविषस्त्वं जगत्ख्यातो व्यक्तदोषाकराश्रयः
शर्वा, मी कधीही वाकडी नाही, धूर्तपणाही माझ्यात नाही, धूर्जटे. उलट जगात तुझीच विषारी, दोषांनी भरलेली ओळख आहे.
त्वं हि मुष्णासि दशनान्नेत्रहंता भगस्य च। आदित्यस्त्वां विजानाति भगवान्द्वादशात्मकः
तूच भगाचे दात आणि डोळे काढलेस, हे बाराही रूपांचा आदित्य जाणतो.
मूर्ध्नि शूलं जनयसि स्वैर्दोषैर्मामधिक्षिपन्। यस्त्वं मामात्थकृष्णेति महाकालोसि विश्रुतः
तू स्वतःचे दोष माझ्यावर टाकून, डोक्यावर त्रिशूळ मिरवतोस; मला काळी म्हणतोस, पण प्रत्यक्षात तूच महाकाळ म्हणून प्रसिद्ध आहेस.
यास्याम्यहं परित्यक्तुमात्मानं तपसा गिरिम्। जीवंत्या न मया कृत्यं धूर्तेन परिभूतया
आता मी स्वतःला सोडून पर्वतावर तप करायला जाणार आहे; धूर्ताने अपमान केल्यानंतर, जगण्यात काहीच अर्थ उरलेला नाही.
कापालिकेन क्षुद्रेण श्मशाने नित्यवासिना। भूत्या विलिप्त स्वांगेन मातृमध्यस्थ चारिणा
या कपाळावर कवटी धारण करणाऱ्या, स्मशानात राहणाऱ्या, अंगावर भस्म फासणाऱ्या, आणि मातृगणात वावरणाऱ्या नीच व्यक्तीकडून.
निशम्य तस्या वचनं कोपतीक्ष्णाक्षरं हरः। उवाचानिष्टसंभ्रांतः प्रचलेनेंदुमौलिना
तिचं रागाने भरलेलं कठोर बोलणं ऐकून, हराचं मन अस्वस्थ झालं आणि त्याच्या डोक्यावरचा चंद्र हलू लागला.
शर्व उवाच। अगात्मजासि गिरिजे नाहं निंदापरस्तव। चाटूक्तिबुध्या तु मया कृत उन्मादसंश्रयः
शर्वा म्हणाला: गिरिजे, तू पर्वतराजाची कन्या आहेस, मी तुझा अपमान करणारा नाही; मी फक्त थट्टेने वेड्यासारखं वागलो.
विकल्पः स्वस्थचित्ते तु गिरिजे न मम क्रमात्। यद्येवं कुपिता भीरु तत्तवाहं न वै पुनः
गिरिजे, माझ्या मनात असा गोंधळ नाही; पण जर तू एवढीच रागावली असशील, तर मी पुन्हा असं करणार नाही.
नर्मवादी भविष्यामि जहि कोपं शुचिस्मिते। शिरसा प्रणतेनैष रचितस्ते मयांजलि
मी फक्त थट्टेने बोलणारा राहीन; हे सुंदर हास्य असलेल्या, तू राग सोड. मी डोकं झुकवून तुला नमस्कार करतो.
नि हीनो ह्यपमानेन निंदिते नैति विक्रियाम्। असतां तु सतां न स्यान्मर्मस्पृष्टो नरः किल
माणूस जर खरा चांगला असेल, तर अपमानाने तो कधीच कमी होत नाही, आणि निंदा झाली म्हणून त्याचं मन डळमळत नाही; पण वाईट लोकांना मात्र मनाला लागून जातं.
अनेकैश्चाटुभिर्देवी देवेन प्रतिबोधिता। कोपं तीव्रं न तत्याज सती मर्मणि घट्टिता
देवाने कितीही गोड बोलून समजावलं, तरी सतीने तीव्र राग सोडला नाही, कारण तिच्या मनाला खोल दुखापत झाली होती.
अवष्टब्धमथाच्छिद्य वासः शंकरपाणिना। विपर्यस्तालकावेगाद्गन्तुमैच्छच्च शैलजा
शंकराच्या हातातून वस्त्र ओढून घेतलं, केस विस्कटले, आणि मनात अस्वस्थता घेऊन पर्वतराजकन्या निघून जाण्याचा विचार करू लागली.
तस्या व्रजंत्याः कोपेन पुनराह पुरांतकः। सत्यं सर्वैरवयवैस्तनोषि सदृशां पितुः
ती रागाने निघून जात असताना, नगरांचा संहार करणारा पुन्हा म्हणाला: खरंच, तुझ्या प्रत्येक अंगात तुझ्या वडिलांचीच छाया दिसते.
हिमाचलस्य शृंगस्थमेव जालाकुलं मनः। तथा दुरवगाह्येभ्यो गहनो हि तवाशयः
हिमालयाच्या शिखरासारखं तुझं मन गुंतागुंतीचं आहे; आणि तुझं हृदय तर अगदीच खोल, समजायला कठीण आहे.
