त्रिदिवारोहिभिर्ज्वालैर्जृम्भमाणो दिशो दश। निर्दहन्सर्वभूतानि ववृधे सोंतकोपमः1.41.
स्वर्गापर्यंत पोहोचणाऱ्या ज्वाळांनी, दहा दिशांना पसरून, सर्व जीवांना जाळत तो विनाशाच्या अग्नीप्रमाणे वाढू लागला.
एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा मुनिमुर्वं समागतः। उवाच वार्यतां पुत्रो जगतस्त्वं दयां कुरु
त्याच वेळी ब्रह्मदेव, ऋषी, उर्वेकडे आले आणि म्हणाले: 'पुत्राला थांबवा, जगावर दया करा.'
अस्यापत्पस्यते विप्र करिष्ये साह्यमुत्तमं। तथ्यमेतद्वचः पुत्र शृणु त्वं वदतां वर
'हे ऋषी, मी या मुलासाठी उत्तम उपाय करीन. हे खरं आहे, पुत्रा, ऐक, तू वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेस.'
और्व उवाच। धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि यन्मे त्वं भगवन्शिशोः। मतिमेतां ददासीह परमात्मन्हिताय वै
और्व म्हणाले: 'भगवंत, मी धन्य आहे, मला कृपा झाली, कारण तुम्ही इथे माझ्या मुलाच्या हितासाठी ही बुद्धी दिलीत, हे परमात्मा.'
प्रभातकाले संप्राप्ते कांक्षितव्ये समागमे। भगवंस्तर्पितः पुत्रः कैर्हव्यैः प्राप्स्यते सुखम्
प्रभाते, ज्या वेळी इच्छित भेट होईल, तेव्हा, भगवंत, कोणत्या हविर्भागांनी माझा पुत्र तृप्त होईल आणि सुखी राहील?
कुत्र चास्य निवासः स्याद्भोजनं तु किमात्मकम्। विधास्यतीह भगवान्वीर्यतुल्यं महौजसः
त्याचं निवासस्थान कुठे असेल, आणि त्याचं अन्न कशाचं असेल? भगवंत, तुम्ही त्याच्या सामर्थ्याला साजेसं अन्न नक्कीच ठरवाल.
ब्रह्मोवाच। बडवामुखे च वसतिः समुद्रे वै भविष्यति। ममयोनिर्जलं विप्र तच्चामेयं व्रजत्वयं
ब्रह्मा म्हणाले, समुद्राच्या तळाशी असलेल्या अग्नीच्या मुखात एक निवासस्थान असेल. हे ऋषी, माझं मूळ पाणी आहे; हे अथांग पाणी तुझ्या सोबत जाऊ दे.
तत्राऽयमास्ते नियतं पिबन्वारिमयं हविः। तद्वारिविस्तरं विप्र विसृजाम्यालयं च तम्
तेथे तो नेहमीच राहतो, पाणी हेच त्याचं अर्पण म्हणून पितो. म्हणून, हे ऋषी, मी हे पाण्याचं विस्तृत क्षेत्र आणि त्याचं निवासस्थान सोडतो.
ततो युगांते भूतानामेष चाहं च पुत्रक। सहितो विचरिष्यावो निष्पुराणकराविह
मग युगाच्या शेवटी, मुला, मी आणि हा जीव दोघं मिळून इथे भटकू, आणि जुनं काहीच उरणार नाही असं करू.
एषोग्निरंतकाले तु सलिलाशी मया कृतः। दहनः सर्वभूतानां सदेवासुररक्षसाम्
ही आग, संहारकाळी, मीच पाणी पिणारी केली आहे; ती सर्व जीवांना, देव, असुर आणि राक्षसांसह जाळून टाकेल.
एवमस्त्विति तं सोग्निः संवृतज्वालमंडलः। प्रविवेशार्णवमुखं नत्वोर्वं पितरं प्रभुम्
‘तसं होऊ दे’ असं म्हणून, ज्वाळांनी वेढलेली ती आग, आपल्या वडिलांना वंदन करून, समुद्राच्या तोंडात शिरली.
प्रतियातस्ततो ब्रह्मा ते च सर्वे महर्षयः। और्वस्याग्नेः प्रभावज्ञाः स्वांस्वां गतिमुपागताः
नंतर ब्रह्मा परत गेले आणि ते सर्व महर्षी, और्वाच्या अग्नीची शक्ती ओळखून, आपापल्या मार्गाने निघून गेले.
हिरण्यकशिपुर्दृष्ट्वा तदा तन्महदद्भुतम्। उर्वं प्रणतसर्वांगो वाक्यमेतदुवाच ह
हिरण्यकशिपूने ते अद्भुत आणि महान घडलेलं पाहिलं, आणि पूर्ण शरीराने और्वाला वंदन करून असे शब्द म्हटले.
भगवन्नद्भुतमिदं संवृत्तं लोकसाक्षिकम्। तपसा ते मुनिश्रेष्ठ परितुष्टः पितामहः
भगवंत, हे अद्भुत घडलेलं सर्व जगाच्या साक्षीने घडलं आहे. तुझ्या तपामुळे, ऋषीश्रेष्ठ, ब्रह्मदेव समाधानी झाले आहेत.
अहं तु तव पुत्रस्य तव चैव महाव्रत। भृत्य इत्यवगंतव्यः श्लाघ्यस्त्वमिह कर्मणा
मी तुझ्या आणि तुझ्या पुत्राचा सेवक आहे असं समजावं; हे महाव्रती, या कृत्यामुळे तू खरोखरच कौतुकास पात्र आहेस.
