लोकपालांस्ततो दैत्यो बद्ध्वा चेंद्रमुखान्रणे। सरुद्रान्सुदृढैः पाशैः पशुपालः पशूनिव
मग त्या दैत्याने युद्धात इंद्रासह सर्व लोकपालांना मजबूत दोऱ्यांनी बांधून टाकलं, जसं एखादा गुराखी आपल्या जनावरांना बांधतो.
स भूयो रथमास्थाय जगाम स्वकमालयं। सिद्धगंधर्वसंघुष्टं विपुलाचलमस्तकम्
तो पुन्हा आपल्या रथावर बसला आणि सिद्ध व गंधर्वांच्या गजराने निनादणाऱ्या, उंच डोंगरावर असलेल्या आपल्या निवासस्थानी गेला.
पुलस्त्य उवाच-। प्रादुरासीत्प्रतीहारः शुभ्रचीनांशुकांबरः। स जानुभ्यां महीं गत्वा पिहितास्यश्च पाणिना
पुलस्त्य म्हणाले : तेव्हा तिथे शुभ्र वस्त्र घातलेला एक दारपाल प्रकट झाला. त्याने गुडघे टेकून पृथ्वीला स्पर्श केला आणि हाताने आपले तोंड झाकले.
उवाचानाविलं वाक्यमल्पाक्षरपरिष्कृतम्। दैत्येंद्रमर्कवृंदाभं बिभ्रतं भास्वरं वपुः
त्याने, सूर्यगटासारख्या तेजस्वी रूप असलेल्या दैत्यराजाकडे, स्पष्ट आणि थोडक्यात शब्दांत आपले बोल सांगितले.
कालनेमिः सुरान्बद्ध्वा प्रादाय द्वारि तिष्ठति। स विज्ञापयति स्थेयं क्व वंदिनि च यैः प्रभो
कालनेमिने देवांना बांधून दरवाज्यात आणून उभं केलं आहे; तो विचारतो, 'हे प्रभो, या कैद्यांना कुठे आणि कोणाच्या देखरेखीखाली ठेवायचं?'
तन्निशम्याब्रवीद्दैत्यः प्रतीहारस्य भाषितम्। यथेष्ठं स्थीयतामेभिर्गृहं मे भुवनत्रयं
दारपालाचं बोलणं ऐकून दैत्य म्हणाला, 'त्यांना जिथे हवं तिथे राहू द्या; माझं घर म्हणजेच हे तिन्ही लोक.'
केवलं वासवं त्वेकं मुंडयित्वा विमुच्यताम्। सितवस्त्रपरिच्छन्नं शुनःपादेन चिह्नितम्
फक्त वासवाला, म्हणजे इंद्राला, डोकं मुंडण करून, पांढऱ्या वस्त्रात आणि कुत्र्याच्या पावलाचं चिन्ह लावून सोडून द्या.
एवं कृते ततो देवा दूयमानेन चेतसा। जग्मुर्जगद्गुरुं द्रष्टुं शरणं कमलोद्भवम्
असं झाल्यावर, देव आपलं मन खूपच व्याकुळ होऊन, जगाचा गुरु असलेल्या कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाच्या शरण गेले.
विनिर्विण्णास्तमासाद्य शिरोभिर्द्धरणीं गताः। तुष्टुवुः सुष्ठु वर्णाढ्यैर्वचोभिः कमलासनम्
ते अत्यंत दुःखी मनाने त्याच्याजवळ गेले, डोकं झुकवून पृथ्वीला स्पर्श केला आणि सुंदर गुणांनी युक्त अशा शब्दांनी कमलासनाचं स्तवन केलं.
देवा ऊचुः-। नमस्त्वोंकारांकुरादिप्रसूत्यै विश्वस्थानानंतभेदस्य पूर्वम्। संभूतस्यानंतरं सत्वमूले संहारेच्छोस्ते नमः सत्वमूर्त्ते
देव म्हणाले : 'ओंकाराचा अंकुर, सृष्टीचा आदिकारण, विश्वातील अनंत भेदांचा मूळ, अस्तित्वाच्या मुळाशी प्रकटलेला आणि संहाराची इच्छा असलेला, हे सत्वमूर्ती, तुला नमस्कार.'
व्यक्तीनां त्वामादिभूतं महिम्ना चास्मादस्मानभिधानाद्विचिंत्य। द्यावापृथ्व्योरूर्द्ध्वलोकांस्तथाधश्चांडादस्मात्त्वं विभागं चकर्थ
सर्व प्रकट गोष्टींचा तू आदिभूत आहेस, आपल्या महिम्यामुळे सर्व नावांपलीकडे आणि कल्पनेपलीकडे आहेस; तूच या अंडातून वरचे आणि खालचे लोक विभागलेस.
