अस्यच्छायामुपाश्रित्य देवा मखमुखे स्थिताः। आज्यं महर्षिभिर्दत्तमश्नुवंति त्रिधा हुतम्1.41.
या छायेत आश्रय घेतलेले देव, यज्ञाच्या अग्रभागी उभे राहून, महर्षींनी तीनदा समर्पित केलेले तूप ग्रहण करतात.
अयं स निधने हेतुः सर्वेषाममरद्विषाम्। अस्य चक्रप्रविष्टानि कुलान्यस्माकमाहवे
हेच अमरांच्या शत्रूंच्या विनाशाचे कारण आहे; आमच्या शत्रूंची वंशं या चक्रात विलीन झाली आहेत.
अयं स किल युद्धेषु सुरार्थे त्यक्तजीवितः। स विभुस्तेजसा युक्तं चक्रं क्षिपति शत्रुषु
हा तोच आहे, जो देवांच्या हितासाठी युद्धात प्राण सोडतो; तो तेजस्वी महाशक्तिमान शत्रूंवर चक्र फेकतो.
अयं स कालो दैत्यानां कालभूते मयि स्थिते। अतिक्रांतस्य कालस्य फलं प्राप्स्यति केशवः
हा दैत्यांचा काळच मी आहे, कारण मीच काळरूपाने येथे उभा आहे; योग्य वेळ गेल्यावर केशवाला त्याचे फळ मिळेल.
दिष्ट्येदानीं समक्षं मे विष्णुरेष समागतः। निष्पिष्टो बहुना संख्ये मय्येव प्रणशिष्यति
नियतीने आज माझ्या समोर हा विष्णू आला आहे; युद्धात मी त्याला चिरडून इथेच नष्ट करीन.
यास्याम्यपचितिं दिष्ट्या पूर्वेषामद्य संयुगे। इमन्नारायणं हत्वा दानवानां भयावहम्
भाग्याने, आजच्या या संग्रामात मी माझ्या पूर्वजांचे ऋण फेडीन, या दानवांचा भयावह नारायणाचा वध करून.
क्षिप्रमेव हनिष्यामि रणेऽमरगणानहम्। जात्यंतरगतोप्येष बाधते दानवान्मृधे
मी लवकरच युद्धात देवांच्या सैन्याचा संहार करीन; हा जरी वेगवेगळ्या जन्मांत गेला, तरीही युद्धात दानवांना त्रास देतोच.
एषोऽनंतः पुरा भूत्वा पद्मनाभ इति श्रुतः। जघानैकार्णवे घोरे तावुभौ मधुकैटभौ
हा तोच अनंत आहे, पूर्वी पद्मनाभ म्हणून प्रसिद्ध, ज्याने त्या भयानक आद्य समुद्रात मधु आणि कैटभ या दोघांचा वध केला.
द्विधाभूतं वपुः कृत्वा सिंहस्यार्द्धं नरस्य च। पितरं मे जघानैको हिरण्यकशिपुं पुरा
सिंह आणि मानव अशा दोन रूपांत विभक्त होऊन, त्याने एकट्यानेच पूर्वी माझ्या वडिलांचा, म्हणजे हिरण्यकशिपूचा वध केला.
शुभं गर्भमधत्तैनमदितिर्देवतारणिः। त्रीन्लोकानाजहारैकः क्रममाणस्त्रिभिः क्रमैः
देवतांची माता अदितीने त्याला शुभ गर्भात धारण केले; त्यानेच तीन पावलांनी तीनही लोक मिळवले.
भूयस्त्विदानीं संप्राप्ते संग्रामे तारकामये। मया सह समागम्य स देवो विनशिष्यति
आता पुन्हा तारकामय युद्ध जवळ आले आहे; त्या वेळी तो देव माझ्याशी भेटून नष्ट होईल.
एवमुक्त्वा बहुविधं क्षिप्रं नारायणं रणे। वाग्भिरप्रतिरूपाभिर्युद्धमेवाभ्यरोचयत्
अशा अनेक प्रकारे बोलून, त्याने नारायणाला कठोर आणि अविचारयुक्त शब्दांनी युद्धासाठी आव्हान दिले.
क्षिप्यमाणोऽसुरेंद्रेण न चुकोप गदाधरः। क्षमाबलेन महता सस्मितं चेदमब्रवीत्
असुरराजाने उकसवले तरी गदाधारी रागावला नाही; मोठ्या संयमाने हसत त्याने हे शब्द सांगितले.
अल्पं दर्पबलं दैत्य स्थिरमक्रोधजं बलम्। हतस्त्वं दर्पजैर्दोषैर्हित्वा यो भाषसे क्षमाम्
तुझी शक्ती फारच थोडी आणि अहंकारातून आलेली आहे, दैत्या; खरी शक्ती स्थिर आणि क्रोधरहित असते. अहंकारातून निर्माण झालेल्या दोषांनी तू नष्ट होतोस, तरीही संयमाची भाषा बोलतोस.
अधमस्त्वं मम मतो धिगेतत्तव वाग्बलम्। के तत्र पुरुषाः संति यत्र गर्जंति योषितः
माझ्या दृष्टीने तू नीच आहेस; तुझ्या गर्विष्ठ शब्दांना लाज वाटावी. जिथे स्त्रिया गर्जना करतात, तिथे पुरुष कोण असतात?
