ज्ञातुमस्या वचः प्रोचुः प्रक्रमात्प्रकृतार्थकम्। मुनय ऊचुः-। द्विविधन्तु सुखं तावत्पुत्रि लोके विभाव्यते
तिचे बोलणे समजून घेण्यासाठी, ऋषींनी योग्य क्रमाने विषयास अनुसरून उत्तर दिले. ऋषी म्हणाले, 'कन्ये, या जगात सुख दोन प्रकारचे मानले जाते.'
शरीरस्यास्य संयोगश्चेतसश्चापि निर्वृतिः। प्रकृत्या तु स दिग्वासा भीमो भस्मास्थिभूषणः
या शरीराचा संयोग आणि मनाची तृप्ती हेच ते सुख; पण त्याचा स्वभाव असा आहे की तो दिशांना वस्त्र मानतो, भीषण आहे, राख व हाडांनी सजलेला आहे.
कपाली भिक्षुको नग्नो विरूपाक्षोऽस्थिरक्रियः। प्रमत्तोन्मत्तकाकारो बीभत्सो कृतसंग्रहः
तो कपालधारी, भिक्षुक, नग्न, विकृत डोळ्यांचा, अस्थिर कृतीचा, वेडसर, मदोन्मत्त, भीतीदायक आणि सर्व गोष्टी गोळा करणारा आहे.
पत्या न तेन चास्त्यर्थो मूर्तानर्थेन कांक्षितः। यदि स्वस्य शरीरस्य सुखमिच्छसि शाश्वतम्
अशा पतीसोबत कोणताही अर्थ नाही, जसा मूर्तिमंत अनर्थ हवा असतो; पण जर तुला तुझ्या शरीरासाठी शाश्वत सुख हवे असेल—
तत्कथं ते महादेवाद्भूतभाजो जुगुप्सितात्। स्रवन्नरवसासास्थिकपालकृतभूषणात्
मग, हे महादेवांनो, तुम्ही त्या प्रभूचा तिरस्कार कसा करू शकता, जो अंगावर भयंकर गोष्टी — स्रवणारे मांस, हाडं आणि कवटी — घालून मिरवतो?
श्वसदुग्रभुजंगेन्द्रकृतभूषणभूषितात्। श्मशानवासिनो रौद्रप्रमथानुगतादपि
तो उग्र सर्पाचे दागिने घालतो, स्मशानात राहतो, आणि त्याच्या मागे भयंकर भुतं-प्रेतं असतात.
सुरेन्द्रमकुटव्रातनिघृष्टचरणोऽरिहा। हरिरस्ति जगद्धाता श्रीकान्तोऽनन्तमूर्तिमान्
शत्रूंचा नाश करणारा, ज्याचे पाय देवेंद्रांच्या मुकुटांनी झिजतात, तो हरि — जगाचा सर्जनहार, लक्ष्मीचा प्रिय, आणि अनंत रूपांचा स्वामी आहे.
जप्यो यज्ञभुजामस्ति तथेन्द्रः पाकशासनः। देवतानां निधिश्चास्ति ज्वलनस्सर्वकामधुक्
यज्ञ करणाऱ्यांचे तो उपास्य आहे, यज्ञांचा भोग घेणारा आहे; तसेच, इंद्र — पाकाचा संहार करणारा — आहे; देवांमध्ये अग्नी आहे, जो सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे.
वायुरस्ति जगद्धाता यः प्राणस्सर्वदेहिनाम्। तथा वैश्रवणो राजा सर्वार्थमहिमा प्रभुः
वायू आहे, जो जगाला धारण करणारा आणि सर्व प्राण्यांचा श्वास आहे; तसेच, वैश्रवण राजा आहे, सर्व संपत्ती आणि ऐश्वर्याचा स्वामी आहे.
एभ्य एकतमं कस्मान्न त्वं संप्राप्तुमिच्छसि। उतान्यस्मादिह प्राप्यं सुखं ते मनसे हितम्
या सर्वांपैकी एकालाही मिळवायचं तुला का वाटत नाही? की तुला इथे दुसरंच काही सुख हवंय, जे तुझ्या मनाला योग्य वाटतं?
