दैत्यचापच्युतान्घोरांश्छित्वा वज्रेण तान्शरान्। शक्रो दैत्यबलं घोरं विवेश बहुलोचनः
दैत्यांच्या धनुष्यांतून सुटलेले भयंकर बाण वज्राने छाटून, अनेक डोळ्यांचा शक्र त्या भयंकर दैत्य सैन्यात शिरला.
स दैत्यप्रमुखान्सर्वान्हत्वा दैत्यबलं महत्। तामसेनास्त्रजालेन तमोभूतमथाकरोत्
दैत्यांच्या सर्व प्रमुखांना ठार मारून, त्याने त्या मोठ्या दैत्य सैन्याला तामस अस्त्रांच्या जाळ्याने काळोखात बुडवले.
तेऽन्योन्यं नान्वबुध्यंत दैत्यानां वाहनानि च। घोरेण तमसाविष्टाः पुरुहूतस्य तेजसा
पुरुहूताच्या तेजाने निर्माण झालेल्या त्या भीषण अंधारामुळे, ते एकमेकांना आणि दैत्यांची वाहने ओळखू शकले नाहीत.
मायापाशैर्विमुक्तास्तु यत्नवंतः सुरोत्तमाः। शिरांसि दैत्यसंघानां तमोभूतान्यपातयन्
मायेच्या जाळ्यातून मुक्त झाल्यावर, देवश्रेष्ठांनी प्रयत्नपूर्वक, अंधारात बुडालेल्या दैत्यांच्या टोळ्यांची डोकी उडवली.
अपध्वस्ता विसंज्ञाश्च तमसा नीलवर्चसा। पेतुस्ते दानवास्सद्यश्छिन्नपक्षा इवाद्रयः
निळसर तेजाच्या अंधाराने उद्ध्वस्त आणि शुद्धबुद्धी हरपलेले दैत्य, जणू पंख छाटलेले डोंगर, तसे ताबडतोब कोसळले.
तत्राभिभूतदैत्यैंद्रमंधकारमिवांतरं। दानवं देहसदनं तमोभूतमिवाभवत्
तेथे दैत्यांचा पराभव झाल्यावर, दैत्यांचे निवासस्थान जणू अंतःकरणातील अंधारासारखे झाले, जणू त्यांच्या देहातच काळोख भरला होता.
तथाऽसृजन्महामायां मयस्तां तामसीं दहन्। युगांतोद्योतजननीं सृष्टा मौर्वेण वह्निना
मग मयाने एक मोठी माया निर्माण केली, ती तामस आणि ज्वलंत होती, मौरवी अग्नीने उत्पन्न झालेली, युगाच्या शेवटच्या तेजासारखी.
स ददाह च तां शाक्रीं माया मयविकल्पिता। दैत्याश्चादित्यवपुषा सद्य उत्तस्थुराहवे
त्याने मयाने घडवलेली, शक्राने निर्माण केलेली ती माया जाळून टाकली, आणि दैत्य सूर्याच्या रूपात ताबडतोब युद्धात उभे राहिले.
मायां मौर्वीं समासाद्य दह्यमाना दिवौकसः। भेजिरे चंद्रविषयं शीतांशुसलिलह्रदम्
मौरवी मायेला स्पर्श होताच, जळू लागलेले देव, चंद्राच्या प्रदेशात, शीतांशूच्या पाण्याच्या थंड सरोवरात गेले.
ते दह्यमाना और्वेण वह्निना नष्टचेतसः। शशंसुर्वज्रिणं देवाः संतप्ताः शरणैषिणः
और्व अग्नीने जळून, शुद्धबुद्धी हरपलेले, तापलेल्या आणि आसरा शोधणारे देव, वज्रधारीकडे जाऊन आपली व्यथा सांगू लागले.
