ज्ञात्वा तदिंगितं शैलो महिष्याहृदयेन तु। अनुदीर्णाकृतिर्मेने रम्यमेतदुपस्थितम्
हे ओळखून, पर्वतराजाने आपल्या पत्नीच्या मनातून, हे सुंदर घडलेले घडामोड घडली असे मानले.
चोदितः शैलमहिषी सख्या मुनिवरस्ततः। स्मिताननो महाभागो वाक्यं प्रोवाच नारदः
पर्वतराणी आणि सखीने सुचवल्यावर, तो तेजस्वी आणि हसरा ऋषी, नारद, असे बोलला:
न जातोऽस्याः पतिर्भद्रे लक्षणैश्च विवर्जितः। उत्तानहस्ता सततं चरणैर्व्यभिचारिभिः
'हे सुभगे, हिच्यासाठी अजून पती जन्मलेला नाही, आणि योग्य चिन्हेही नाहीत; तिचे हात नेहमी वरचेवर असतात, आणि पाय एकसारखे नाहीत.'
सुच्छायास्या भविष्येयं किमन्यद्बहु भाष्यते। श्रुत्वैतत्संभ्रमाविष्टो ध्वस्तधैर्यो हिमाचलः
'हिचा रंग फार सुंदर असेल; यापेक्षा जास्त काय सांगावे?' हे ऐकून हिमालयाच्या मनात घबराट दाटली आणि त्याचे धैर्य ढासळले.
नारदं प्रत्युवाचाथ साश्रुकंठो महागिरिः। हिमवानुवाच-। संसारस्यातिदोषस्य दुर्विज्ञेया गतिर्यतः
तेव्हा हिमालय पर्वताने, डोळ्यांत अश्रू आणून, नारदाला उत्तर दिलं : हा संसार फारच दोषांनी भरलेला आहे आणि त्याचा शेवट कसा होईल हे समजणं फार कठीण आहे.
सृष्ट्या चावश्यभाविन्या केनाप्यतिशयात्मना। कर्त्रा प्रणीता मर्यादा स्थिता संसारिणामियम्
सृष्टीच्या आवश्यकतेमुळे, कुणीतरी श्रेष्ठ शक्तीने एक मर्यादा ठरवली आहे; ही मर्यादा सर्व जीवांसाठी निश्चित केली गेली आहे.
यो जायते हि यद्बीजाज्जनितुः सोर्थसाधकः। जनिता चापि जातस्य न कश्चिदिति च स्फुटम्
जे काही जन्माला येतं, ते आपल्या कारणामुळे आणि जन्म देणाऱ्याच्या हेतूसाठीच होतं; आणि एकदा जन्म झाल्यावर, त्या गोष्टीचा खरा कर्ता कोणीच नसतो, हे स्पष्ट आहे.
स्वकर्मणैव जायंते विवधा भूतजातयः। अंडजोह्यंडजाज्जातः पुनर्जायेत मानवः
सर्व प्रकारचे जीव आपापल्या कर्मामुळेच जन्म घेतात; अंड्यातून जन्मणारा जीव अंड्यातूनच येतो, आणि माणूसही पुन्हा माणूस म्हणून जन्म घेऊ शकतो.
मानुषोपि सरीसृप्यां मानुषत्वेन जायते। तत्रापि जातौ श्रेष्ठायां धर्मस्योत्कर्षणेन तु
माणूस जरी सरपटणाऱ्या प्राण्यांमध्ये जन्माला आला, तरी त्याच्यात माणसाचे गुण असतात; आणि अशा जन्मांमध्ये, श्रेष्ठत्व केवळ धर्माच्या उत्कृष्टतेमुळे मिळतं.
अपुत्रजन्मनः शेषाः प्राणिनः समवस्थिताः। मनुजास्तत्र सुतरां नयेन सहधर्मिणः
ज्यांना पुत्र नाही, त्यांना वगळता बाकीचे सर्व जीव जसे आहेत तसेच राहतात; पण माणसांमध्ये, जे धर्माचा मार्ग पाळतात, ते विशेषतः धर्माशी एकरूप होतात.
क्रमेणाश्रमसंप्राप्तिर्ब्रह्मचारिव्रतादनु। तस्य कर्तुर्नियोगेन संसारो येन वर्धितः
क्रमाने, ब्रह्मचर्य व्रतापासून जीवनाच्या सर्व आश्रमांमध्ये प्रवेश मिळतो; कर्त्याच्या आज्ञेने हा संसाराचा प्रवाह असाच चालू राहतो.
संसारस्य हि नोत्पत्तिः सर्वे स्युर्यदि निर्गृहाः। कर्त्रा तु शास्त्रेषु सदा सुतलाभः प्रशंसितः1.43.
जर सर्वजण गृहस्थाश्रम सोडून राहिले असते, तर संसाराचा आरंभच झाला नसता; पण शास्त्रांमध्ये, पुत्रप्राप्तीला नेहमीच कर्त्याने मोठं महत्त्व दिलं आहे.
प्राणिनां मोहनार्थाय नरकत्राणकारणात्। स्त्रिया विरहिता सृष्टिर्जंतूनां नोपपद्यते
जीवांना मोहात पाडण्यासाठी आणि नरकातून वाचवण्यासाठी, स्त्रियांशिवाय सृष्टी निर्माण होऊच शकत नाही.
स्त्रीजातिस्तु प्रकृत्यैव कृपणा दैन्यभागिनी। शास्त्रालोचनसामर्थ्याद्दूषितं तासु कर्तृणा
स्त्रीजात स्वभावतःच दीन आणि दुःखभोगी असते; आणि शास्त्रांमध्ये दाखवलेल्या मर्यादेमुळे, त्यांच्यावर दोष ठेवला जातो.
तस्यां नोपरिभावज्ञा भवेदेति च वेधसा। शास्त्रेषूक्तमसंदिग्धं बहुवारं महाफलं
कर्त्याने स्पष्ट सांगितले आहे की, तिचा तिरस्कार करू नये; हे शास्त्रांमध्ये अनेकदा, शंका न ठेवता सांगितलं आहे, आणि त्याला मोठं फळ मिळतं.
दशपुत्रसमा कन्या यापि स्याच्छीलवर्जिता। वाक्यमेतत्फलभ्रष्टं पुंसां ग्लानिकरं फलं
कन्या जरी चांगल्या स्वभावाची नसली, तरी ती दहा पुत्रांसमान मानली जाते; पण हे वचन जर निष्फळ ठरलं, तर पुरुषांना फक्त दुःख आणि निराशाच मिळते.
कन्या हि कृपणा शोच्या पितुर्दुःखविवर्द्धिनी। यापि स्यात्पूर्णसर्वार्था पतिपुत्रसमन्विता
कन्या खरंच दयनीय आणि शोककारक असते, कारण ती वडिलांच्या दुःखात भर घालते; जरी ती सर्व प्रकारे पूर्ण असली, पती आणि पुत्रांसह.
किं पुनर्दुर्भगा हीना पतिपुत्रधनादिभिः। त्वं चोक्तवान्सुता या मे शरीरे दोषसंग्रहम्
मग जी स्त्री पती, पुत्र, धन यांपासून वंचित आहे, तिचं दुर्दैव किती मोठं असेल? आणि तू म्हणतोस की माझ्या शरीरातील दोषांचा संग्रह म्हणजे माझी कन्या.
अहो मुह्यामि शुष्यामि ग्लामि सीदामि नारद। अयुक्तमपि वक्तव्यमप्राप्यमपि सांप्रतम्
अहो, मी गोंधळलोय, कोमेजलोय, थकलोय, बुडतोय नारदा; आता जे अयोग्य किंवा अशक्य आहे, तेही बोलावं लागेल.
अनुग्रहाय मे छिन्धि दुःखं कन्याश्रयं मुने। परिच्छिन्नेप्यसंदिग्धे मनः परिभवाश्रयात्
माझ्या दुःखावर कृपा कर, ऋषी, माझ्या कन्येमुळे झालेलं दुःख दूर कर; मन ठरवलं असलं, शंका नसलं, तरीही अपमानाचं ओझं राहतंच.
