वस्वष्टपर्वतोपेतं त्रैलोक्यांभो महोदधिम्। संध्यासंध्योर्मिसलिलमापूर्णानिलशोभितम्॥१.४०.
वसुंच्या आठ पर्वतांनी सुशोभित, त्रैलोक्याच्या पाण्याचा महासागर, संध्याकाळ आणि पहाट यांच्या पाण्यांनी मिसळलेला, वाऱ्याच्या पूर्णतेने उजळलेला आहे.
दैत्ययक्षगणग्रामं रक्षोगणझषाकुलम्। पितामहमहावीर्यं स्वर्गस्त्रीरत्नसंकुलम्॥१.४०.
दैत्य आणि यक्षांच्या वस्त्यांनी, राक्षसांच्या मास्यांनी गजबजलेला, पितामहाच्या महान सामर्थ्याने युक्त आणि स्वर्गातील रत्नासारख्या स्त्रियांनी भरलेला आहे.
श्री कीर्ति कांतिलक्ष्मीभिर्नदीभिश्च समाकुलम्। कालयोगमहावर्षप्रलयोत्पत्तिवेगितम्॥१.४०.
श्री, कीर्ती, कांती, लक्ष्मी आणि नद्यांनी भरलेला, काळ, योग, सृष्टी आणि प्रलय यांच्या मोठ्या पावसाने वेग घेतलेला आहे.
सत्संयोगमहापारं नारायणमहार्णवम्। देवातिदेवं वरदं भक्तानां भक्तवत्सलम्॥१.४०.
सज्जनांच्या एकतेचा महान किनारा, नारायणाचा महासागर, देवांचा देव, वर देणारा आणि भक्तांचा अत्यंत प्रिय आहे.
अनुग्रहकरं देवं प्रशांतिकरणं शुभम्। हर्यश्वरथसंयुक्त सुपर्णध्वजशोभिते॥१.४०.
अनुग्रह करणारा, शांती आणि शुभता देणारा देव, हर्यश्वाच्या रथाने आणि सुपर्णध्वजाने शोभलेला आहे.
चंद्रार्कचक्ररचित उदाराक्षवृतांतरे। अनंतरश्मिसंयुक्ते दुर्दर्शे मेरुकूबरे॥१.४०.
चंद्र आणि सूर्याच्या चक्रांनी रचलेला, उदार नेत्र असणाऱ्यांनी वेढलेला, अनंत किरणांनी युक्त, पाहायला कठीण आणि मेरूच्या शिखरावर वसलेला आहे.
तारकाचित्रकुसुमे ग्रहनक्षत्रबंधुरे। भयेष्वभयदे व्योम्नि देवदैत्यापराजिते॥१.४०.
ताऱ्यांच्या नक्षीच्या फुलांनी सजलेला, ग्रह-नक्षत्रांच्या तेजाने उजळलेला, संकटात निर्भयता देणारा आणि आकाशात देव-दैत्यांना अजिंक्य असा आहे.
हर्यश्वरथसंयुक्तमुक्ताशोभासमन्वितम्। ददृशुस्ते स्थितं देवं दिव्यलोकमये रथे॥१.४०.
त्यांनी तो देव पाहिला, जो दिव्य लोकांनी व्यापलेल्या रथावर, हर्यश्वाच्या रथासह आणि मुक्तांच्या तेजाने शोभून उभा होता.
ते कृतांजलयः सर्वे देवा इंद्रपुरोगमाः। जयशब्दं पुरस्कृत्य शरण्यं शरणं गताः॥१.४०.
सर्व देव, इंद्रासह, हात जोडून जयजयकार करत, त्या शरणदात्याकडे गेले.
एतेषां च गिरः श्रुत्वा स विष्णुर्देवदैवतः। मनश्चक्रे विनाशाय दानवानां महामृधे॥१.४०.
त्यांचे शब्द ऐकून, देवांचा देव विष्णूने, त्या महान युद्धात दानवांचा नाश करण्याचा निर्धार केला.