काठिन्यमश्मसारेभ्यो वनेभ्यो बहुलां गता। कुटिलत्वं निम्नगाभ्यो दुःसेव्यत्वं हिमादपि
तू दगड आणि जंगलांपेक्षा अधिक कठीण झाली आहेस, नद्यांपेक्षा अधिक वाकडी, आणि हिमालयापेक्षाही तुला संतुष्ट करणं कठीण आहे.
संक्रांतं सर्वमेवैतत्तन्वंगि हिमभूधरात्। इत्युक्ता सा पुनः प्राह गिरिशं शैलकन्यका
हे सगळं, बारीक बांध्याच्या तुजमध्ये, हिमाचल पर्वतापासून आलं आहे. असं म्हणताच, शैलकन्या पुन्हा गिरिशाशी बोलली.
कोपकंपितमूर्द्धा सा प्रस्फुरद्दशनच्छदा। उमोवाच-। स्यात्सर्वं दोषदानेन निंदायां गुणिनो बलात्
रागाने डोकं थरथरत, दात दाखवत उमा म्हणाली: दोष दाखवणाऱ्यामुळे, चांगल्या माणसांचे गुणही निंदा ठरतात.
तवापि दुष्टसंपर्कात्संक्रांतं सर्वमेव हि। व्यालेभ्योनेकजिह्वत्वं भस्मनोऽस्नेहवृत्तिता
तुझ्या वाईट संगामुळेच हे सगळं तुझ्यावर आलंय — सापांप्रमाणे अनेक जिभा, राखेसारखी चिकटपणा, आणि मायेचा अभाव.
हृत्कालुष्यं शशांकोत्थं दुर्बाधत्वं विषादपि। किं चात्र बहुनोक्तेन अलं वाचां श्रमेण ते
चंद्रामुळे मनाचा कलुष, विषामुळे बोलण्यात अडचण — यापेक्षा जास्त मी काय सांगू? शब्दांचा त्रास पुरे.
श्मशानवासान्निर्भीस्त्वं नग्नत्वात्तवनत्रपा। निर्घृणत्वं कपालित्वाद्दया ते विगता चिरम्
श्मशानात राहिल्यामुळे तुला भीती नाही; नग्न असल्यामुळे लाज नाही; कवटी धारण केल्यामुळे दया नाही; तुझ्यातली करुणा फार पूर्वीच गेली.
इत्युक्त्वा मंदिरात्तस्मान्निर्जगाम हिमाद्रिजा। तस्यां व्रजंत्यां देवेश्यां गणैः किलकिलाकृता
असं म्हणून हिमालयकन्या त्या महालातून बाहेर पडली; ती देवी निघताना तिच्या सेविकांनी गोंगाट केला.
क्व मातर्गच्छसीत्युक्त्वा रुदद्भिर्धावितं पुनः। विष्टभ्य चरणौ देव्या वीरको बाष्पगद्गदः
‘आई, कुठे चाललीस?’ असं म्हणत, डोळ्यांत पाणी आणून, वीरक पुन्हा तिच्यामागे धावला आणि देवीचे पाय घट्ट धरले, त्याचा आवाज रडण्याने थरथरत होता.
प्रोवाच मातः किन्न्वेतत्क्व यासि कुपितातुरा। अहं त्वामनुयास्यामि व्रजंतीं स्नेहवर्जिताम्
तो म्हणाला, ‘आई, असं का झालं? रागाने आणि दुःखाने तू कुठे चालली आहेस? जरी तू माया न ठेवता गेलीस तरी मी तुझ्यामागे येईन.’
नोचेत्पतिष्ये शिखराद्गिरेरस्य त्वयोज्झितः। उन्नम्यवदनं देवी दक्षिणेन तु पाणिना
‘नाहीतर, तू मला सोडून गेलीस तर मी या डोंगराच्या टोकावरून उडी मारेन,’ असं म्हणताच देवीने उजव्या हाताने त्याचं तोंड वर केलं.
उवाच वीरकं माता त्वं शोकं पुत्र मा कृथाः। शैलाग्रात्पतितुं नैव न च गंतुं मया सह
आईने वीरकाला सांगितलं, ‘माझ्या मुला, दुःख करू नकोस; तुला डोंगरावरून पडायचं नाही, किंवा माझ्याबरोबर यायचंही नाही.’
युक्तं ते पुत्र गच्छामि येन कार्येण तच्छृणु। कृष्णेत्युक्ता हरेणाहं स्तंभितास्म्यवमानिता
‘माझ्या मुला, मी एका कारणासाठी जात आहे, ते ऐक: हरिने मला ‘कृष्णा’ म्हटलं, त्यामुळे मी दग्ध झाले आणि मला अपमान वाटला.’
साहं तपः करिष्यामि येन गौरीत्वमाप्नुयाम्। एष स्त्रीलंपटो देवो यातायां मय्यनंतरम्
‘म्हणून मी तप करणार आहे, ज्यामुळे मला गौरीपण मिळेल; हा देव स्त्रियांच्या मागे असलेला, मी नसताना दुसरीकडे जाईल.’