एवमेतत्तथा पुत्रि प्रभावो लोकसम्पदाम्। अस्मिन्देहे परे वापि कल्याणप्राप्तये तव
हो बाळे, असंच आहे — या जगातील संपत्तीचं सामर्थ्य असंच असतं, या देहात असो वा पुढे, तुझ्या कल्याणासाठी.
पितुरेवास्ति ते सर्वं सुरेभ्यो यन्निवेदितम्। वरस्य प्राप्तये क्लेशस्स चाप्यत्राफलस्तरुः
तुला देवांकडून जे काही हवं होतं, ते सगळं खरंतर तुझ्या वडिलांकडेच आहे; इथे वर मिळवण्यासाठी केलेला त्रास व्यर्थ आहे.
प्रायेण प्रार्थितो ह्यर्थस्समर्थो ह्यतिदुर्लभः। स्वस्थानविनियोगित्वात्पुत्रि तत्रापि लभ्यते
साधारणपणे, मनातली इच्छा जरी खूप मागितली तरीही, ती मिळणं फार कठीण असतं, कारण प्रत्येक गोष्ट तिच्या जागीच असते; तरीही, बाळे, तिथे कधी कधी मिळते.
इत्युक्तवत्सु कुपिता मुनिवर्येषु शैलजा। उवाच क्रोधरक्ताक्षी विस्फुरद्दशनच्छदा
मुनिवरांनी असं बोलल्यावर, शैलजादेवी रागावली, तिच्या डोळ्यांत रागानं रक्त उतरलं आणि दात ताठरले, ती बोलू लागली.
देव्युवाच-। असद्ग्रहस्य का नीतिर्व्यसनस्य क्व यंत्रणा। विपरीतार्थबोद्धारः सत्पथे केन योजिताः
देवी म्हणाली — चुकीच्या समजुतीने वागणाऱ्याचं आचरण काय असतं? वाईट सवयीच्या माणसाला कसली अडचण? उलट अर्थ समजणाऱ्यांना योग्य मार्गावर कोणी लावलं?
एवं मां वित्थ दुष्प्रज्ञामस्थानासद्ग्रहप्रियाम्। न मां प्रतिविचारोस्ति यदहंकारमानिनी
म्हणून मला अडाणी, चुकीच्या गोष्टींना आसक्त समजावं; मी गर्विष्ठ आणि हट्टी असल्यामुळे विचार करण्याची शक्ती माझ्यात नाही.
प्रजापतिसमाः सर्वे भवंतः सर्वदर्शिनः। न नूनं वित्थ तं देवं शाश्वतं जगतः प्रभुम्
तुम्ही सगळे प्रजापतीसारखे, सर्व काही पाहणारे आहात; पण तरीही, जगाचा शाश्वत स्वामी असलेल्या त्या देवाला तुम्ही नक्कीच ओळखत नाही.
अजमीशानमव्यक्तममेयमहिमोदयम्। आस्तां तत्कर्मसद्भावं संबोधं तावदावृतम्
तो अजन्मा, प्रभू, अव्यक्त, ज्याचं सामर्थ्य मोजता येणार नाही — त्याच्या कर्मांची खरी ओळख राहू दे, कारण त्याचं ज्ञान अजून गुप्त आहे.
विदुस्तं न हरि ब्रह्ममुखा अपि सुरेश्वराः। यत्तस्यविभवं स्वोत्थं भुवनेषु विजृंभितम्
हरि, ब्रह्मा आणि देवांचे स्वामी सुद्धा त्याला ओळखत नाहीत, किंवा त्याचं जगांत प्रकट झालेलं सामर्थ्य किती आहे हेही त्यांना ठाऊक नाही.
प्रकटं सर्वभूतानां तदप्यथ न वित्थ किं। कस्यैतद्गगनं मूर्तिः कस्याग्निः कस्य मारुतः
सर्व प्राण्यांना जे स्पष्ट दिसतं, तेही तुम्हाला माहीत नाही — हे आकाश कुणाचं, अग्नी कुणाचा, वारा कुणाचा?
