कस्य भूः कस्य वरुणः कश्चंद्रार्कविलोचनः। कस्यार्चयंति लोकेषु लिंगं भक्त्या सुरासुराः
ही पृथ्वी कुणाची, वरुण कुणाचा, कोणाच्या डोळ्यांत चंद्र-सूर्य आहेत? जगात देव-दानव जे लिंग भक्तीने पूजतात, ते कुणाचं आहे?
यच्च ब्रह्मेश्वरा देवा विष्ण्विन्द्राद्या महर्षयः। प्रभावं प्रभवं वापि तेषामपि न वित्थ किं
आणि ब्रह्मा, ईश्वर, विष्णू, इंद्र आणि महर्षी — या सगळ्यांचा मूळ आणि सामर्थ्यही तुम्हाला ठाऊक नाही का?
अदितेः कश्यपाज्जाता देवा नारायणादयः। मरीचेः कश्यपः पुत्रो ह्यदितिर्दक्षपुत्रिका
अदिती आणि कश्यप यांच्या पोटी नारायणासारखे देव जन्माला आले. कश्यप हा मरीचीचा मुलगा आहे आणि अदिती ही दक्षाची कन्या आहे.
मरीचिश्चापि दक्षश्च पुत्रौ तौ ब्रह्मणः किल। ब्रह्मा हिरण्मयादंडादेव सिद्धविभूतिकः
मरीची आणि दक्ष हे दोघे ब्रह्मदेवाचे पुत्र आहेत, असं म्हटलं जातं. ब्रह्मा हा सिद्ध शक्तीने युक्त असून तो सोन्याच्या अंड्यातून प्रकट झाला.
कस्य प्रादुरभूद्ध्यानात्प्राकृतः प्राकृतांशकः। अथ नारायणेनैव स्वकीयेच्छा समाश्रयात्
कोणाच्या ध्यानामुळे हा आद्य पुरुष, म्हणजेच मूळ स्वरूपाचा अंश, प्रकट झाला? मग नारायणाच्या स्वतःच्या इच्छेने आणि आश्रयाने—
तत्प्रेरितः प्रयात्वेष जन्म नारायणात्मकम्। सापि कर्मण एवोक्ता प्रेरणाविवशात्मनाम्
त्याच्या प्रेरणेने तो जन्म घेण्यासाठी पुढे गेला, त्याचं स्वरूप नारायणमय होतं; आणि तेही कर्मामुळेच घडतं, जणू स्वतःवर नियंत्रण नसलेल्या जीवांसारखं.
यथोन्मादादि दुष्टस्य मतिरेव हि साभवेत्। इष्टानेव पदार्थान्वै विपरीतान्हि मन्यते
जसं वेड किंवा इतर विकारांनी ग्रस्त माणसाची बुद्धीच बिघडते, तसं तो हव्या असलेल्या वस्तूंना नकोसं आणि नको असलेल्या वस्तूंना हवंसं मानतो.
लोकस्य व्यवहारेषु दृष्टेषु हसते सदा। धर्माधर्मफलप्राप्तौ विष्णुमेव निबोधत
संसारातील व्यवहारात तो नेहमी दिसणाऱ्या गोष्टींवर हसतो; पण धर्म आणि अधर्म यांच्या फळप्राप्तीत मात्र फक्त विष्णूच कारण आहे, हे जाणावं.
विदध्वमित्थं मुनयोऽसकृच्च मे गिरं गिरीशश्रुतिभूमिसन्निधौ। उत्कृष्टकेदार इवावनीतले सुबीजमुष्टिं सुफलाय कर्षकाः
मुनींनी माझे हे शब्द गिरिशाच्या उपस्थितीत वारंवार सांगितले आहेत, जसं शेतकरी सुपीक शेतात उत्तम बियाणं पेरतात तसं, चांगल्या फळासाठी.
ते तां श्रुत्वा हि तां रम्यां प्रक्रमात्प्रक्रमक्रियाम्। वाचंवाचां पतिप्रख्याः प्रोचुश्चस्मितसुंदराः
ती रम्य आणि नीट मांडलेली वाणी ऐकून, आपल्या पतींसारख्या तेजस्वी त्या स्त्रिया सुंदर हास्याने बोलल्या.