आकाशे तु स्थितो विष्णुरुत्तमं वपुराश्रितः। उवाच देवताः सर्वाः सप्रतिज्ञमिदं वचः॥१.४०.
आकाशात उभा राहून, विष्णूने आपले श्रेष्ठ रूप धारण केले आणि सर्व देवांना प्रतिज्ञा करून हे शब्द सांगितले.
शांतिं व्रजत भद्रं वो मा भैष्ट मरुतांगणाः। जिता मे दानवाः सर्वे त्रैलोक्यं परिगृह्यताम्॥१.४०.
शांतीने जा, तुमच्यावर मंगल होवो; मरुतांच्या समूहांनो, घाबरू नका. मी सर्व दानवांना जिंकले आहे; त्रैलोक्य तुमच्या ताब्यात येवो.
ततोस्य सत्यसंधस्य विष्णोर्वाक्येन तोषिताः। देवाः प्रीतिं पराजग्मुः प्राश्यामृतमिवोत्तमम्॥१.४०.
मग सत्यप्रतिज्ञ विष्णूच्या वचनामुळे देवांना अत्यंत आनंद झाला, जणू काही त्यांनी उत्तम अमृताचा आस्वाद घेतला.
ततस्तमश्च संहृत्य विनेशुश्च बलाहकाः। प्रववुश्च शिवा वाताः प्रसन्नाश्च दिशो दश॥१.४०.
त्यानंतर अंधार नाहीसा झाला, मेघ विरळ झाले, मंद वारे वाहू लागले आणि दहा दिशाही प्रसन्न झाल्या.
शुद्धप्रायाणि ज्योतींषि सोमं चक्रुः प्रदक्षिणम्। न विग्रहं ग्रहाश्चक्रुः प्रसन्नाश्चापि सिंधवः॥१.४०.
ताऱ्यांनी स्वच्छ प्रकाश दिला, चंद्राभोवती प्रदक्षिणा घातली गेली, ग्रहांनी कुठलाही विघ्न आणला नाही आणि नद्या शांतपणे वाहू लागल्या.
विरजा अभवन्मार्गा लोकाः स्वर्गादयस्त्रयः। यथार्थमूहुस्सरितश्चुक्षुभे न तथार्णवः॥१.४०.
रस्ते निर्मळ झाले आणि स्वर्गादी तीनही लोक शुद्ध झाले; नद्या योग्यतेने वाहू लागल्या, पण समुद्र मात्र तसाच राहिला.
आसन्छुभानीन्द्रियाणि नराणामंतरात्मसु। महर्षयो वीतशोका वेदानुच्चैरधीयत॥१.४०.
माणसांच्या अंतरात्म्यातील इंद्रिये तेजस्वी झाली; महर्षी दुःखरहित होऊन वेद मोठ्याने म्हणू लागले.
यज्ञेषु च हविः पाकं शिवमाप च पावकः। प्रवृत्तधर्मसंवृत्ता लोका मुदितमानसाः॥१.४०.
यज्ञात हवि योग्य प्रकारे शिजली आणि अग्नीने शुद्ध झाली; धर्माने चालणारे लोक आनंदित झाले.
विष्णोः सत्यप्रतिज्ञस्य श्रुत्वारिनिधना गिरः। ततो भयं विष्णुमुखाच्छ्रुत्वा दैतेयदानवाः॥१.४०.
सत्यप्रतिज्ञ विष्णूच्या शत्रूनाशाच्या वाणी ऐकून, दैत्य आणि दानव भयभीत झाले.
उद्योगं विपुलं चक्रुर्युद्धाय विजयाय च। मयस्तु कांचनमयं त्रिनल्वांतरमव्ययम्॥१.४०.
त्यांनी युद्ध आणि विजयासाठी मोठी तयारी केली; मयाने तीन भिंती असलेला अमर सोन्याचा किल्ला उभारला.
चतुश्चक्रं सुविपुलं सुकल्पितमहायुधम्। किंकिणीजालनिर्घोषं द्वीपिचर्मपरिष्कृतम्॥१.४०.