अहं त्वां दैत्य पश्यामि पूर्वेषां मार्गगामिनम्। प्रजापतिं कृतं सेतुं त्यक्त्वा कः स्वस्तिमान्भवेत्
दैत्या, मी तुला पूर्वजांच्या मार्गावर चालताना पाहतो; जो प्रजापतीने बांधलेला पूल सोडतो, त्याला कधीच कल्याण मिळत नाही.
अद्य त्वां नाशयिष्यामि देवव्यापारघातकम्। स्वेषु स्वेषु च स्थानेषु स्थापयिष्यामि देवताः
आज मी देवकार्यांचा नाश करणाऱ्या तुला नष्ट करीन आणि देवतांना त्यांच्या त्यांच्या स्थानावर परत नेईन.
एवं ब्रुवति वाक्यं तु मृधे श्रीवत्सधारिणि। जहास दानवः क्रोधाद्धस्तांश्चक्रेण सायुधान्
श्रीवत्सधारी युद्धात असे बोलताच, दानवाने रागाने हसून, शस्त्रधारी हात चक्रासह वर केले.
स बाहुशतमुद्यम्य सर्वायुधगणान्रणे। क्रोधाद्विगुणरक्ताक्षो विष्णोर्वक्षस्य पातयत्
त्याने शंभर हात उंचावले आणि सर्व शस्त्रं युद्धात उगारली; रागाने त्याच्या डोळ्यांत दुहेरी रक्त उतरले आणि त्याने ती सर्व शस्त्रं विष्णूच्या छातीवर फेकली.
दानवाश्चापि समरे मयतारपुरोगमाः। उद्यतायुधनिस्त्रिंशा विष्णुमभ्यद्रवन्रणे
मय आणि तारा यांच्या पुढाकाराने सर्व दानवही, हातात शस्त्रं आणि तलवारी घेऊन, युद्धात विष्णूकडे धावले.
स ताड्यमानोऽतिबलैर्दैत्यैः सर्वायुधोद्यतैः। न चचाल ततो युद्धे कंप्यमान इवाचलः
त्या बलाढ्य दैत्यांनी सर्व प्रकारची शस्त्रं उगारून त्याच्यावर वार केले, पण तो युद्धात आपल्या जागेवर हललाही नाही, जणू काही डोंगर हलवला तरी हलत नाही.
संयुक्तश्च सुपर्णेन कालनेमिर्महासुरः। सर्वप्राणेन महतीं गदामुद्यम्य बाहुभिः
महाबली कालनेमि, सुपर्णासोबत, सर्व शक्तीनिशी आपल्या हातांनी एक मोठी गदा उचलली.
घोरां ज्वलंतीं मुमुचे संरब्धो गरुडोपरि। कर्मणा तेन दैत्यस्य विष्णुर्विस्मयमागमत्
रागाने पेटून, त्याने ती जळणारी, भयंकर गदा गरुडावर फेकली; त्या दैत्याच्या या कृत्यामुळे विष्णू आश्चर्यचकित झाला.
तदा तेन सुपर्णस्य पातिता मूर्ध्नि सा गदा। सुपर्णं व्यथितं दृष्ट्वा क्षतं च वपुरात्मनः
तेव्हा सुपर्णाने फेकलेली ती गदा त्याच्या डोक्यावर आदळली; सुपर्ण दुःखी झाला आणि स्वतःचे शरीर जखमी झालेले पाहून—
क्रोधसंरक्तनयनो वैकुंठश्चक्रमाददे। व्यवर्द्धत च वेगेन सुपर्णेन समं विभुः
वैकुंठ, रागाने डोळे लाल झालेले, त्याने चक्र उचलले; सुपर्णासोबत तो प्रभू वेगाने वाढू लागला.
भुजाश्चास्य व्यवर्धंत व्याप्तवंतो दिशो दश। विदिशश्चैव खं चापि गां चैव प्रतिपूरयन्
त्याचे हात वाढू लागले, दहा दिशांना पसरले; त्या हातांनी दिशाही, आकाशही आणि पृथ्वीही व्यापली.
ववृधे स पुनर्लोकान्क्रांतुकाम इवौजसा। तं जयाय सुरेंद्राणां वर्द्धमानं नभस्तले
तो पुन्हा सामर्थ्याने वाढू लागला, जणू तो सर्व लोकांना पावलांनी मापू इच्छित आहे; देवेंद्रांच्या विजयासाठी तो आकाशात वाढू लागला.
ॠषयः सह गंधर्वास्तुष्टुवुर्मधुसूदनम्। सद्यां किरीटेन लिखन्शिरसा भास्वरेण च
ऋषी आणि गंधर्वांनी मिळून मधुसूदनाची स्तुती केली, कारण त्याच्या तेजस्वी मुकुटाने आणि डोक्याने तो आकाशात चिन्हे उमटवत होता.
पद्भ्यामाक्रम्यवसुधां दिशः प्रच्छाद्य बाहुभिः। सहस्रकरतुल्याभं सहस्रारमरिक्षयम्
पायांनी पृथ्वी दाबली, हातांनी दिशांना झाकले; तो जणू हजार हातांचा आणि हजार डोळ्यांचा, शत्रूंमध्ये अजेय असा भासू लागला.
दीप्ताग्निसदृशं घोरंदर्शनेन सुदर्शनम्। सुवर्णरेणुपर्यंतं वज्रनाभं भयावहं
सुदर्शन चक्र अग्नीप्रमाणे तेजस्वी, भयंकर दिसणारे, सोन्याच्या कणांनी माखलेले, वज्रासारख्या नाभीचे आणि भयावह असे होते.