व्यक्तीनां त्वामादिभूतं महिम्ना चास्मादस्मानभिधानाद्विचिंत्य। द्यावापृथ्व्योरूर्द्ध्वलोकांस्तथाधश्चांडादस्मात्त्वं विभागं चकर्थ
सर्व प्रकट गोष्टींचा तू आदिभूत आहेस, आपल्या महिम्यामुळे सर्व नावांपलीकडे आणि कल्पनेपलीकडे आहेस; तूच या अंडातून वरचे आणि खालचे लोक विभागलेस.
व्यक्तं मेरुर्यज्जरायुस्तवाभूदेवं विद्मस्त्वत्प्रणीतोवकाशः। व्यक्तं देवा जज्ञिरे यस्य देहाद्देहस्यांतश्चारिणो देहभाजः
म्हणून मेरू पर्वत, जो फार प्राचीन आहे, तो तुझ्यापासून प्रकट झाला; म्हणून आम्हाला माहीत आहे की, अवकाशही तुझ्यामुळे निर्माण झालं. देवसुद्धा तुझ्या देहातून जन्मले आणि सर्व जीव तुझ्या देहात वास करतात.
द्यौस्ते मूर्द्धा लोचने चंद्रसूर्यौ व्यालाः केशाः श्रोत्ररंध्रे दिशस्ते। गात्रं यज्ञः सिंधवः संधयो वै पादौ भूमिस्तूदरं ते समुद्राः
आकाश तुझं डोकं, चंद्र-सूर्य तुझ्या डोळ्यात, सर्प तुझे केस, दिशा तुझ्या कानाच्या छिद्रात, यज्ञ तुझं शरीर, नद्या तुझे सांधे, पृथ्वी तुझे पाय आणि समुद्र तुझं पोट आहे.
मायाकारः कारणं त्वं प्रसिद्धो वेदैः शांतो ज्योतिरर्कस्त्वमुक्तः। वेदार्थेन त्वां विवृण्वंति बुद्ध्या हृत्पद्मांतः संनिविष्टं पुराणम्
वेदांमध्ये तू माया निर्माण करणारा आणि सर्वांचा कारण म्हणून प्रसिद्ध आहेस; शांत तेज, सूर्य आणि अविनाशी म्हणून ओळखला जातोस. ज्ञानी लोक वेदांच्या अर्थाने तुला हृदयातील कमळात वास करणारा पुरातन परमात्मा म्हणून वर्णन करतात.
त्वां चात्मानं लब्धयोगा गृणंति सांख्यैर्याः स्ताः सप्तसूक्ष्माः प्रणीताः। तासां हेतुर्याष्टमी चापि गीता तास्वंतस्थो जीवभूतस्त्वमेव
योग प्राप्त केलेले तुला आत्मा म्हणून गौरवतात, आणि सांख्यांनी सांगितलेल्या सात सूक्ष्म तत्त्वांचे स्तवन करतात; त्यात आठवे कारण म्हणूनही तुझं गाणं केलं जातं, आणि तुझ्यातच जीवात्मा म्हणून तू वास करतोस.
दृष्ट्वा मूर्त्तिं स्थूलसूक्ष्मांचकार ये वै भावाः कारणे केचिदुक्ताः। संभूतास्ते त्वत्त एवादिसर्गे भूयस्तास्त्वां वासनां तेभ्युपेयाः
ज्यांनी तुझ्या स्थूल आणि सूक्ष्म रूपांचं दर्शन केलं, आणि कारण म्हणून सांगितलेल्या विविध अवस्थांचा अनुभव घेतला, त्यांना माहीत आहे की, सृष्टीच्या आरंभी हे सर्व तुझ्यापासूनच उत्पन्न झालं; आमची तुझ्यावरची भक्ती त्याहून वाढू दे.
त्वत्संकेतस्त्वंतरायो निगूढः कालोऽमेयो ध्वस्तसंख्याविकल्पः। भावाभावाव्यक्तिसंहारहेतुः सोऽनंतस्त्वं तस्य कर्ता निधानम्
तुझं चिन्ह म्हणजे लपलेला काळ, जो मोजता येत नाही, सर्व भेद आणि गणना नष्ट करणारा; तूच अस्तित्व आणि अनस्तित्व, प्रकट आणि संहार यांचा कारण आहेस—अनंत, तूच त्यांचा कर्ता आणि विश्रांतीस्थान आहेस.
स्थूलस्सर्वोऽनर्थभूतस्ततोन्यस्सोऽर्थस्सूक्ष्मो यो हि तेभ्योपिगीतः। स्थूला भावाश्चावृता यैश्च तेषां तेभ्यः स्थूलस्त्वं पुराणे प्रणीतः
सर्व स्थूल गोष्टी निरर्थक आहेत, पण सूक्ष्म, ज्याचं स्तवन केलं जातं, तेच अर्थपूर्ण आहे; स्थूल अवस्था ज्या झाकल्या जातात, त्यातही तूच प्राचीन ग्रंथांमध्ये श्रेष्ठ स्थूल तत्त्व म्हणून सांगितला आहेस.
