निराहारा शतं साभूत्समानां तपसो निधिः। तत उद्वेजिताः सर्वे प्राणिनस्तपसोग्निना
ती शंभर वर्षे उपाशी राहिली, आणि तिच्या तपामुळे साऱ्या सृष्टीतील जीव व्याकुळ झाले.
ततः सस्मार भगवान्मुनीन्सप्त शतक्रतुः। ते समागम्य मुदिताः सर्वे समुदितास्तथा1.43.
मग भगवंत इंद्राने सात ऋषींना आठवले; ते सर्व आनंदाने आणि उत्साहाने एकत्र जमले.
पूजितास्ते महेंद्रेण पप्रच्छुस्तत्प्रयोजनम्। किमर्थं हि सुरश्रेष्ठ संस्मृतास्तु वयं त्वया
इंद्राने त्यांचे सन्मान केले, आणि त्यांनी विचारले, 'हे देवाधिदेव, आम्हाला का आठवले आहे?'
शक्रः प्रोवाच शृण्वंतु भगवंतः प्रयोजनम्। हिमाचले तपो घोरं तप्यते भूधरात्मजा
शक्र म्हणाला, 'माझ्या या आठवणीचे कारण ऐका— हिमालयावर पर्वतराजाची कन्या कठोर तप करत आहे.'
तस्याभिमतयोगेन भवंतः कर्तुमर्हथ। तपः समापनं देव्या जगदर्थे त्वरान्विताः
'तिच्या इच्छेनुसार, तुम्ही सर्वांनी तिचे तप पूर्ण व्हावे यासाठी प्रयत्न करावा, आणि तेही जगाच्या कल्याणासाठी लवकरात लवकर.'
तथेत्युक्त्वा ततः शैलं सिद्धसंघातसेवितम्। ऊचुरागम्य मुनयस्तामथो मधुराक्षरम्
‘तसेच होईल’ असे म्हणून, सिद्धांच्या समूहासह ऋषी त्या पर्वतावर गेले आणि तेथे पोहोचल्यावर गोड शब्दांत तिला संबोधले.
पुत्रि कस्ते व्यवसितः कामः कमललोचने। तानुवाच ततो देवी सादरं गौरवान्मुनीन्
कमलासारख्या डोळ्यांची कन्या, तुझा हेतू काय आहे? असे विचारल्यावर देवीने आदराने व मोठ्या मानाने त्या ऋषींना उत्तर दिले.
देव्युवाच-। तपस्यंतो महाभागाः प्रोह्य मौनं भवादृशां। वंदनाय नियुक्ता धीर्याचयत्यविकल्पितम्
देवी म्हणाली, 'महाभाग्यवान ऋषींनो, तुम्ही तप करत असता, तुमच्यासारख्यांना शोभणारे मौन बाजूला ठेवून, तुम्ही अत्यंत स्थिर मनाने वंदना करण्याच्या कार्यात लागले आहात.'
सुप्रसन्नमुखा यूयं गृहीत्वासनमादितः। उपविष्टाः श्रमं मुक्त्वा ततः प्रक्ष्यथ मामनु
तुमच्या चेहऱ्यावर आनंदाचे तेज आहे, तुम्ही प्रथम आसन स्वीकारले, बसलात आणि श्रम दूर केले; त्यानंतर तुम्ही मला विचाराल.
इत्युक्तास्ते ततश्चक्रुस्तत्रासनपरिग्रहम्। सा च तान्विधिवत्पूर्वं पूजयित्वा विधानतः
असे तिच्याकडून ऐकून, त्यांनी तेथे योग्य प्रकारे आसन घेतले; आणि तिनेही सर्व विधीने त्यांची प्रथम पूजा केली.
उवाचादित्यसंकाशान्मुनीन्सप्तॠषीन्शनैः। त्यक्त्वा व्रतात्मकं मौनं नत्वा च विधिवन्मुनीन्
तिने सूर्यासारखे तेजस्वी असलेल्या त्या सप्तर्षींना हळूवारपणे संबोधले; व्रताचे मौन सोडून, विधीप्रमाणे नमस्कार करून बोलू लागली.
भगवंतोपि मौनांते तस्याः सप्तर्षयोप्यथ। गौरवाधारतां प्राप्तां पप्रच्छुस्तां पुनस्तथा
मौन संपल्यावर, भगवंत सप्तर्षींनी आदराने तिच्याकडे पाहून, तिला पुन्हा त्याच पद्धतीने विचारले.
सापि गौरवगर्भेण मनसा चारुहासिनी। मुनीन्सर्वांस्तथालोक्य प्रोवाच प्रोह्य वाग्यमम्
ती सुंदर हास्याने व मनात आदरभाव ठेवून, सर्व ऋषींना पाहून, मौन सोडून बोलू लागली.
भगवंतो विजानीथ प्राणिनां मनसेप्सितम्। शरीरादिभिरत्यर्थं कदर्थ्यं ते हि देहिनः
भगवंतांनो, तुम्हाला सर्व प्राण्यांच्या मनातील इच्छा माहीत आहेत; तरीही देहधारी जीवांना शरीर व इतर गोष्टींमुळे फार त्रास होतो.
केचित्तु निपुणास्तत्र घटंते विविधोद्यमैः। उपायैर्दुर्लभान्भावान्प्राप्नुवंति ह्यतंद्रिताः
काही जण मात्र कुशलतेने, विविध प्रयत्नांनी, कठीण उपायांनी, मेहनतीने दुर्मिळ स्थिती प्राप्त करतात.
अपरे तु परिच्छिद्य नानाकारानुपक्रमान्। देहांतरार्थं सारंभमाश्रयंति हि तद्व्रतम्
इतर काही जण विविध रूपे व मार्ग ओळखून, दुसऱ्या देहासाठी उत्साहाने व्रत स्वीकारतात.