संतप्ते मायया सैन्ये हन्यमाने च दानवैः। चोदितो देवराजेन वरुणो वाक्यमब्रवीत्
माया आणि दैत्यांच्या आक्रमणामुळे सैन्य फारच त्रस्त झाले होते. तेव्हा देवांचा राजा इंद्र यांच्या सांगण्यावरून वरुणाने असे शब्द सांगितले.
पुरा ब्रह्मर्षिजः शक्र तपस्तेपे सुदारुणम्। उर्वः स पूर्वं तेजस्वी सदृशो ब्रह्मणो गुणैः
पूर्वी, हे इंद्रा, एका ब्रह्मर्षींच्या पुत्राने अत्यंत कठोर तपस्या केली होती. तो तेजस्वी होता आणि गुणांनी ब्रह्मदेवासारखा होता.
तं तपंतमिवादित्यं तपसा जगदव्ययं। उपतस्थुर्मुनिगणा देवा देवर्षिभिः सह
तो ऋषी सूर्याप्रमाणे तप करत होता, त्याच्या तपामुळे अखंड जग टिकून होते. त्यावेळी अनेक ऋषी, देव आणि देवर्षी त्याच्याकडे आले.
हिरण्यकशिपुश्चैव दानवो दानवेश्वरः। ॠषिं विज्ञापयामास पुरा परमतेजसम्
हिरण्यकशिपू हा दैत्यांचा राजा, त्या परम तेजस्वी ऋषीकडे गेला.
ऊचुर्ब्रह्मर्षयस्ते तु वचनं धर्मसंहितम्। ॠषिवंशेषु भगवंश्छिन्नमूलमिदं कुलं
तेव्हा त्या ब्रह्मर्षींनी धर्मयुक्त असे शब्द सांगितले, 'भगवंत, ऋषींच्या वंशात या कुलाची मुळेच तुटली आहेत.'
एकस्त्वमनपत्यश्च गोत्रा याऽन्यो न विद्यते। कौमारं व्रतमास्थाय क्लेशमेवानुवर्तसे
'तुम्ही एकटेच उरलात, तुमच्याकडे संतती नाही आणि तुमच्या वंशात दुसरा कोणीही नाही. बालपणापासून कुमारव्रत पाळून तुम्ही केवळ कष्टच भोगता आहात.'
बहूनि विप्रगोत्राणि मुनीनां भावितात्मनाम्। एकदेहानि तिष्ठंति विविक्तानि विना प्रजाः
'अनेक ब्राह्मण वंश असलेले, आत्मसंयमी ऋषी एकटेच राहतात, वेगळे आणि त्यांना संतती नाही.'
एवंभूतेषु सर्वेषु पुत्रैर्मे नास्ति कारणम्। भवांश्च तापसश्रेष्ठः प्रजापति समद्युतिः
'सर्वांची हीच स्थिती असताना, माझ्या मुलांसाठी काहीच कारण नाही. आणि तुम्ही, तपस्वी श्रेष्ठ, तेजाने प्रजापतीसारखे आहात.'
तत्प्रवर्तस्व वंशाय वर्धयात्मानमात्मना। समाधत्स्वोर्जितं तेजो द्वितीयां कुरु वै तनुं
'म्हणून, तुमच्या वंशासाठी पुढे या, स्वतःच्या बळावर स्वतःला वाढवा. मिळवलेले तेज स्थिर करा आणि दुसरे शरीर निर्माण करा.'
स एवमुक्तो मुनिभिर्मुनिर्मनसि ताडितः। जगर्ह तानृषिगणान्वचनं चेदमब्रवीत्
ऋषींनी असे सांगितल्यावर, त्या ऋषींच्या मनाला धक्का बसला. त्याने त्या ऋषीगणांना दोष दिला आणि असे शब्द सांगितले.
यथा हि विहितो धर्मो मुनीनां शाश्वतः पुरा। आर्षं हि केवलं कर्म वन्यमूलफलाशिनः
'पूर्वी ऋषींसाठी जो शाश्वत धर्म ठरवला गेला, तो म्हणजे केवळ ऋषिकर्म. ते वनात राहून फळमुळे खात असत.'