मुनय ऊचुः-। जाते लोकविधाने तु सत्यं तत्कार्यमुत्तमम्। प्रायः प्रालेयशैलस्य शंका तत्कालरूपिणः
मुनयांनी म्हणाले—सृष्टीची व्यवस्था निर्माण झाली, तेव्हा तेच खरं आणि श्रेष्ठ कृत्य होतं; पण त्या काळाच्या स्वरूपाबद्दल हिमालयासारखी शंका आहे.
सत्यमुत्कंठिताः सर्वे ये ये कार्यार्थमुद्यताः। तेषां त्वरंते चेतांसि किंतु नाममहात्मनाम्1.43.
खरं आहे, जे जे कार्यासाठी उत्सुक असतात त्यांना घाई होतेच; पण हे महान आत्म्यांनाही लागू पडतं का?
लोकयात्रानुगंतव्या विशेषेण विवक्षितैः। यतस्तद्धर्ममेधंते तत्प्रामाण्यं परे धृताः
संसाराची चाल विशेषतः जे बोलू इच्छितात त्यांनी पाळावी लागते; कारण तेच धर्माचं पालन करतात आणि इतर त्यालाच प्रमाण मानतात.
इत्युक्त्वा मुनयो जग्मुस्त्वरितास्तुहिनाचलम्। तत्र ते पूजितास्तेन हिमशैलेन सादरम्
असं म्हणून मुनि पटकन हिमालयाकडे गेले; तिथे हिमालयाने त्यांचं आदराने स्वागत केलं.
ऊचुर्मुनिवराः प्रीताः स्वल्पकं तु त्वरान्विताः। मुनय ऊचुः-। देवो दुहितरं साक्षात्पिनाकी तव मार्गते
ते श्रेष्ठ मुनि प्रसन्न होते, पण वेळेच्या अभावी थोडक्यात म्हणाले—पिनाकी देव स्वतःच तुमच्या कन्येला मागतो आहे.
तच्छीघ्रं पावयात्मानमाहुत्येवानले हुतम्। कार्यं हि तच्च देवानां सुचिरं परिवर्तते
म्हणून त्वरेने स्वतःचं शुद्धीकरण करावं, जसं अग्नीत आहुती दिली जाते; कारण हे कार्य देवांसाठी फार दिवसांपासून प्रतीक्षेत आहे.
जगदुद्धारणायैष विधातव्यः समुद्यमः। इत्युक्तस्तु तदा शैलो हर्षावेशवशान्मुनीन्
जगाच्या कल्याणासाठी हा प्रयत्न करायलाच हवा; असं सांगितल्यावर तो पर्वत आनंदाने भरून मुनिंना उत्तर देऊ लागला.
असमर्थोभवद्वक्तुमुत्तरं प्रार्थयन्निव। ततो मेना मुनीन्वंद्य प्रोवाच स्नेहविक्लवा
तो उत्तर देताना बोलू शकला नाही, जणू काही कृपा मागत होता; मग मेना, मुनिंना वंदन करून, प्रेमाने थरथरत्या स्वरात बोलली.
दुहितुस्तान्मुनींश्चैव वचनं स्वयमर्थवत्। मेनोवाच-। यदर्थं दुहितुर्जन्म चेच्छंत्यपि महाफलं
मेना म्हणाली—माझ्या आणि माझ्या मुलीच्या मनातील अर्थपूर्ण शब्द मी सांगते: कन्येच्या जन्मापासून जो मोठा लाभ अपेक्षित असतो—
तदेवोपस्थितं सर्वं प्रक्रमेणैव सांप्रतम्। कुलजन्मवयोरूपविभुत्वैस्सहितोपि यः
तो सर्व लाभ आता योग्य वेळी मिळाला आहे; कुळ, जन्म, वय, रूप, ऐश्वर्य या सर्वांनी युक्त असला तरीही—
वरस्तस्यापि नाहूय सुता देया ह्ययाचतः। दिग्वासा जटिलः शूली दग्धकामोपि कामदः
त्याच्यासाठी देखील, मागणी न करता, मुलगी देऊ नये; तो वस्त्ररहित आहे, जटाधारी आहे, त्रिशूलधारी आहे, कामाने जळलेला असूनही इच्छापूर्ती करणारा आहे.
