आकाशे तु स्थितो विष्णुरुत्तमं वपुराश्रितः। उवाच देवताः सर्वाः सप्रतिज्ञमिदं वचः॥१.४०.
आकाशात उभा राहून, विष्णूने आपले श्रेष्ठ रूप धारण केले आणि सर्व देवांना प्रतिज्ञा करून हे शब्द सांगितले.
शांतिं व्रजत भद्रं वो मा भैष्ट मरुतांगणाः। जिता मे दानवाः सर्वे त्रैलोक्यं परिगृह्यताम्॥१.४०.
शांतीने जा, तुमच्यावर मंगल होवो; मरुतांच्या समूहांनो, घाबरू नका. मी सर्व दानवांना जिंकले आहे; त्रैलोक्य तुमच्या ताब्यात येवो.
ततोस्य सत्यसंधस्य विष्णोर्वाक्येन तोषिताः। देवाः प्रीतिं पराजग्मुः प्राश्यामृतमिवोत्तमम्॥१.४०.
मग सत्यप्रतिज्ञ विष्णूच्या वचनामुळे देवांना अत्यंत आनंद झाला, जणू काही त्यांनी उत्तम अमृताचा आस्वाद घेतला.
ततस्तमश्च संहृत्य विनेशुश्च बलाहकाः। प्रववुश्च शिवा वाताः प्रसन्नाश्च दिशो दश॥१.४०.
त्यानंतर अंधार नाहीसा झाला, मेघ विरळ झाले, मंद वारे वाहू लागले आणि दहा दिशाही प्रसन्न झाल्या.
शुद्धप्रायाणि ज्योतींषि सोमं चक्रुः प्रदक्षिणम्। न विग्रहं ग्रहाश्चक्रुः प्रसन्नाश्चापि सिंधवः॥१.४०.
ताऱ्यांनी स्वच्छ प्रकाश दिला, चंद्राभोवती प्रदक्षिणा घातली गेली, ग्रहांनी कुठलाही विघ्न आणला नाही आणि नद्या शांतपणे वाहू लागल्या.
विरजा अभवन्मार्गा लोकाः स्वर्गादयस्त्रयः। यथार्थमूहुस्सरितश्चुक्षुभे न तथार्णवः॥१.४०.
रस्ते निर्मळ झाले आणि स्वर्गादी तीनही लोक शुद्ध झाले; नद्या योग्यतेने वाहू लागल्या, पण समुद्र मात्र तसाच राहिला.
आसन्छुभानीन्द्रियाणि नराणामंतरात्मसु। महर्षयो वीतशोका वेदानुच्चैरधीयत॥१.४०.
माणसांच्या अंतरात्म्यातील इंद्रिये तेजस्वी झाली; महर्षी दुःखरहित होऊन वेद मोठ्याने म्हणू लागले.
यज्ञेषु च हविः पाकं शिवमाप च पावकः। प्रवृत्तधर्मसंवृत्ता लोका मुदितमानसाः॥१.४०.
यज्ञात हवि योग्य प्रकारे शिजली आणि अग्नीने शुद्ध झाली; धर्माने चालणारे लोक आनंदित झाले.
विष्णोः सत्यप्रतिज्ञस्य श्रुत्वारिनिधना गिरः। ततो भयं विष्णुमुखाच्छ्रुत्वा दैतेयदानवाः॥१.४०.
सत्यप्रतिज्ञ विष्णूच्या शत्रूनाशाच्या वाणी ऐकून, दैत्य आणि दानव भयभीत झाले.
उद्योगं विपुलं चक्रुर्युद्धाय विजयाय च। मयस्तु कांचनमयं त्रिनल्वांतरमव्ययम्॥१.४०.
त्यांनी युद्ध आणि विजयासाठी मोठी तयारी केली; मयाने तीन भिंती असलेला अमर सोन्याचा किल्ला उभारला.
चतुश्चक्रं सुविपुलं सुकल्पितमहायुधम्। किंकिणीजालनिर्घोषं द्वीपिचर्मपरिष्कृतम्॥१.४०.