भूतंभूतं भूतिमद्भूतभावं भावेभावे भावितं त्वं युनक्षि। युक्तंयुक्तं व्यक्तिभावान्निरस्य स्थानेस्थाने व्यक्तिवृत्तिं करोषि
तू प्रत्येक सृष्टीमध्ये, प्रत्येक तेजस्वी गोष्टींमध्ये, आणि प्रत्येक अवस्थेत योग्य त्या गोष्टी एकत्र आणतोस. पुन्हा पुन्हा प्रकट रूपे दूर करून, प्रत्येक ठिकाणी प्रकट होण्याची क्रिया घडवतोस.
इत्थं देवो व्यक्तिभाजां शरण्यस्त्राता गोप्ता भावितोऽनंतमूर्तिः। विरेमुरमरास्तु त्वा ब्रह्माणमिति कारणम्
अशा प्रकारे, सर्व रूपधारकांचा आधार, रक्षण करणारा आणि अनंत रूपांनी ओळखला जाणारा देव, अमरांनी 'तूच कारण आहेस, ब्रह्मन्' असे म्हणून स्तुती केली.
तस्थुर्मनोभिरिष्टार्थसंप्राप्ति प्रार्थनास्ततः। एवं स्तुतो विरिंचिस्तु प्रसादं परमं गतः
आपली इच्छित फळे मिळावीत म्हणून देवांनी मन लावून प्रार्थना केली; अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर ब्रह्मदेव अत्यंत प्रसन्न झाला.
अमरान्वरदोप्याह वामहस्तेन निर्दिशन्। ब्रह्मोवाच-। नारी वा भर्तृका कस्माद्धस्तसंत्यक्तभूषणा
वर देणारा ब्रह्मदेव डाव्या हाताने इशारा करत अमरांशी म्हणाला: 'स्त्रीने आपली दागिने सोडून पतीपासून का वेगळी राहावी?'
न राजसे कुतश्शक्रा म्लानवक्त्रसरोरुहः। हुताशनवियुक्तोपि धूमेन न विराजसे
हे इंद्रा, तुझे कमळासारखे तोंड कोमेजले आहे म्हणून तू तेजस्वी दिसत नाहीस; अग्नीही इंधनापासून वेगळा झाला की धुरामुळे त्याचे तेज दिसत नाही.
तृणौघेन प्रतिच्छन्नो दग्धदावश्चिरोषितः। यमामयशरीरेण क्लिष्टो नाद्य विराजसे
गवताच्या राशीने झाकलेला, दीर्घकाळ जळणाऱ्या दावानळीने भाजलेला, मृत्यू व आजाराने त्रस्त शरीर असलेला तू आज तेजस्वी दिसत नाहीस.
दंडेनालंबनेनेव कृष्टो येन पदेपदे। रजनीचरनाथ त्वं किं भीत इव भाषसे
जणू काही काठीच्या आधाराने ओढला जातो आहेस, पाऊलोपाऊल—हे रजनीचरांच्या अधिपती, तू भीतीने बोलतोस असे का वाटते?
राक्षसेंन्द्रकृतादाने त्वमरातिक्षतो यथा। तनुस्ते वरुणोच्छुष्कापरीतस्येव वह्निना
राक्षसाधिपतीने घडवलेल्या युद्धात शत्रूने जखमी केल्यावर, तुझे शरीर अग्नीने वाळविल्यासारखे कोरडे झाले आहे, जणू वरुणाचे शरीर वाळल्यासारखे.
विमुक्तरुधिरं चाथ पदं त्वं प्रविलोकय। वायो भवान्विचेतस्कः खड्गाग्रैरिव निष्कृतः
आता, तुझे रक्तहीन आणि पडलेले शरीर पाहा; हे वायो, तू जणू तलवारीच्या टोकांनी जखमी झाल्यासारखा गोंधळलेला आहेस.
किं त्वं नतोसि धनद संत्यज्येव कुबेरतां। रुद्रास्त्रिशूलिनः संतोऽविदध्वं बहुशूरतां
हे धनदायका, तू कुबेरपद सोडल्यासारखा का वाकतोस? त्रिशूळधारी रुद्रांचीदेखील शौर्याची छटा कमी झाली आहे.
भवतां केन चाक्षिप्ता तीव्रता नस्तदुच्यतां। एवमुक्ताः सुरास्तेन ब्रह्मणा ब्रह्मवर्तिना
तुमच्यातील कोणामुळे आमची ताकद कमी झाली, ते सांगा. ब्रह्मदेवाने असे विचारल्यावर ब्रह्मपंथी देवांनी उत्तर दिले.