कस्य भूः कस्य वरुणः कश्चंद्रार्कविलोचनः। कस्यार्चयंति लोकेषु लिंगं भक्त्या सुरासुराः
ही पृथ्वी कुणाची, वरुण कुणाचा, कोणाच्या डोळ्यांत चंद्र-सूर्य आहेत? जगात देव-दानव जे लिंग भक्तीने पूजतात, ते कुणाचं आहे?
यच्च ब्रह्मेश्वरा देवा विष्ण्विन्द्राद्या महर्षयः। प्रभावं प्रभवं वापि तेषामपि न वित्थ किं
आणि ब्रह्मा, ईश्वर, विष्णू, इंद्र आणि महर्षी — या सगळ्यांचा मूळ आणि सामर्थ्यही तुम्हाला ठाऊक नाही का?
अदितेः कश्यपाज्जाता देवा नारायणादयः। मरीचेः कश्यपः पुत्रो ह्यदितिर्दक्षपुत्रिका
अदिती आणि कश्यप यांच्या पोटी नारायणासारखे देव जन्माला आले. कश्यप हा मरीचीचा मुलगा आहे आणि अदिती ही दक्षाची कन्या आहे.
मरीचिश्चापि दक्षश्च पुत्रौ तौ ब्रह्मणः किल। ब्रह्मा हिरण्मयादंडादेव सिद्धविभूतिकः
मरीची आणि दक्ष हे दोघे ब्रह्मदेवाचे पुत्र आहेत, असं म्हटलं जातं. ब्रह्मा हा सिद्ध शक्तीने युक्त असून तो सोन्याच्या अंड्यातून प्रकट झाला.
कस्य प्रादुरभूद्ध्यानात्प्राकृतः प्राकृतांशकः। अथ नारायणेनैव स्वकीयेच्छा समाश्रयात्
कोणाच्या ध्यानामुळे हा आद्य पुरुष, म्हणजेच मूळ स्वरूपाचा अंश, प्रकट झाला? मग नारायणाच्या स्वतःच्या इच्छेने आणि आश्रयाने—
तत्प्रेरितः प्रयात्वेष जन्म नारायणात्मकम्। सापि कर्मण एवोक्ता प्रेरणाविवशात्मनाम्
त्याच्या प्रेरणेने तो जन्म घेण्यासाठी पुढे गेला, त्याचं स्वरूप नारायणमय होतं; आणि तेही कर्मामुळेच घडतं, जणू स्वतःवर नियंत्रण नसलेल्या जीवांसारखं.
यथोन्मादादि दुष्टस्य मतिरेव हि साभवेत्। इष्टानेव पदार्थान्वै विपरीतान्हि मन्यते
जसं वेड किंवा इतर विकारांनी ग्रस्त माणसाची बुद्धीच बिघडते, तसं तो हव्या असलेल्या वस्तूंना नकोसं आणि नको असलेल्या वस्तूंना हवंसं मानतो.
लोकस्य व्यवहारेषु दृष्टेषु हसते सदा। धर्माधर्मफलप्राप्तौ विष्णुमेव निबोधत
संसारातील व्यवहारात तो नेहमी दिसणाऱ्या गोष्टींवर हसतो; पण धर्म आणि अधर्म यांच्या फळप्राप्तीत मात्र फक्त विष्णूच कारण आहे, हे जाणावं.
विदध्वमित्थं मुनयोऽसकृच्च मे गिरं गिरीशश्रुतिभूमिसन्निधौ। उत्कृष्टकेदार इवावनीतले सुबीजमुष्टिं सुफलाय कर्षकाः
मुनींनी माझे हे शब्द गिरिशाच्या उपस्थितीत वारंवार सांगितले आहेत, जसं शेतकरी सुपीक शेतात उत्तम बियाणं पेरतात तसं, चांगल्या फळासाठी.
ते तां श्रुत्वा हि तां रम्यां प्रक्रमात्प्रक्रमक्रियाम्। वाचंवाचां पतिप्रख्याः प्रोचुश्चस्मितसुंदराः
ती रम्य आणि नीट मांडलेली वाणी ऐकून, आपल्या पतींसारख्या तेजस्वी त्या स्त्रिया सुंदर हास्याने बोलल्या.