तो चार चाकांचा, विशाल आणि उत्तम शस्त्रांनी सजलेला रथ होता, घंटांच्या निनादाने गूंजणारा आणि वाघाच्या कातड्यांनी सुशोभित.
रुचिरं रश्मिजालैश्च हैमजालैश्च शोभितम्। ईहामृगगणाकीर्णं पक्षिसंघविराजितम्॥१.४०.
तो तेजस्वी किरणांनी आणि सोन्याच्या जाळ्यांनी शोभला होता, उत्सुक प्राण्यांनी भरलेला आणि पक्ष्यांच्या थव्यांनी उजळलेला.
दिव्यास्त्रशस्त्ररुचिरं पयोधरनिनादितम्। स्वक्षं रथवरोदारं सूपस्थं गगनोपमम्॥१.४०.
तो दिव्य अस्त्र-शस्त्रांनी सुशोभित, मेघांच्या गडगडाटासारखा निनादणारा, स्वतःचा भव्य रथ आकाशासारखा उभा होता.
गदापरिघसंपूर्णं मूर्तिमंतमिवार्णवम्। हेमकेयूरवलयं चंद्रमंडलकूबरम्॥१.४०.
तो गदा आणि परिघांनी भरलेला, जणू सजीव समुद्रासारखा भासत होता, सोन्याच्या कड्या आणि बांगड्यांनी सजलेला, आणि चंद्रमंडलासारखा नाभी असलेला.
सपताकध्वजोपेतं सादित्यमिव मंदरम्। गजेंद्राभोगवपुषं क्वचित्केसरवर्चसम्॥१.४०.
पताका आणि ध्वजांनी युक्त, तो सूर्याने उजळलेल्या मंदरासारखा भासत होता; त्याचे रूप हत्तीच्या वेटोळ्यासारखे आणि काही ठिकाणी सिंहाच्या केसांसारखे तेजस्वी होते.
युक्तमृक्षसहस्रेण सुधारांबुदनादितम्। दीप्तमाकाशगं दिव्यं रथं पररथारुजम्॥१.४०.
तो हजार अस्वलांनी ओढला जात होता, अमृतधारेच्या निनादासारखा गूंजत, तेजस्वी, आकाशात उडणारा आणि इतर सर्व रथांपेक्षा श्रेष्ठ असा दिव्य रथ होता.
अध्यतिष्ठद्रणाकांक्षी मेरुं दीप्तमिवांशुमान्। तारस्तु क्रोशविस्तारमायामे च तथाविधम्॥१.४०.
युद्धाची इच्छा असलेला तो त्यावर बसला, जणू सूर्य मेरू पर्वतावर चमकत आहे; त्याची रुंदी एक कोस आणि लांबीही तितकीच मोठी होती.
शैलकूबरसंकाशं नीलांजनचयोपमम्। काललोहस्य रत्नानां समूहाबद्धकूबरम्॥१.४०.
त्याची नाभी पर्वतशिखरासारखी, काळ्या अंजनाच्या ढिगासारखी, काळ्या आणि तांबड्या रंगाच्या रत्नांच्या गाठींनी बांधलेली होती.
तिमिरोद्गारकिरणं गर्जंतमिव तोयदम्। लोहजालेन महता सगवाक्षेण दंशितम्॥१.४०.
तो अंधार दूर करणाऱ्या किरणांनी झळकत होता, जलदाच्या गडगडाटासारखा गूंजत होता, मोठ्या लोखंडी जाळ्याने आणि खिडक्यांनी सजवलेला होता.
आयसैः परिघैः पूर्णं क्षेपणीयैश्च मुद्गरैः। प्रासैः पाशैश्च विततैरसंयुक्तैश्च कण्टकैः॥१.४०.
तो लोखंडी परिघ, फेकण्याचे मोठे मोगरे, भाले, विस्तीर्ण दोर आणि स्वतंत्र काट्यांनी भरलेला होता.
