इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां श्रीकृष्णसत्यभामा संवादे अष्टाशीतितमोऽध्यायः
या प्रकारे, पवित्र पद्म महापुराणातील पंचपंचाशत्सहस्र संहितेतील श्रीकृष्ण आणि सत्यभामा यांच्या संवादाचा अठ्ठ्याऐंशीवा अध्याय संपला.
श्रीकृष्ण उवाच- ततो गुणवती श्रुत्वा रक्षसा निहतावुभौ । पितृभर्तजदुःखार्त्ता करुणं पर्यदेवयत्
श्रीकृष्ण म्हणाले— त्यानंतर, गुणवतीने जेव्हा वडील आणि पती या दोघांनाही राक्षसाने मारल्याचे ऐकले, तेव्हा ती दुःखाने व्याकुळ होऊन हंबरडा फोडू लागली.
गुणवत्युवाच- हा नाथ हा पितस्त्यक्त्वा गच्छतं क्व मया विना । बालाहं किं करोम्यद्य ह्यनाथा भवता विना
गुणवती म्हणाली— अरे देवा! अरे वडिलांनो! तुम्ही मला सोडून कुठे चाललात? मी अजून लहान आहे— आता, तुमच्याशिवाय मी काय करू? मी तर एकटीच अनाथ झाले.
को नु मामास्थितां गेहे भोजनाच्छादनादिभिः । अकिंचित्कुशलां स्नेहात्पालयिष्यति दुःखिताम्
आता या घरात मी अशीच असहाय्य राहिले, तर माझ्या खाण्यापिण्याची, कपड्यांची आणि इतर गरजांची काळजी प्रेमाने कोण घेईल? मी तर अगदी दु:खी आणि काहीही न येणारी आहे.
हतभाग्या गतसुखा हतेशा हतजीविता । शरणं कं व्रजाम्यद्य त्वन्नाथा बतबालिशा
माझे नशीब फाटके, सुख हरवले, रक्षण करणारे गेले, जणू माझे प्राणच संपले— आज मी अशी लहान आणि असहाय्य, कोणाच्या आश्रयाला जाऊ?
श्रीकृष्ण उवाच- एवं बहुविलप्याथ कुररीव भृशातुरा । पपात भूमौ विकला रंभा वातहता यथा
श्रीकृष्ण म्हणाले— अशा प्रकारे ती खूप रडली. ती जशी करड्या पक्ष्यासारखी दुःखाने व्याकुळ झाली होती, तशीच ती वाऱ्याने फेकल्या गेलेल्या केळीच्या झाडासारखी जमिनीवर कोसळली.
चिरादाश्वस्य सा भूमौ विलप्य करुणं बहु । निमग्ना दुःखजलधौ शोकार्त्ता समवर्त्तत
खूप वेळाने तिला थोडे भान आले. ती जमिनीवर पडूनच रडत राहिली; ती दुःखाच्या समुद्रात बुडाली होती आणि शोकाने पूर्णपणे ग्रासली गेली होती.
साग्रहोपस्करान्सर्वान्विक्रीय शुभकर्मकृत् । तयोश्चक्रे यथाशक्ति पारलौकिक सत्क्रियाम्
तिने उरलेली सगळी सामान विकून, आपल्या कुवतीप्रमाणे वडील आणि पतीसाठी योग्य त्या धार्मिक विधी केल्या.
तस्मिन्नेव पुरे वासं चक्रे प्रभृतिजीवितम् । विष्णुभक्तिपरा शांता सत्यशौचा जितेंद्रिया
ती त्याच शहरात राहू लागली, स्वतःच्या कष्टावर उपजीविका करू लागली. ती विष्णूभक्त, शांत, सत्यवादी, शुद्ध आणि इंद्रियांवर ताबा ठेवणारी होती.
व्रतद्वयं तया सम्यगाजन्म मरणात्कृतम् । एकादशीव्रतं सम्यक्सेवनं कार्त्तिकस्य च
तिने जन्मापासून मृत्यूपर्यंत दोन व्रते पाळली— एक म्हणजे एकादशीचे व्रत आणि दुसरे म्हणजे कार्तिक महिन्यातील व्रत.
एतद्व्रतद्वयं कांते ममातीव प्रियंकरम् । भुक्तिमुक्तिकरं सम्यक्पुत्रसंपत्तिकारकम्
हे दोन्ही व्रत, प्रिय, मला फारच आवडते; यामुळे सुख, मोक्ष आणि उत्तम पुत्रप्राप्ती होते.
कार्तिके मासि ये नित्यं तुलासंस्थे दिवाकरे । प्रातः स्नास्यंति ते मुक्ता महापातकिनोऽपि च
जे लोक कार्तिक महिन्यात, सूर्य तुला राशीत असताना, रोज सकाळी स्नान करतात— अगदी मोठे पापी असले तरी— त्यांना मुक्ती मिळते.
संमार्जनं गृहे विष्णोः स्वस्तिकादि निवेदनम् । विष्णुपूजां प्रकुर्वंति जीवन्मुक्ताश्च ते नराः
जे लोक विष्णूसाठी घर झाडतात, स्वस्तिकासारखी शुभ चिन्हे काढतात आणि विष्णूची पूजा करतात— असे लोक जगात असतानाच मुक्त होतात.
स्नानं जागरणं दीपं तुलसीवनसेवनम् । कार्त्तिके ये प्रकुर्वंति ते नरा विष्णुमूर्त्तयः
जे लोक कार्तिक महिन्यात स्नान, जागरण, दिवा लावणे आणि तुळशीवनाची सेवा करतात— असे लोक जणू विष्णूच होतात.