ममत्वाकाशसंभूतकुसुमस्रग्विभूषितम्। विंध्यशृंगं स्प्रष्टुकामो हस्तः प्रसरते मुहुः
ममत्वाच्या आकाशातून उमटलेल्या फुलांच्या माळेने सजलेला हात, वारंवार विंध्य शिखराला स्पर्श करण्यासाठी पुढे सरसावतो.
अहं किल भवं देवं पतिं प्राप्तुं समुद्यता। प्रकृत्यैव दुराराध्यं तपस्यंतं च संप्रति
मी खरोखरच, हे देव, तुला पती म्हणून मिळवण्याचा निश्चय केला आहे; तू स्वभावतः कठीण साध्य आहेस आणि सध्या तपस्येत मग्न आहेस.
सुरासुरैरनिर्णीतं परमार्थक्रियाश्रयं। सांप्रतं चापि निर्दग्धो मदनो वीतरागिणा
सुर व असुरांनाही ज्याचा अंतिम अर्थ कळलेला नाही, अशी ती परमार्थाची क्रिया; आणि आता कामदेवही त्या विरक्ताने भस्म केला आहे.
कथमाराधयेदीशं मादृशी तादृशं शिवम्। इत्युक्ता मुनयस्ते तु स्थिरतां मनसस्ततः
माझ्यासारखी स्त्री अशा शिवाची, अशा प्रभूची पूजा कशी करू शकते? असे तिने विचारल्यावर, ऋषी मनाने स्थिर झाले.
ज्ञातुमस्या वचः प्रोचुः प्रक्रमात्प्रकृतार्थकम्। मुनय ऊचुः-। द्विविधन्तु सुखं तावत्पुत्रि लोके विभाव्यते
तिचे बोलणे समजून घेण्यासाठी, ऋषींनी योग्य क्रमाने विषयास अनुसरून उत्तर दिले. ऋषी म्हणाले, 'कन्ये, या जगात सुख दोन प्रकारचे मानले जाते.'
शरीरस्यास्य संयोगश्चेतसश्चापि निर्वृतिः। प्रकृत्या तु स दिग्वासा भीमो भस्मास्थिभूषणः
या शरीराचा संयोग आणि मनाची तृप्ती हेच ते सुख; पण त्याचा स्वभाव असा आहे की तो दिशांना वस्त्र मानतो, भीषण आहे, राख व हाडांनी सजलेला आहे.
कपाली भिक्षुको नग्नो विरूपाक्षोऽस्थिरक्रियः। प्रमत्तोन्मत्तकाकारो बीभत्सो कृतसंग्रहः
तो कपालधारी, भिक्षुक, नग्न, विकृत डोळ्यांचा, अस्थिर कृतीचा, वेडसर, मदोन्मत्त, भीतीदायक आणि सर्व गोष्टी गोळा करणारा आहे.
पत्या न तेन चास्त्यर्थो मूर्तानर्थेन कांक्षितः। यदि स्वस्य शरीरस्य सुखमिच्छसि शाश्वतम्
अशा पतीसोबत कोणताही अर्थ नाही, जसा मूर्तिमंत अनर्थ हवा असतो; पण जर तुला तुझ्या शरीरासाठी शाश्वत सुख हवे असेल—
तत्कथं ते महादेवाद्भूतभाजो जुगुप्सितात्। स्रवन्नरवसासास्थिकपालकृतभूषणात्
मग, हे महादेवांनो, तुम्ही त्या प्रभूचा तिरस्कार कसा करू शकता, जो अंगावर भयंकर गोष्टी — स्रवणारे मांस, हाडं आणि कवटी — घालून मिरवतो?
श्वसदुग्रभुजंगेन्द्रकृतभूषणभूषितात्। श्मशानवासिनो रौद्रप्रमथानुगतादपि
तो उग्र सर्पाचे दागिने घालतो, स्मशानात राहतो, आणि त्याच्या मागे भयंकर भुतं-प्रेतं असतात.
सुरेन्द्रमकुटव्रातनिघृष्टचरणोऽरिहा। हरिरस्ति जगद्धाता श्रीकान्तोऽनन्तमूर्तिमान्
शत्रूंचा नाश करणारा, ज्याचे पाय देवेंद्रांच्या मुकुटांनी झिजतात, तो हरि — जगाचा सर्जनहार, लक्ष्मीचा प्रिय, आणि अनंत रूपांचा स्वामी आहे.
जप्यो यज्ञभुजामस्ति तथेन्द्रः पाकशासनः। देवतानां निधिश्चास्ति ज्वलनस्सर्वकामधुक्
यज्ञ करणाऱ्यांचे तो उपास्य आहे, यज्ञांचा भोग घेणारा आहे; तसेच, इंद्र — पाकाचा संहार करणारा — आहे; देवांमध्ये अग्नी आहे, जो सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे.
वायुरस्ति जगद्धाता यः प्राणस्सर्वदेहिनाम्। तथा वैश्रवणो राजा सर्वार्थमहिमा प्रभुः
वायू आहे, जो जगाला धारण करणारा आणि सर्व प्राण्यांचा श्वास आहे; तसेच, वैश्रवण राजा आहे, सर्व संपत्ती आणि ऐश्वर्याचा स्वामी आहे.
एभ्य एकतमं कस्मान्न त्वं संप्राप्तुमिच्छसि। उतान्यस्मादिह प्राप्यं सुखं ते मनसे हितम्
या सर्वांपैकी एकालाही मिळवायचं तुला का वाटत नाही? की तुला इथे दुसरंच काही सुख हवंय, जे तुझ्या मनाला योग्य वाटतं?