शोभितं त्रासनीयैश्च तोमरैः सपरश्वधैः। उद्यतं द्विषतां हेतोर्द्वितीयमिव मंदरम्॥१.४०.
भीतीदायक भाले आणि कुऱ्हाडी यांनी सजलेले, ते शत्रूंच्या नाशासाठी उभे राहिले होते, जणू दुसरेच मंदार पर्वत उभे आहे असे वाटत होते.
युक्तं खरसहस्रेण सोऽध्यारोहद्रथोत्तमम्। विरोचनस्तु संक्रुद्धो गदापाणिरवस्थितः॥१.४०.
तो उत्तम रथ, ज्याला हजार गाढवं जुंपले होते, त्यावर बसला; विरोचन संतापाने गदाधारी होऊन तिथे उभा राहिला.
प्रमुखे तस्य सैन्यस्य दीप्तशृंग इवाचलः। युक्तं हयसहस्रेण हयग्रीवस्तु दानवः॥१.४०.
त्याच्या सैन्याच्या पुढे, जणू तेजस्वी शिखर असलेला पर्वतच, असा दानव हयग्रीव, हजार घोड्यांनी जुंपलेल्या रथावर सज्ज उभा होता.
व्यूहितं दानवव्यूहं परिचक्राम वीर्यवान्। विप्रचित्तिसुतः श्वेतः श्वेतकुंडलभूषणः॥१.४०.
श्वेत, विप्रचित्तीचा पुत्र, कानात पांढरी कुंडलं घालून, दानवांच्या व्यूहाभोवती फिरत त्यांची मांडणी करत होता.
स्यंदनं वाहयामास परानीकस्य मर्दनः। व्यायतं किष्कुसाहस्रं धनुर्विस्फारयन्महत्॥१.४०.
तो शत्रूंच्या फळींना चिरडत आपला रथ हाकू लागला, आणि हजार धनुष्यांच्या प्रत्यंचा असलेले मोठे धनुष्य ताणू लागला.
स चाहवमुखे तस्थौ सप्ररोह इवाचलः। खरस्तु विष्किरिन्क्रोधान्नेत्राभ्यां रोपजं जलम्॥१.४०.
तो रणभूमीवर, जणू शिखरांनी सजलेला पर्वतच, असा उभा राहिला; खर, संतापाने डोळ्यातून पाणी येत, सज्ज उभा होता.
स्फुरद्दंतौष्ठनयनः संग्रामं सोभ्यकांक्षत। त्वष्टा त्वष्टादशहयं यानमास्थाय दानवः॥१.४०.
त्याचे दात, ओठ आणि डोळे थरथरत होते, तो युद्धाची आस धरून होता; त्वष्टा नावाचा दानव अठरा घोड्यांच्या रथावर बसला.
दिव्यव्यूहप्रतीकाशा युद्धायाभिमुखः स्थितः। अरिष्टो बलिपुत्रश्च वरिष्ठो दुर्धरायुधः॥१.४०.
तो दिव्य व्यूहासारखा दिसत, युद्धाकडे तोंड करून उभा राहिला; बळीचा पुत्र अरिष्ट, श्रेष्ठ आणि बलाढ्य शस्त्रांनी सुसज्ज होता.
युद्धायाभिमुखस्तस्थौ धराधरविकंपनः। किशोरस्त्वतिसंहर्षात्किशोर इव चोदितः॥१.४०.
तो युद्धाकडे तोंड करून उभा राहिला, पर्वत हलवणारा होता; किशोर, अतिशय आनंदाने, जणू तरुण वळूला उभा केले तसे, पुढे सरसावला.
अभवद्दैत्यमध्ये स ग्रहमध्ये यथा रविः। लंबस्तु नवमेघाभः प्रलंबांबरभूषणः॥१.४०.
दानवांच्या मध्ये तो जसा ग्रहांच्या मध्ये सूर्य तसा चमकत होता; लंब नावाचा, नव्या मेघासारखा दिसणारा, प्रलंबाच्या वस्त्रांनी सजला होता.