ब्रह्मयोनौ प्रसूतस्य ब्राह्मणस्यात्मवर्तिनः। ब्रह्मचर्यं सुचरितं ब्रह्माणमपि चालयेत्
'ब्रह्मदेवाच्या पोटी जन्मलेला आणि स्वतःच्या मार्गाने चालणारा ब्राह्मण, जर उत्तम ब्रह्मचर्य पाळला, तर तो ब्रह्मदेवालाही हलवू शकतो.'
जनानां वृत्तयस्तिस्रो ये गृहाश्रमवासिनः। अस्माकं च वने वृत्तिर्वनाश्रमनिवासिनां
'गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्यांसाठी तीन जीवनमार्ग आहेत. पण आम्ही वनात राहणाऱ्यांसाठी वनवास हाच आमचा मार्ग आहे.'
अब्भक्षा वायुभक्षाश्च दंतोलूखलिनस्तथा। अश्मकुट्टादयो यत्र पंचाग्नितपसश्च ये
'कोणी पाणी पितात, कोणी वायूवर जगतात, कोणी दातांनी दळतात, कोणी दगडाने कुटतात, तर काही पंचाग्नी तप करतात.'
एते तपसि तिष्ठंतो व्रतैरपि सुदुश्चरैः। ब्रह्मचर्यं पुरस्कृत्य प्रार्थयंति परां गतिम्
'हे सर्वजण कठीण व्रत आणि तपामध्ये स्थिर राहून, ब्रह्मचर्याला महत्त्व देतात आणि सर्वोच्च अवस्था मिळवण्याचा प्रयत्न करतात.'
ब्रह्मचर्याद्ब्रह्मणस्य ब्राह्मणत्वं विधीयते। एवमाहुः परे लोके ब्राह्मचर्यविदो जनाः
'ब्रह्मचर्यामुळेच ब्राह्मणाचे ब्राह्मणत्व ठरते. तसेच ब्रह्मचर्य जाणणारे लोक उच्च लोकांत असेच सांगतात.'
ब्रह्मचर्ये स्थितो धर्मो ब्रह्मचर्ये स्थितं तपः। ये स्थिता ब्रह्मचर्ये तु ब्राह्मणा दिवि ते स्थिताः
'धर्म ब्रह्मचर्यात आहे, तपही ब्रह्मचर्यात आहे. जे ब्राह्मण ब्रह्मचर्यात स्थिर राहतात, ते स्वर्गात वास करतात.'
नास्ति योगं विना सिद्धिर्नास्ति योगं विना यशः। नास्ति लोके यशोमूलं ब्रह्मचर्यात्परंतपः
'योगाशिवाय सिद्धी नाही, योगाशिवाय कीर्ती नाही. या जगात ब्रह्मचर्यापेक्षा मोठे कीर्तीचे मूळ नाही, हे शत्रूंना जाळणाऱ्या.'
यो निगृह्येंद्रियग्रामं भूतग्रामं च पंचकम्। ब्रह्मचर्यं समाधत्ते किमतः परमं तपः
जो आपल्या इंद्रियांचा आणि पाचही तत्त्वांचा संयम करतो, आणि ब्रह्मचर्याचे पालन करतो, त्याहून मोठं तप कोणतं असू शकतं?
अयोगकेशधरणमसंकल्प व्रत क्रिया। अब्रह्मचर्या चर्या च त्रयं स्याद्दंभसंज्ञितं
शिस्त न ठेवता जटा वाढवणं, ठाम निश्चयाशिवाय व्रत किंवा विधी करणं, आणि ब्रह्मचर्य न पाळता वावरणं — ही तिन्ही गोष्टी ढोंगीपणाचं लक्षण मानल्या जातात.