तृष्णा मुष्णाति निष्णातं फललोभाश्रयात्पुनः। स्त्रीणां हि परमं जन्म कुलानामुभयात्मनाम्
फळाची आस धरल्यामुळे, तृष्णा सुज्ञालाही फसवते; स्त्रियांसाठी कुलीन घरात जन्म घेणं हे दोन्ही बाजूंनी श्रेष्ठ मानलं जातं.
इहामुत्र सुखायोक्तं सत्पतिप्राप्तिसंज्ञितम्। दुर्लभत्वात्सतः स्त्रीणां विगुणोपि पतिः किल
इथे आणि पुढच्या जन्मात सुख मिळावं म्हणून, चांगला पती मिळणं हे मोठं मानलं जातं; पण तो दुर्मिळ असल्यामुळे, स्त्रियांसाठी गुण नसलेला पतीही भाग्याचं मानला जातो.
न प्राप्यते विना पुण्यैः पतिर्नार्याः कदाचन। यतो निस्साधनो धर्मः परिणामोत्थिता रतिः
सत्कर्मांशिवाय कोणत्याही स्त्रीला पती मिळत नाही; कारण धर्माला कोणतीही बाह्य साधने लागत नाहीत, आणि खरी माया ही त्याच्याच फळातून निर्माण होते.
धनं जीवितपर्यंतं पत्यौ नार्याः प्रतिष्ठितम्। निर्द्धनो दुर्मुखो मूर्खः सर्वलक्षणवर्जितः
पती जिवंत असेपर्यंतच स्त्रीकडे धन टिकते; पण जो गरीब, कुरुप, मूर्ख आणि सर्व गुणांपासून वंचित असतो—
दैवतं परमं नार्याः पतिरुक्तः सदैव हि। त्वया देवर्षिणा प्रोक्तं न जातोऽस्याः पतिः किल
स्त्रीसाठी पती हाच नेहमी सर्वश्रेष्ठ देवता मानला जातो; पण देवर्षी, जसे तुम्ही सांगितले, तिला अजून पती मिळालेला नाही.
एतद्दौर्भाग्यमतुलमसंख्यं च दुरुद्वहम्। चराचरे भूतसर्गे चिंता सा व्यापिनी मुने
हे दुर्दैव इतकं मोठं, अनंत आणि सहन करायला कठीण आहे; चराचर सृष्टीमध्ये ही चिंता सर्वत्र पसरलेली आहे, हे मुनी.
स न जात इति श्रुत्वा ममेदं व्याकुलं मनः। मनुष्यदेवजातीनां शुभाशुभनिवेदकम्
तो अजून जन्मलेला नाही, हे ऐकून माझं मन फार अस्वस्थ झालं; कारण हेच मानव आणि देव यांच्या शुभ-अशुभाचे निदर्शक ठरतं.
लक्षणं हस्तपादाभ्यां लक्षणं विहितं किल। सेयमुत्तानहस्तेति त्वयोक्ता मुनिपुंगव
हात आणि पायांवर काही चिन्हे असतात, असं सांगितलं आहे; 'उत्तानहस्त' असं हे चिन्ह तुम्ही सांगितलं, हे श्रेष्ठ मुनी.
उत्तानहस्तता प्रोक्ता याचतामेव नित्यका। शुभोदयानां धन्यानां न कदाचित्प्रयच्छताम्
'उत्तानहस्त' हे चिन्ह नेहमी मागणाऱ्यांनाच असतं; जे भाग्यवान आणि शुभ फलप्राप्त असतात, जे देत नाहीत, त्यांना हे कधीच नसतं.
सुच्छाययास्याश्चरणौ त्वयोक्तौ व्यभिचारिणौ। तत्रापि श्रेयसी ह्याशा मुने न प्रतिभाति नः
तुम्ही सांगितलं की तिच्या पायांना छान सावली आहे, पण ते स्थिर नाहीत; त्यामुळे, हे मुनी, तिथेही काही चांगल्या आशा आम्हाला दिसत नाहीत.