क्रमेणाश्रमसंप्राप्तिर्ब्रह्मचारिव्रतादनु। तस्य कर्तुर्नियोगेन संसारो येन वर्धितः
क्रमाने, ब्रह्मचर्य व्रतापासून जीवनाच्या सर्व आश्रमांमध्ये प्रवेश मिळतो; कर्त्याच्या आज्ञेने हा संसाराचा प्रवाह असाच चालू राहतो.
संसारस्य हि नोत्पत्तिः सर्वे स्युर्यदि निर्गृहाः। कर्त्रा तु शास्त्रेषु सदा सुतलाभः प्रशंसितः1.43.
जर सर्वजण गृहस्थाश्रम सोडून राहिले असते, तर संसाराचा आरंभच झाला नसता; पण शास्त्रांमध्ये, पुत्रप्राप्तीला नेहमीच कर्त्याने मोठं महत्त्व दिलं आहे.
प्राणिनां मोहनार्थाय नरकत्राणकारणात्। स्त्रिया विरहिता सृष्टिर्जंतूनां नोपपद्यते
जीवांना मोहात पाडण्यासाठी आणि नरकातून वाचवण्यासाठी, स्त्रियांशिवाय सृष्टी निर्माण होऊच शकत नाही.
स्त्रीजातिस्तु प्रकृत्यैव कृपणा दैन्यभागिनी। शास्त्रालोचनसामर्थ्याद्दूषितं तासु कर्तृणा
स्त्रीजात स्वभावतःच दीन आणि दुःखभोगी असते; आणि शास्त्रांमध्ये दाखवलेल्या मर्यादेमुळे, त्यांच्यावर दोष ठेवला जातो.
तस्यां नोपरिभावज्ञा भवेदेति च वेधसा। शास्त्रेषूक्तमसंदिग्धं बहुवारं महाफलं
कर्त्याने स्पष्ट सांगितले आहे की, तिचा तिरस्कार करू नये; हे शास्त्रांमध्ये अनेकदा, शंका न ठेवता सांगितलं आहे, आणि त्याला मोठं फळ मिळतं.
दशपुत्रसमा कन्या यापि स्याच्छीलवर्जिता। वाक्यमेतत्फलभ्रष्टं पुंसां ग्लानिकरं फलं
कन्या जरी चांगल्या स्वभावाची नसली, तरी ती दहा पुत्रांसमान मानली जाते; पण हे वचन जर निष्फळ ठरलं, तर पुरुषांना फक्त दुःख आणि निराशाच मिळते.
कन्या हि कृपणा शोच्या पितुर्दुःखविवर्द्धिनी। यापि स्यात्पूर्णसर्वार्था पतिपुत्रसमन्विता
कन्या खरंच दयनीय आणि शोककारक असते, कारण ती वडिलांच्या दुःखात भर घालते; जरी ती सर्व प्रकारे पूर्ण असली, पती आणि पुत्रांसह.
किं पुनर्दुर्भगा हीना पतिपुत्रधनादिभिः। त्वं चोक्तवान्सुता या मे शरीरे दोषसंग्रहम्
मग जी स्त्री पती, पुत्र, धन यांपासून वंचित आहे, तिचं दुर्दैव किती मोठं असेल? आणि तू म्हणतोस की माझ्या शरीरातील दोषांचा संग्रह म्हणजे माझी कन्या.
अहो मुह्यामि शुष्यामि ग्लामि सीदामि नारद। अयुक्तमपि वक्तव्यमप्राप्यमपि सांप्रतम्
अहो, मी गोंधळलोय, कोमेजलोय, थकलोय, बुडतोय नारदा; आता जे अयोग्य किंवा अशक्य आहे, तेही बोलावं लागेल.
अनुग्रहाय मे छिन्धि दुःखं कन्याश्रयं मुने। परिच्छिन्नेप्यसंदिग्धे मनः परिभवाश्रयात्
माझ्या दुःखावर कृपा कर, ऋषी, माझ्या कन्येमुळे झालेलं दुःख दूर कर; मन ठरवलं असलं, शंका नसलं, तरीही अपमानाचं ओझं राहतंच.
तृष्णा मुष्णाति निष्णातं फललोभाश्रयात्पुनः। स्त्रीणां हि परमं जन्म कुलानामुभयात्मनाम्
फळाची आस धरल्यामुळे, तृष्णा सुज्ञालाही फसवते; स्त्रियांसाठी कुलीन घरात जन्म घेणं हे दोन्ही बाजूंनी श्रेष्ठ मानलं जातं.
इहामुत्र सुखायोक्तं सत्पतिप्राप्तिसंज्ञितम्। दुर्लभत्वात्सतः स्त्रीणां विगुणोपि पतिः किल
इथे आणि पुढच्या जन्मात सुख मिळावं म्हणून, चांगला पती मिळणं हे मोठं मानलं जातं; पण तो दुर्मिळ असल्यामुळे, स्त्रियांसाठी गुण नसलेला पतीही भाग्याचं मानला जातो.
न प्राप्यते विना पुण्यैः पतिर्नार्याः कदाचन। यतो निस्साधनो धर्मः परिणामोत्थिता रतिः
सत्कर्मांशिवाय कोणत्याही स्त्रीला पती मिळत नाही; कारण धर्माला कोणतीही बाह्य साधने लागत नाहीत, आणि खरी माया ही त्याच्याच फळातून निर्माण होते.
धनं जीवितपर्यंतं पत्यौ नार्याः प्रतिष्ठितम्। निर्द्धनो दुर्मुखो मूर्खः सर्वलक्षणवर्जितः
पती जिवंत असेपर्यंतच स्त्रीकडे धन टिकते; पण जो गरीब, कुरुप, मूर्ख आणि सर्व गुणांपासून वंचित असतो—
दैवतं परमं नार्याः पतिरुक्तः सदैव हि। त्वया देवर्षिणा प्रोक्तं न जातोऽस्याः पतिः किल
स्त्रीसाठी पती हाच नेहमी सर्वश्रेष्ठ देवता मानला जातो; पण देवर्षी, जसे तुम्ही सांगितले, तिला अजून पती मिळालेला नाही.
एतद्दौर्भाग्यमतुलमसंख्यं च दुरुद्वहम्। चराचरे भूतसर्गे चिंता सा व्यापिनी मुने
हे दुर्दैव इतकं मोठं, अनंत आणि सहन करायला कठीण आहे; चराचर सृष्टीमध्ये ही चिंता सर्वत्र पसरलेली आहे, हे मुनी.
स न जात इति श्रुत्वा ममेदं व्याकुलं मनः। मनुष्यदेवजातीनां शुभाशुभनिवेदकम्
तो अजून जन्मलेला नाही, हे ऐकून माझं मन फार अस्वस्थ झालं; कारण हेच मानव आणि देव यांच्या शुभ-अशुभाचे निदर्शक ठरतं.
लक्षणं हस्तपादाभ्यां लक्षणं विहितं किल। सेयमुत्तानहस्तेति त्वयोक्ता मुनिपुंगव
हात आणि पायांवर काही चिन्हे असतात, असं सांगितलं आहे; 'उत्तानहस्त' असं हे चिन्ह तुम्ही सांगितलं, हे श्रेष्ठ मुनी.
उत्तानहस्तता प्रोक्ता याचतामेव नित्यका। शुभोदयानां धन्यानां न कदाचित्प्रयच्छताम्
'उत्तानहस्त' हे चिन्ह नेहमी मागणाऱ्यांनाच असतं; जे भाग्यवान आणि शुभ फलप्राप्त असतात, जे देत नाहीत, त्यांना हे कधीच नसतं.
सुच्छाययास्याश्चरणौ त्वयोक्तौ व्यभिचारिणौ। तत्रापि श्रेयसी ह्याशा मुने न प्रतिभाति नः
तुम्ही सांगितलं की तिच्या पायांना छान सावली आहे, पण ते स्थिर नाहीत; त्यामुळे, हे मुनी, तिथेही काही चांगल्या आशा आम्हाला दिसत नाहीत.