वाचां प्रधानभूतत्वात्ते मारुतमचोदयन्। अथ शक्रमुखैर्देवैः पवनः प्रतिचोदितः
वाणी सर्व इंद्रियांमध्ये प्रमुख असल्याने त्याने वायूला पुढे केले; मग इंद्र आणि इतर देवांनी वायूला विचारले.
प्राह देवं चतुर्वक्त्रं भवान्वेत्ति चराचरं। पुरहूतमुखाः सबला निमिषा विजिताः प्रसभं किल दैत्यशतैः
त्याने चतुर्मुख ब्रह्मदेवाला सांगितले: 'तुम्हाला सगळे चराचर माहीत आहे. इंद्र आणि त्यांची सेना, क्षणातच, असंख्य दैत्यांनी जबरदस्तीने पराभूत केली.'
क्रतवो विहिता भवता स्थितये जगतां च महाद्भुतचित्रगुणाः। अपि यज्ञकृतः श्रुतकामफला विहिता ॠषयस्तत एव पुरः
तुम्ही स्थैर्यासाठी आणि अद्भुत गुणांनी युक्त असे यज्ञ घडवले; वेदांमध्ये ऐकलेल्या फळांची इच्छा असलेल्या ऋषींनीही तुमच्या आज्ञेने यज्ञ केले.
अपि नाकमभूत्किल यज्ञभुजां भवतो विनियोगवशात्सततम्। अपहृत्यविमानगणं सकृतो दनुजेन महाकरभूमिसमः
यज्ञाचा भोग घेणाऱ्यांचे स्वर्ग कायमच तुमच्या अधीन होते; तरीसुद्धा, एकदा, पृथ्वीएवढ्या प्रचंड असुराने, एका क्षणातच विमानांच्या समूहावर ताबा मिळवला.
कृतवानसि सर्वगुणातिशयं यमशेषमहीधरराजतया। मखभूषितमंशुमतामवधिं सुरधामगिरिं गगनेपि सदा
तुम्ही सर्व गुणांत श्रेष्ठता साधली आहे; यज्ञांनी सुशोभित आणि तेजस्वी असलेल्या पर्वतराजाला देवांचे निवासस्थान केले, तो आकाशात सदैव उजळतो.
अधिवासविहारविधानुचितो दनुजेन परिष्कृतशृंगतटः। प्रविलम्बितरत्नगुहानिवहो बहुदैत्यसमाश्रयतां गमितः
देवतांच्या विहारासाठी योग्य आणि सुंदर शिखरांनी सजलेला तो पर्वत, असुराने व्यापला; त्याच्या रत्नांनी भरलेल्या गुहा खाली लोंबकळत होत्या आणि तो अनेक दैत्यांचा आश्रयस्थान झाला.
असुरस्य च तस्य भयेन गतं सविषाद शरीरनिमित्ततया। उपभोग्यतयाधिकृतं सुचिरं विमलद्युतिपूरितदिग्वदनं
त्या असुराच्या भीतीने, शरीराने उदास झालेले देव निघून गेले; आणि त्या पर्वतावर, शुद्ध तेजाने भरलेल्या दिशांसह, तो असुर फार काळपर्यंत आनंदाने राहिला.
भवतैव विनिर्मितमादियुगे सुरहेतिसमूहवरं कुलिशं। दितिजस्य शरीरमवाप्यगतं शतधा मतिभेदमिवाल्पविदः
तुम्हीच आदिकाळी सर्व देवांच्या अस्त्रांमध्ये श्रेष्ठ असं वज्र तयार केलं होतं. ते वज्र दैत्याच्या अंगावर आदळलं आणि त्याचं शरीर जणू अडाणी माणसाच्या बुद्धीप्रमाणे तुकडे तुकडे झालं.
बाणैश्च युधि विद्धांगा द्वारि द्वास्थैर्निदर्शिताः। लब्धप्रवेशाः कृच्छ्रेण वयं तस्यामरद्विषः
युद्धात आम्हाला बाणांनी जखमी केलं गेलं, आणि दाराशी द्वारपालांनी आम्हाला दाखवलं. मोठ्या कष्टानं आम्ही त्या अमरद्वेष्ट्याच्या आत प्रवेश मिळवला.
सभायाममरादेव प्रकृष्योपनिवेशिताः। वेत्रहस्तैरजल्पंतस्तथोपहसिताः परैः
आम्हाला दैत्याच्या सभेत ओढून नेऊन बसवलं. हातात काठी असणाऱ्यांनी न बोलता आमची थट्टा केली आणि इतरांनी आमच्यावर हसणं केलं.
महार्थाः सिद्धसर्वार्था भवंतः स्वल्पभाषिणः। शास्त्रयुक्तमथ ब्रूत मामरा बहुभाषिणः
तुम्ही सर्व कामांत पारंगत आणि मोठे असता, पण कमी बोलता. आता शास्त्रानुसार बोला, अमरांनो, कारण दैत्य फार बोलतात.