इत्थं दिनत्रयमपि कार्तिके ये प्रकुर्वते । देवानामपि ते वंद्याः किं यैराजन्मतः कृतम्
जे लोक हे सर्व नियम फक्त तीन दिवस जरी पाळतात, तरी देवतांनीही त्यांचा सन्मान करावा लागतो— मग ज्यांनी जन्मभर हे व्रत केले, त्यांचे महत्त्व किती मोठे असेल!
इत्थं गुणवती सम्यक्प्रत्यब्दं प्रतिनीयते । नित्यं विष्णोः परिकरे भक्ता तत्परमानसा
अशा प्रकारे गुणवती दरवर्षी, नेहमीच, विष्णूच्या सेवेत मन लावून राहू लागली.
कदाचिज्जरसा साथ कृशांगी ज्वरपीडिता । स्नातुं गंगां गता कांते कथंचिच्छनकैस्तथा
एकदा, वृद्धापकाळाने कृश झालेली आणि तापाने त्रस्त असतानाही, ती कशीबशी गंगेवर स्नानासाठी गेली.
यावज्जलांतरगता कंपिता शीतपीडिता । तावत्सा विह्वला पश्यद्विमानं प्राप्तमंबरात्
ती पाण्यात शिरली, थंडीने थरथरत होती, तेव्हा अचानक तिला आकाशातून खाली येणारे एक दिव्य विमान दिसले.
शंखचक्रगदापद्महस्तैरासन्नमंबरात् । विष्णुरूपधरैः सम्यग्वैनतेयध्वजांकितैः
शंख, चक्र, गदा आणि कमळ हातात घेऊन, गरुडध्वजाने सुशोभित असे जे विष्णुरूप धारण केलेले होते, ते आकाशातून खाली उतरले.
आरोहयन्विमानं तमप्सरोगणसेवितम् । चामरैर्वीज्यमानां तां वैकुंठमनयन्गणाः
त्या दिव्य विमानावर, ज्यावर अप्सरांचा समूह सेवा करत होता आणि चामरांनी तिची सेवा केली जात होती, तिला बसवले आणि त्या सर्वांनी तिला वैकुंठात नेले.
अथ सा तद्विमानस्था ज्वलदग्निशिखोपमा । कार्त्तिकव्रतपुण्येन मत्सान्निध्यगताभवत्
नंतर ती त्या विमानात बसून, प्रज्वलित अग्निशिखेसारखी तेजस्वी झाली आणि कार्तिक व्रताच्या पुण्यामुळे माझ्या सान्निध्यात आली.
अथ ब्रह्मादिदेवानां यथा प्रार्थनया भुवम् । आगच्छता गणाः सर्वे यातास्तेऽपि मया सह
मग ब्रह्मा आणि इतर देवतांनी जशी प्रार्थना करून पृथ्वीवर आगमन केले, तसेच ते सर्व समूहही माझ्यासोबत आले.
एतेपि यादवाः सर्वे मद्गणा एव भामिनि । पिता ते देवशर्माभूत्सत्राजिदधिपो ह्ययम्
हे सर्व यादव माझेच साथीदार आहेत, सुंदर स्त्री. तुझ्या वडिलांचे नाव देवशर्मा होते आणि हा राजा सत्राजित आहे.
यश्चंद्रशर्मा सोऽक्रूरस्त्वं सा गुणवती शुभे । कार्त्तिकव्रतपुण्येन बहुमत्प्रीतिवर्द्धनी
चंद्रशर्मा म्हणजे अक्रूर, आणि तू, शुभे, गुणवती होतीस. कार्तिक व्रताच्या पुण्यामुळे तू माझ्या प्रेमात वाढ केलीस.
मम द्वारे त्वया पूर्वं तुलसीवाटिका कृता । तस्मादयं कल्पवृक्षस्तवांगणतः शुभे
माझ्या दाराशी तू पूर्वी तुळशीचे बाग तयार केले होतेस. म्हणूनच, शुभे, तुझ्या अंगणात हा कल्पवृक्ष उभा आहे.
कार्तिके दीपमानं च यत्त्वया तु कृतं पुरा । त्वद्देहगेहसंस्थेयं तस्माल्लक्ष्मी स्थिराभवत्
कार्तिक महिन्यात तू पूर्वी जे दिवा लावला होतास, तो तुझ्या घरात आणि शरीरात ठेवला होता, त्यामुळे लक्ष्मी तुझ्याकडे स्थिर झाली आहे.
आजन्ममरणात्पूर्वं कार्त्तिके यद्व्रतं कृतम् । कदाचिदपि तेनैव मद्वियोगं न पश्यसि
ज्या कार्तिक व्रताचे पालन तू जन्म-मरणाच्या आधी केलेस, त्याच पुण्यामुळे तुला माझ्यापासून कधीच वियोग होणार नाही.
एवं ये कार्त्तिके मासि नरा व्रतपरायणाः । मत्सान्निध्यं गतास्तेऽपि प्रीतिदा त्वं यथा मम
जे पुरुष कार्तिक महिन्यात व्रताला समर्पित असतात आणि माझ्या सान्निध्यात येतात, तेही, जसे तू मला आनंद देतेस, तसे मला आनंद देतात.
यज्ञदानव्रततपः कारिणो मानवाः खलु । कार्त्तिकव्रतपुण्यस्य नाप्नुवंति कलामपि
यज्ञ, दान, व्रत आणि तप करणारे माणसेसुद्धा कार्तिक व्रताच्या पुण्याच्या एक शतांशालाही पोहोचू शकत नाहीत.
यच्च व्रतादिकं सर्वं विष्णवे भर्तृरूपिणे । निवेदितवती तस्मान्मम भार्यात्वमागता
तू सर्व व्रते आणि उपासना विष्णूला, म्हणजेच पतीरूपाने捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨捨