श्रुतस्ते दैत्यसैन्यस्य विस्तारः कुरुनंदन। सुराणामपि सैन्यस्य विस्तरं वैष्णवं शृणु॥१.४०.
हे कुरुवंशज, दैत्यांच्या सैन्याचा विस्तार तू ऐकला आहेस; आता देवतांच्या, विष्णूभक्त सैन्याचा विस्तार ऐक.
पुलस्त्य उवाच। आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च महाबलौ। सबलाः सानुगाश्चैव संनह्यन्त यथाक्रमम्
पुलस्त्य म्हणाले: आदित्य, वसु, रुद्र आणि बलाढ्य अश्विनी कुमार, आपापल्या सैन्यासह आणि अनुयायांसह योग्य त्या क्रमाने सज्ज झाले.
पुरुहूतश्च पुरतो लोकपालः सहस्रदृक्। ग्रामणीः सर्वदेवानामारुरोह वरद्विपम्
सर्व देवतांचा सेनापती, हजार डोळ्यांचा पुरुहूत, लोकपाल, सैन्याच्या पुढे आला आणि आपल्या उत्तम हत्तीवर आरूढ झाला.
सव्ये चास्य रथः पार्श्वे पक्षिप्रवरकेतनः। सुरारुचक्रचरणो हैमच्छत्रपरिष्कृतः
त्याच्या डाव्या बाजूला, पक्षीराजाच्या ध्वजाने शोभणारा, सूर्यप्रमाणे तेजस्वी चाक असलेला, सोन्याच्या छत्रांनी सजलेला सुंदर रथ होता.
देवगंधर्वयक्षौघैरनुयातः सहस्रशः। दीप्तिमद्भिश्च स्वर्गस्थैर्ब्रह्मर्षिभिरभिष्टुतः
त्याच्या मागे हजारो देव, गंधर्व, यक्ष यांच्या समूहांनी गर्दी केली होती. स्वर्गातील तेजस्वी लोक आणि ब्रह्मर्षी त्याचे स्तवन करत होते.
वज्रविस्फारितोद्भूतैर्विद्युदिंद्रायुधप्रभैः। युक्तं बलाहकगणैः पर्वतैरिव कामगैः
वज्राच्या प्रचंड आवाजाने निर्माण झालेले मेघ, विजेच्या आणि इंद्राच्या अस्त्रांच्या प्रकाशाने उजळलेले, इच्छेप्रमाणे येणाऱ्या पर्वतांसारख्या मेघांच्या झुंडी त्या रथाला जोडलेल्या होत्या.
यमारूढः स भगवान्पर्येति सकलं जगत्। हविर्दानेषु गायंति विप्रा मखमुखेस्थिताः
तो भगवंत त्या रथावर आरूढ होऊन संपूर्ण जगात प्रदक्षिणा करतो; यज्ञाच्या वेळी, ब्राह्मण यज्ञमंडपात उभे राहून त्याची स्तुती करतात.
स्वर्गसंग्रामयातेषु देवतूर्यनिनादिषु। सेंद्रं तमुपनृत्यंति शतशो ह्यप्सरोगणाः
स्वर्गातील युद्धात देवांची तुतारी वाजू लागली, तेव्हा शेकडो अप्सरा इंद्रासमोर आणि त्याच्या पुढे नृत्य करू लागल्या.
केतुना नागराजेन राजमानो यथा रविः। युक्तो हयसहस्रेण मनोमारुतरंहसा
नागराजाच्या ध्वजाने शोभणारा, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, मन आणि वाऱ्यासारख्या वेगवान हजार घोड्यांनी जोडलेला तो रथ होता.
सम्यग्रथवरो भाति युक्तो मातलिना तदा। कृत्स्नः परिवृतो मेरुर्भास्करस्येव तेजसा
मातलीने योग्य प्रकारे जोडलेला तो उत्तम रथ सूर्याच्या तेजाने वेढलेल्या मेरू पर्वतासारखा सर्व बाजूंनी उजळून निघाला.