व्यक्तं मेरुर्यज्जरायुस्तवाभूदेवं विद्मस्त्वत्प्रणीतोवकाशः। व्यक्तं देवा जज्ञिरे यस्य देहाद्देहस्यांतश्चारिणो देहभाजः
म्हणून मेरू पर्वत, जो फार प्राचीन आहे, तो तुझ्यापासून प्रकट झाला; म्हणून आम्हाला माहीत आहे की, अवकाशही तुझ्यामुळे निर्माण झालं. देवसुद्धा तुझ्या देहातून जन्मले आणि सर्व जीव तुझ्या देहात वास करतात.
द्यौस्ते मूर्द्धा लोचने चंद्रसूर्यौ व्यालाः केशाः श्रोत्ररंध्रे दिशस्ते। गात्रं यज्ञः सिंधवः संधयो वै पादौ भूमिस्तूदरं ते समुद्राः
आकाश तुझं डोकं, चंद्र-सूर्य तुझ्या डोळ्यात, सर्प तुझे केस, दिशा तुझ्या कानाच्या छिद्रात, यज्ञ तुझं शरीर, नद्या तुझे सांधे, पृथ्वी तुझे पाय आणि समुद्र तुझं पोट आहे.
मायाकारः कारणं त्वं प्रसिद्धो वेदैः शांतो ज्योतिरर्कस्त्वमुक्तः। वेदार्थेन त्वां विवृण्वंति बुद्ध्या हृत्पद्मांतः संनिविष्टं पुराणम्
वेदांमध्ये तू माया निर्माण करणारा आणि सर्वांचा कारण म्हणून प्रसिद्ध आहेस; शांत तेज, सूर्य आणि अविनाशी म्हणून ओळखला जातोस. ज्ञानी लोक वेदांच्या अर्थाने तुला हृदयातील कमळात वास करणारा पुरातन परमात्मा म्हणून वर्णन करतात.
त्वां चात्मानं लब्धयोगा गृणंति सांख्यैर्याः स्ताः सप्तसूक्ष्माः प्रणीताः। तासां हेतुर्याष्टमी चापि गीता तास्वंतस्थो जीवभूतस्त्वमेव
योग प्राप्त केलेले तुला आत्मा म्हणून गौरवतात, आणि सांख्यांनी सांगितलेल्या सात सूक्ष्म तत्त्वांचे स्तवन करतात; त्यात आठवे कारण म्हणूनही तुझं गाणं केलं जातं, आणि तुझ्यातच जीवात्मा म्हणून तू वास करतोस.
दृष्ट्वा मूर्त्तिं स्थूलसूक्ष्मांचकार ये वै भावाः कारणे केचिदुक्ताः। संभूतास्ते त्वत्त एवादिसर्गे भूयस्तास्त्वां वासनां तेभ्युपेयाः
ज्यांनी तुझ्या स्थूल आणि सूक्ष्म रूपांचं दर्शन केलं, आणि कारण म्हणून सांगितलेल्या विविध अवस्थांचा अनुभव घेतला, त्यांना माहीत आहे की, सृष्टीच्या आरंभी हे सर्व तुझ्यापासूनच उत्पन्न झालं; आमची तुझ्यावरची भक्ती त्याहून वाढू दे.
त्वत्संकेतस्त्वंतरायो निगूढः कालोऽमेयो ध्वस्तसंख्याविकल्पः। भावाभावाव्यक्तिसंहारहेतुः सोऽनंतस्त्वं तस्य कर्ता निधानम्
तुझं चिन्ह म्हणजे लपलेला काळ, जो मोजता येत नाही, सर्व भेद आणि गणना नष्ट करणारा; तूच अस्तित्व आणि अनस्तित्व, प्रकट आणि संहार यांचा कारण आहेस—अनंत, तूच त्यांचा कर्ता आणि विश्रांतीस्थान आहेस.
स्थूलस्सर्वोऽनर्थभूतस्ततोन्यस्सोऽर्थस्सूक्ष्मो यो हि तेभ्योपिगीतः। स्थूला भावाश्चावृता यैश्च तेषां तेभ्यः स्थूलस्त्वं पुराणे प्रणीतः
सर्व स्थूल गोष्टी निरर्थक आहेत, पण सूक्ष्म, ज्याचं स्तवन केलं जातं, तेच अर्थपूर्ण आहे; स्थूल अवस्था ज्या झाकल्या जातात, त्यातही तूच प्राचीन ग्रंथांमध्ये श्रेष्ठ स्थूल तत्त्व म्हणून सांगितला आहेस.