तन्मां पश्य समापन्नं तवैवाराधने रतम्। यदि सीदेन्मुनिश्रेष्ठ तवै वस्यात्पराजयः
म्हणून, मला तुझ्या पूजेला समर्पित, त्यात रंगून गेलेला समज. जर मी कुठे कमी पडलो, ऋषीश्रेष्ठ, तर तुझा पराभव समजावा.
उर्व उवाच। धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि यस्य तेऽहं गुरुर्मतः। नास्ति ते तपसानेन भयं चैवेह सुव्रत
और्व म्हणाले: मी धन्य आहे, कारण तू मला गुरु मानतोस. या तपामुळे, हे सुभ्रत, तुला इथे काहीही भीती नाही.
तामेव मायां गृह्णीष्व मम पुत्रेण निर्मिताम्। निरिंधिनामग्निमयीं दुःस्पर्शां पावकैरपि
हीच मायावी शक्ती, माझ्या पुत्राने निर्माण केलेली, अग्नीच्या ज्वाळांसुद्धा जिच्या जवळ जाऊ शकत नाहीत, ती तू स्वीकार.
एषा ते स्वस्य वंशस्य वशगारि विनिग्रहे। रक्षिष्यत्यात्मपक्षं च विपक्षं च प्रधक्ष्यति
ही शक्ती तुझ्या वंशाच्या ताब्यात राहील, आवर घालण्यासाठी; ती तुझ्या बाजूचं रक्षण करील आणि शत्रूंचा नाश करील.
वरुण उवाच। एषा दुर्विषहा माया देवैरपि दुरासदा। और्वेण निर्मिता पूर्वं पावकेनोर्वसूनुना
वरुण म्हणाले: ही मायावी शक्ती सहन करायला कठीण आहे, देवांनाही तिच्या जवळ जाता येत नाही; ती पूर्वी और्वाने, उर्वाच्या पुत्राने, अग्नीच्या सहाय्याने निर्माण केली.
तस्मिंस्तु व्यथिते दैत्ये निर्वीर्यैषा न संशयः। शापो ह्यस्याः पुरा दत्तः सृष्टा येनैव तेजसा
त्या दैत्याला त्रास झाला की, ही शक्ती क्षीण होईल, यात शंका नाही; पूर्वी तिला शाप दिला गेला होता, जो त्याच तेजाने निर्माण झाला.
यद्येषा प्रतिहंतव्या कर्तव्यो भगवान्सुखी। दीयतां मे सखो शक्र तोययोनिर्निशाकरः
जर ही शक्ती रोखायची असेल, तर भगवंत सुखी व्हावा; मला, मित्रा, इंद्र, जलाचा मूळ आणि चंद्र दे.
तेनाहं सहसं गम्य यादोभिश्च समावृतः। मायामेतां हनिष्यामि त्वत्प्रसादान्न संशयः
त्यामुळे, मी वेगाने जाईन, यदुवंशीयांनी वेढलेला; तुझ्या कृपेने ही मायावी शक्ती नक्कीच नष्ट करीन.
एवमस्त्वितिसंहृष्टः शक्रस्त्रिदशवर्धनः। संदिदेशाग्रतः सोमं युद्धाय शिशिरायुधम्
‘तसं होऊ दे’ असं म्हणून, आनंदित झालेला इंद्र, देवांचा वृद्धिंगत करणारा, सोमाला, शीतल शस्त्रधारी, युद्धासाठी पुढे पाठवतो.
गच्छ सोम सहायन्त्वं कुरु पाशधरस्य वै। असुराणां विनाशाय जयार्थं त्रिदिवौकसाम्
सोम, तू जा आणि पाशधारीचा साथीदार हो. असुरांचा नाश व्हावा आणि स्वर्गवासीयांचा विजय व्हावा म्हणून हे कर.
त्वं मतः प्रतिवीर्यश्च ज्योतिषामपि चेश्वरः। त्वन्मयान्सर्वलोकेषु रसान्वेदविदो विदुः
तुला सर्वांच्या बळासमान आणि तेजस्वींचा स्वामी मानतात. वेद जाणणारे सांगतात की, सर्व जगातले रस तुझ्यामुळे व्यापलेले आहेत.
त्वया समो न लोकेस्मिन्विद्यते शिशिरायुधः। क्षयवृद्धीतवाव्यक्तेसागरेचैवचांबरे
शिशिरकिरणधारी, या जगात तुझ्याशी समकक्ष कोणीच नाही. अव्यक्ताची वाढ-घट, समुद्र आणि आकाश यांतही तुझ्यासारखा दुसरा कोणी नाही.
प्रवर्तयस्यहोरात्रात्कालं संमोहयन्जगत्। लोकच्छायामयं लक्ष्म तवांकः शशविग्रहः
तू दिवस-रात्र चालवतोस आणि जगाला मोहात टाकतोस. तुझ्या अंगावर असलेला चंद्राचा चिन्ह म्हणजेच लोकांच्या छायेतून बनलेला आहे.
न विदुः सोम ते मायां ये च नक्षत्रयोनयः। त्वमादित्यपथादूर्ध्वं ज्योतिषां चोपरिस्थितः
सोम, ज्यांच्यापासून नक्षत्रे जन्मली त्यांनाही तुझी माया कळत नाही. तू आदित्याच्या मार्गापेक्षा वर आणि तेजस्वींच्या वर वसलेला आहेस.
तमः प्रोत्सार्य सहसा भासयस्यखिलं जगत्। शीतभानुर्हिमतनुर्ज्योतिषामधिपः शशी
तू अंधार झटकून टाकतोस आणि संपूर्ण जग उजळवतोस. शीतकिरणधारी, हिमासारखा गार, तेजस्वींचा स्वामी चंद्र तूच आहेस.