यमस्तु दंडमुद्यम्य कालयुक्तं च मुद्गरं। तस्थौ सुरगणानीके दैत्यानां चैव दर्शयन्
यमाने आपला दंड आणि काळास शोभणारा गदा उंचावली आणि देवांच्या सैन्यात उभा राहून दैत्यांना ते दाखवले.
चतुर्भिः सागरैर्युक्तो लेलिहानैश्च पन्नगैः। शंखमुक्तांगदधरो बिभ्रत्तोयमयं वपुः
चार महासागरांनी वेढलेला, जीभ लावणाऱ्या नागांनी सजलेला, शंख आणि कंकण घातलेला, जलमय रूप धारण केलेला तो होता.
कालपाशान्समाविध्य हयैः शशिकरोपमैः। वाय्वीरितजलाकारैः कुर्वन्लीलाः सहस्रशः
काळाच्या फासांनी सज्ज, चंद्रकिरणासारख्या घोड्यांनी जोडलेला, वारा, अग्नी आणि जलाच्या रूपांनी हजारो लीलाचाळे करणारा तो होता.
पांडुरोद्धूतवसनः प्रवालरुचिरांगदः। मणिश्यामोत्तमवपुर्हारकेणार्चितोदरः
पांढऱ्या शुभ्र वस्त्रांनी परिधान केलेला, प्रवाळासारख्या तेजस्वी कंकणांनी सजलेला, निळसर तेजस्वी शरीर असलेला आणि रत्नांच्या कमरपट्ट्याने शोभलेला तो होता.
वरुणः पाशधृङ्मध्ये देवानीकस्य तस्थिवान्। युद्धवेलामभिलषन्भिन्नवेल इवार्णवः
वरुण, आपल्या पाशासह, देवांच्या सैन्याच्या मध्यभागी उभा राहिला. युद्धाची वेळ येण्याची उत्कंठा त्याला जणू समुद्राला किनारा फोडण्याची इच्छा लागावी तशी होती.
यक्षराक्षससैन्येन गुह्यकानां गणैरपि। युक्तश्च शंखपद्माभ्यां निधीनामधिपः प्रभुः
यक्ष, राक्षसांच्या सैन्याने, गुप्तगणांच्या समूहांनी वेढलेला, शंख आणि कमळ धारण केलेला, निधींचा अधिपती, बलशाली तेथे उपस्थित होता.
राजराजेश्वरःश्रीमान्गदापाणिरदृश्यत। विमानयोधी धनदो विमाने पुष्पके स्थितः
राजांचा राजा, श्रीमंत आणि गदाधारी, योद्ध्यांच्या मध्ये पुष्पक विमानात उभा असलेला धनाचा स्वामी प्रकट झाला.
स राजराजः शुशुभे यक्षेशो नरवाहनः। पूर्वपक्षे सहस्राक्षः पितृराजश्च दक्षिणे
तो राजांचा राजा, यक्षांचा स्वामी, माणसांच्या वाहनावर बसलेला तेजाने झळकत होता. पूर्वेला सहस्त्र डोळ्यांचा इंद्र आणि दक्षिणेला पितरांचा राजा होता.
वरुणः पश्चिमे पक्ष उत्तरे नरवाहनः। चतुःपक्षाश्च चत्त्वारो लोकपाला महाबलाः
पश्चिमेला वरुण आणि उत्तरेला माणसांच्या वाहनावर बसलेला देव होता. चारही दिशांना चार बलाढ्य लोकपाल उभे होते.
आत्मदिक्षुचरंतश्चतस्यदेवबलस्यते। सूर्यः सप्ताश्वयुक्तेन रथेनानिलगामिना
स्वतःच्या दिशांनी फिरणारा सूर्य आपल्या दैवी सैन्यासह, सात घोड्यांनी ओढल्या जाणाऱ्या आणि वाऱ्यासारखा धावणाऱ्या रथात बसून गेला.