भूतंभूतं भूतिमद्भूतभावं भावेभावे भावितं त्वं युनक्षि। युक्तंयुक्तं व्यक्तिभावान्निरस्य स्थानेस्थाने व्यक्तिवृत्तिं करोषि
तू प्रत्येक सृष्टीमध्ये, प्रत्येक तेजस्वी गोष्टींमध्ये, आणि प्रत्येक अवस्थेत योग्य त्या गोष्टी एकत्र आणतोस. पुन्हा पुन्हा प्रकट रूपे दूर करून, प्रत्येक ठिकाणी प्रकट होण्याची क्रिया घडवतोस.
इत्थं देवो व्यक्तिभाजां शरण्यस्त्राता गोप्ता भावितोऽनंतमूर्तिः। विरेमुरमरास्तु त्वा ब्रह्माणमिति कारणम्
अशा प्रकारे, सर्व रूपधारकांचा आधार, रक्षण करणारा आणि अनंत रूपांनी ओळखला जाणारा देव, अमरांनी 'तूच कारण आहेस, ब्रह्मन्' असे म्हणून स्तुती केली.
तस्थुर्मनोभिरिष्टार्थसंप्राप्ति प्रार्थनास्ततः। एवं स्तुतो विरिंचिस्तु प्रसादं परमं गतः
आपली इच्छित फळे मिळावीत म्हणून देवांनी मन लावून प्रार्थना केली; अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर ब्रह्मदेव अत्यंत प्रसन्न झाला.
अमरान्वरदोप्याह वामहस्तेन निर्दिशन्। ब्रह्मोवाच-। नारी वा भर्तृका कस्माद्धस्तसंत्यक्तभूषणा
वर देणारा ब्रह्मदेव डाव्या हाताने इशारा करत अमरांशी म्हणाला: 'स्त्रीने आपली दागिने सोडून पतीपासून का वेगळी राहावी?'
न राजसे कुतश्शक्रा म्लानवक्त्रसरोरुहः। हुताशनवियुक्तोपि धूमेन न विराजसे
हे इंद्रा, तुझे कमळासारखे तोंड कोमेजले आहे म्हणून तू तेजस्वी दिसत नाहीस; अग्नीही इंधनापासून वेगळा झाला की धुरामुळे त्याचे तेज दिसत नाही.
तृणौघेन प्रतिच्छन्नो दग्धदावश्चिरोषितः। यमामयशरीरेण क्लिष्टो नाद्य विराजसे
गवताच्या राशीने झाकलेला, दीर्घकाळ जळणाऱ्या दावानळीने भाजलेला, मृत्यू व आजाराने त्रस्त शरीर असलेला तू आज तेजस्वी दिसत नाहीस.
दंडेनालंबनेनेव कृष्टो येन पदेपदे। रजनीचरनाथ त्वं किं भीत इव भाषसे
जणू काही काठीच्या आधाराने ओढला जातो आहेस, पाऊलोपाऊल—हे रजनीचरांच्या अधिपती, तू भीतीने बोलतोस असे का वाटते?
राक्षसेंन्द्रकृतादाने त्वमरातिक्षतो यथा। तनुस्ते वरुणोच्छुष्कापरीतस्येव वह्निना
राक्षसाधिपतीने घडवलेल्या युद्धात शत्रूने जखमी केल्यावर, तुझे शरीर अग्नीने वाळविल्यासारखे कोरडे झाले आहे, जणू वरुणाचे शरीर वाळल्यासारखे.
विमुक्तरुधिरं चाथ पदं त्वं प्रविलोकय। वायो भवान्विचेतस्कः खड्गाग्रैरिव निष्कृतः
आता, तुझे रक्तहीन आणि पडलेले शरीर पाहा; हे वायो, तू जणू तलवारीच्या टोकांनी जखमी झाल्यासारखा गोंधळलेला आहेस.
किं त्वं नतोसि धनद संत्यज्येव कुबेरतां। रुद्रास्त्रिशूलिनः संतोऽविदध्वं बहुशूरतां
हे धनदायका, तू कुबेरपद सोडल्यासारखा का वाकतोस? त्रिशूळधारी रुद्रांचीदेखील शौर्याची छटा कमी झाली आहे.
भवतां केन चाक्षिप्ता तीव्रता नस्तदुच्यतां। एवमुक्ताः सुरास्तेन ब्रह्मणा ब्रह्मवर्तिना
तुमच्यातील कोणामुळे आमची ताकद कमी झाली, ते सांगा. ब्रह्मदेवाने असे विचारल्यावर ब्रह्मपंथी देवांनी उत्तर दिले.
वाचां प्रधानभूतत्वात्ते मारुतमचोदयन्। अथ शक्रमुखैर्देवैः पवनः प्रतिचोदितः
वाणी सर्व इंद्रियांमध्ये प्रमुख असल्याने त्याने वायूला पुढे केले; मग इंद्र आणि इतर देवांनी वायूला विचारले.