तो चार चाकांचा, विशाल आणि उत्तम शस्त्रांनी सजलेला रथ होता, घंटांच्या निनादाने गूंजणारा आणि वाघाच्या कातड्यांनी सुशोभित.
रुचिरं रश्मिजालैश्च हैमजालैश्च शोभितम्। ईहामृगगणाकीर्णं पक्षिसंघविराजितम्॥१.४०.
तो तेजस्वी किरणांनी आणि सोन्याच्या जाळ्यांनी शोभला होता, उत्सुक प्राण्यांनी भरलेला आणि पक्ष्यांच्या थव्यांनी उजळलेला.
दिव्यास्त्रशस्त्ररुचिरं पयोधरनिनादितम्। स्वक्षं रथवरोदारं सूपस्थं गगनोपमम्॥१.४०.
तो दिव्य अस्त्र-शस्त्रांनी सुशोभित, मेघांच्या गडगडाटासारखा निनादणारा, स्वतःचा भव्य रथ आकाशासारखा उभा होता.
गदापरिघसंपूर्णं मूर्तिमंतमिवार्णवम्। हेमकेयूरवलयं चंद्रमंडलकूबरम्॥१.४०.
तो गदा आणि परिघांनी भरलेला, जणू सजीव समुद्रासारखा भासत होता, सोन्याच्या कड्या आणि बांगड्यांनी सजलेला, आणि चंद्रमंडलासारखा नाभी असलेला.
सपताकध्वजोपेतं सादित्यमिव मंदरम्। गजेंद्राभोगवपुषं क्वचित्केसरवर्चसम्॥१.४०.
पताका आणि ध्वजांनी युक्त, तो सूर्याने उजळलेल्या मंदरासारखा भासत होता; त्याचे रूप हत्तीच्या वेटोळ्यासारखे आणि काही ठिकाणी सिंहाच्या केसांसारखे तेजस्वी होते.
युक्तमृक्षसहस्रेण सुधारांबुदनादितम्। दीप्तमाकाशगं दिव्यं रथं पररथारुजम्॥१.४०.
तो हजार अस्वलांनी ओढला जात होता, अमृतधारेच्या निनादासारखा गूंजत, तेजस्वी, आकाशात उडणारा आणि इतर सर्व रथांपेक्षा श्रेष्ठ असा दिव्य रथ होता.
अध्यतिष्ठद्रणाकांक्षी मेरुं दीप्तमिवांशुमान्। तारस्तु क्रोशविस्तारमायामे च तथाविधम्॥१.४०.
युद्धाची इच्छा असलेला तो त्यावर बसला, जणू सूर्य मेरू पर्वतावर चमकत आहे; त्याची रुंदी एक कोस आणि लांबीही तितकीच मोठी होती.
शैलकूबरसंकाशं नीलांजनचयोपमम्। काललोहस्य रत्नानां समूहाबद्धकूबरम्॥१.४०.
त्याची नाभी पर्वतशिखरासारखी, काळ्या अंजनाच्या ढिगासारखी, काळ्या आणि तांबड्या रंगाच्या रत्नांच्या गाठींनी बांधलेली होती.
तिमिरोद्गारकिरणं गर्जंतमिव तोयदम्। लोहजालेन महता सगवाक्षेण दंशितम्॥१.४०.
तो अंधार दूर करणाऱ्या किरणांनी झळकत होता, जलदाच्या गडगडाटासारखा गूंजत होता, मोठ्या लोखंडी जाळ्याने आणि खिडक्यांनी सजवलेला होता.
आयसैः परिघैः पूर्णं क्षेपणीयैश्च मुद्गरैः। प्रासैः पाशैश्च विततैरसंयुक्तैश्च कण्टकैः॥१.४०.
तो लोखंडी परिघ, फेकण्याचे मोठे मोगरे, भाले, विस्तीर्ण दोर आणि स्वतंत्र काट्यांनी भरलेला होता.