शरीरलक्षणाश्चान्ये पृथक्फलनिवेदिनः। इत्युक्त्वा विरते शैले महादुःखविचारिणि
शरीरावरची इतर चिन्हे वेगवेगळ्या फळांची माहिती देतात; असं सांगून, मोठ्या दुःखात असलेल्या त्या पर्वताने बोलणं थांबवलं.
स्मितपूर्वमुवाचेदं नारदो देवपूजितः। नारद उवाच-। हर्षस्थाने च महति त्वया दुःखं निरुच्यते
मग देवांनी पूजिलेल्या नारदांनी हसत उत्तर दिलं—'जिथे मोठा आनंद आहे, तिथेच तू दुःखाची गोष्ट करतोस.'
अपरिच्छिन्नवाक्यार्थो मोहं यासि महागिरे। इमां शृणु गिरं मत्तो रहस्यपरिनिष्ठिताम्
तू शब्दांचा अर्थ मर्यादित न समजून मोहात पडतोस, हे महापर्वता; माझ्याकडून ही गुप्त आणि ठाम शिकवण ऐक.
समाहितो महाशैल मयोक्तस्य विचारणाम्। न जातोस्याः पतिर्देव्या यन्मयोक्तं हिमाचल
हे महाशैल, मी जे सांगितलं त्याचा नीट विचार कर; ह्या देवीला अजून पती मिळालेला नाही, हे मी तुला हिमाचल सांगितलं.
स न जातो महादेवो भूतभव्यभवोद्भवः। शरण्यः शाश्वतः शास्ता शंकरः परमेश्वरः
तो अजून जन्मलेला नाही—तोच महादेव, जो भूत, भविष्य आणि वर्तमानाचा मूळ आहे; तोच शरण देणारा, शाश्वत, गुरु, शंकर आणि परब्रह्म आहे.
ब्रह्मरुद्रेन्द्रमुनयो गर्भजन्मजरार्दिताः। तस्य ते परमेशस्य सर्वे क्रीडनका गिरे
ब्रह्मा, रुद्र, इंद्र आणि ऋषी—ज्यांना जन्म, गर्भधारणा आणि वृद्धत्वाचा त्रास होतो—हे सर्व त्या परब्रह्माच्या खेळणीसारखे आहेत, हे पर्वता.
ब्रह्मांडतस्तदिच्छातः संभूतो भुवनप्रभुः। आत्मनो न विनाशोस्ति स्थावरांतेपि भूधर
ब्रह्मांडातून त्याच्या इच्छेनेच हा जगाचा स्वामी प्रकट होतो; हे पर्वता, स्थावरांचाही अंत आला तरी त्याचा कधीही नाश होत नाही.
संसारे जायमानस्य म्रियमाणस्य देहिनः। नश्यते देह एवात्र नात्मनो नाश उच्यते
संसारात जन्म घेणाऱ्या आणि मरणाऱ्या प्रत्येक देहधाऱ्याचा फक्त देह नष्ट होतो; आत्म्याचा कधीही नाश होत नाही.
ब्रह्मादिस्थावरांतोऽयं संसारो यः प्रकीर्तितः। स जन्ममृत्युदुःखार्तो ह्यनिशं परिवर्तते
ब्रह्मापासून स्थावरांपर्यंत हा सारा संसार जन्म-मरणाच्या दुःखाने ग्रासलेला आहे आणि तो सतत फिरत राहतो.
महादेवोऽचलःस्थाणुर्न जातो जनकोऽजरः। भविष्यति पतिः सोऽस्या जगन्नाथो निरामयः
महादेव हे स्थिर, अचल, अजन्मा, वडील आणि कधीही न वार्धक्याला येणारे; तोच जगाचा स्वामी, तिचा पती होईल, तो सर्व दुःखांपासून मुक्त आहे.