श्रिया जाज्वल्यमानेन दीप्यमानैश्च रश्मिभिः। उदयास्तमयौ चक्रे मेरुपर्यन्तगामिना
तेजाने झगमगणारा आणि प्रकाशमान किरणांनी उजळलेला सूर्य, मेरू पर्वताच्या टोकापर्यंत, सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत फिरत होता.
त्रिदिव द्वारचक्रेण तपसा लोकमव्ययम्। सहस्ररश्मियुक्तेन भ्राजमानेन तेजसा
तीन स्वर्गांच्या दरवाज्याचा चक्र घेऊन, आपल्या तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने तो अविनाशी जग व्यापून राहिला, हजारो किरणांनी युक्त आणि तेजाने झळकत.
चचार मध्ये देवानां द्वादशात्मा दिवाकरः। सोमः श्वेतहयो भाति स्यंदने शीतरश्मिमान्
देवतांच्या मध्ये, बारा रूपांचा दिवाकर फिरत होता. शुभ्र घोड्यांनी ओढल्या जाणाऱ्या रथात, शीतल किरणांनी युक्त असलेला सोम तेजाने चमकत होता.
हिमतोयप्रपूर्णाभिर्भाभिराह्लादयञ्जगत्। तमृक्षयोगानुगतं शिशिरांशुं द्विजेश्वरम्
हिमयुक्त पाण्याने भरलेल्या किरणांनी तो जगाला आनंद देतो. तारकांच्या संयोगानुसार चालणारा, शीतल किरणांचा आणि द्विजांचा स्वामी तोच.
शशच्छायांकिततनुं नैशस्य तमसः क्षयम्। ज्योतिषामीश्वरं व्योम्नि रसदं प्रभुमव्ययम्
शशकाच्या छायांनी चिन्हांकित शरीर असलेला, तो रात्रिच्या अंधाराचा नाश करतो. आकाशातील प्रकाशांचा स्वामी, रस देणारा आणि अविनाशी प्रभू आहे.
ओषधीनां पवित्राणां निधानममृतस्य च। जगतः परमं भागं सौम्यं सर्वमयं रसम्
तो पवित्र औषधी आणि अमृताचा साठा आहे; जगाचा श्रेष्ठ भाग, सौम्य आणि सर्वत्र पसरलेला रस आहे.
ददृशुर्दानवाः सोमं हिमप्रहरणं स्थितम्। यः प्राणः सर्वभूतानां पंचधा भिद्यते नृषु
दानवांनी सोमाला पाहिले, जो हिमशस्त्र घेऊन उभा होता. तो सर्व प्राण्यांचा प्राण आहे आणि मनुष्यात पाच प्रकारे विभागला जातो.
सप्तस्कंधगतो लोकांस्त्रीन्दधार चकार च। यमाहुरग्निकर्त्तारं सर्वप्रभवमीश्वरम्
सात शाखांमध्ये असलेला तो, जगांना आधार देतो आणि निर्माण करतो. ज्याला अग्निकर्ता आणि सर्वांचा उद्गम असलेला स्वामी म्हणतात.
सप्तस्वरगता यस्य योनिर्गीर्भिरुदीर्यते। यं वदंति चलं भूतं यं वदंत्यशरीरिणम्
ज्याचा उगम सात स्वरांमध्ये आहे असे सांगितले जाते; ज्याला चल प्राणी आणि शरीररहित असेही म्हणतात.
यमाहुराकाशगमं शीघ्रगं शब्दयोनिजम्। स वायुः सर्वभूतायुरुद्धतः स्वेन तेजसा
ज्याला आकाशातून जाणारा, वेगवान आणि ध्वनीपासून जन्मलेला म्हणतात, तोच वायू आहे, सर्व प्राण्यांचा प्राण, स्वतःच्या तेजाने तेजस्वी.