स तु मत्सुतया घोरः कथं नाम उपास्यते। मुनय ऊचुः-। ऐश्वर्यमवगच्छस्व शंकरस्य सुरासुराः
तो भयंकर माझा जावई म्हणून कसा पूजला जाईल? तेव्हा ऋषी म्हणाले — देव आणि दैत्य ज्याचे ऐश्वर्य मान्य करतात, त्या शंकराचे सामर्थ्य ओळख.
आराध्यमानपादाब्ज युगलाश्च सुनिर्वृताः। यस्योपयोगि यद्रूपं तेन तत्प्रार्थ्यते चिरम्
ज्यांच्या चरणकमळांची भक्ती केली जाते, ते पूर्ण समाधानी होतात; त्याला जे रूप योग्य वाटते, तेच दीर्घकाळ इच्छिले जाते.
घोरं तपस्यते बाला तेन रूपेण निर्वृता। यत्सा व्रतानि दिव्यानि नयिष्यति समापनम्
ती कन्या कठोर तप करत आहे, त्या रूपात तृप्त आहे; ती दिव्य व्रते पूर्ण करील.
तदत्रावहिता तावदस्मास्वेव भविष्यति। इत्युक्त्वा गिरिणा सार्द्धं ययुर्यत्रास्ति शैलजा
म्हणून, ती या संकल्पात असताना, ती आपल्या जवळच राहील; असे म्हणून, पर्वतराजासोबत ते जिथे शैलजा होती तिथे गेले.
जितार्कज्वलनज्वाला तपस्तेजोमयीह्युमा। प्रोक्ता सा मुनिभिः स्निग्धं मानिन्याह वचोर्थवत्
तिचे तप जिंकलेल्या सूर्य आणि अग्नीच्या ज्वाळेपेक्षाही तेजस्वी होते, ते ऋषींनी प्रेमाने गौरविले; त्यांनी त्या अभिमानी कन्येला अर्थपूर्ण शब्दांनी संबोधले.
नाहं क्षुद्रात्किलेच्छामि ॠते शर्वात्पिनाकिनः। स्थितं च तारतम्येन प्राणिनां परमर्द्धिदं
मी कधीही लहान कुणालाही इच्छित नाही, फक्त पिनाकधारी शर्वा सोडून; सर्व प्राण्यांमध्ये त्याचे श्रेष्ठत्व निश्चित आहे, तोच सर्वश्रेष्ठ संपत्ती देणारा आहे.
धीरतैश्वर्यकार्याणि प्रमाणमतुलं महत्। यस्मान्न किंचिदपरं यच्च यस्मात्प्रवर्तते
त्याची धैर्य, ऐश्वर्य आणि कृत्ये यांची तुलना नाही; त्याच्यापासूनच सर्व काही उद्भवते, त्याच्याशिवाय दुसरे काहीही नाही.
यस्यैश्वर्यमनाद्यंतं तमहं शरणं गता। समः सव्यवसायश्च दीर्घेण विपरीतकः
ज्याचे ऐश्वर्य अनादि आणि अनंत आहे, त्याच्याच मी आश्रयाला गेले आहे; तो सर्वांना समान, दृढनिश्चयी आणि दीर्घकाळ कोणालाही विरोध न करणारा आहे.
एवं निशम्य ते वाचं देव्या मुनिवरास्तदा। आनंदाश्रुपरीताक्षाः सस्वजुस्तां तपस्विनीं
देवीचे हे शब्द ऐकून, श्रेष्ठ ऋषी आनंदाश्रूंनी डोळे भरून त्या तपस्विनीला प्रेमाने मिठी मारली.