चंद्रार्ककिरणोद्योतं गिरिकूटमिवोच्छ्रितम्। नंदकानंदितकरं कौस्तुभोद्भासितोरसम्॥१.४०.
चंद्र-सूर्याच्या किरणांसारखं तेज त्यांच्या अंगावर होतं, ते पर्वतशिखरासारखे उंच दिसत होते, त्यांच्या हातांनी नंद आनंदित झाला होता, आणि कौस्तुभ मण्याने त्यांचे उरोज उजळले होते.
शक्तिचित्रफलोदग्रं शंखचक्रगदाधरम्। विष्णुशैलं क्षमाशीलं श्रीवत्सं शार्ङ्गपाणिनम्॥१.४०.
त्यांच्या ढालीवर सुंदर नक्षी होती, त्यांनी शंख, चक्र, गदा आणि शार्ङ्ग धनुष्य धारण केले होते; श्रीवत्साचा चिन्ह असलेले, पर्वतासारखे स्थिर, ते विष्णूच होते.
त्रिदशोदारफलदं स्वर्गस्त्रीचारुवल्लभम्। सर्वलोकमनःकांतं सर्वसत्वमनोहरम्॥१.४०.
ते देवांना वर देणारे, स्वर्गातील सुंदर स्त्रियांना प्रिय, सर्व लोकांच्या मनाला मोहून टाकणारे आणि सर्व सत्त्वांना आकर्षित करणारे होते.
मायाविशालविटपं तोयदौघसमप्रभम्। विद्याहंकारमानाढ्य महाभूतप्ररोहणम्॥१.४०.
ते माया रूपी मोठ्या वृक्षासारखे, मेघांच्या राशीसारखे तेजस्वी, विद्या, अहंकार आणि मानाने समृद्ध, आणि पंचमहाभूतांचा मूळ स्रोत होते.
विशेषपत्रैर्निचितं ग्रहनक्षत्रपुष्पितम्। दैत्यलोकमहास्कंधं मर्त्यलोकप्रकाशितम्॥१.४०.
विशेष पानांनी सजलेले, ग्रह-नक्षत्रांच्या फुलांनी बहरलेले, दैत्यलोकाचा मोठा खोड जणू मर्त्यलोकात स्पष्ट दिसतो आहे.
सागराकारनिर्ह्रादं रसातलगलाश्रयम्। नागेंद्रपाशैर्विततं पक्षिजंतुसमन्वितम्॥१.४०.
समुद्रासारखा गडगडणारा, रसातळाच्या तळाशी आधारलेला, नागराजाच्या दोऱ्यांनी पसरलेला आणि पक्ष्यांच्या थव्यांनी भरलेला आहे.
शीलानाहार्यगंधाढ्यं सर्वलोकमहाद्रुमम्। अव्यक्तानंदसलिलं व्यक्ताहंकारफेनिलम्॥१.४०.
स्थैर्याच्या सुवासाने भरलेला, सर्व लोकांचा महान वृक्ष, ज्याच्या पाण्यात अव्यक्त आनंद आहे आणि त्याच्या फेसात व्यक्त अहंकार आहे.
महाभूतकरौघौघं ग्रहनक्षत्रबुद्बुदम्। विमानवाहनैर्व्याप्तं तोयदाडम्बराकुलम्॥१.४०.
महाभूतांच्या प्रवाहांनी बनलेला, ग्रह-नक्षत्रांच्या फुग्यांनी सजलेला, विमानांनी भरलेला आणि मेघांच्या गोंगाटाने गजबजलेला आहे.
जंतुमत्स्यगणाकीर्णं शैलशंखकुलैर्युतम्। त्रैगुण्यविषयावर्तं सर्वलोकतिमिंगिलम्॥१.४०.
सर्व जीव आणि मास्यांनी गच्च भरलेला, पर्वत आणि शंखांच्या समूहांनी जोडलेला, त्रैगुण्याच्या भोवऱ्यात फिरणारा आणि सर्व लोकांना गिळणारा आहे.
वीरवृक्षलतागुल्मं भुजगोत्सृष्टशैवलम्। द्वादशार्कमहाद्वीपं रुद्रैकादशपत्तनम्॥१.४०.
वीर वृक्ष, वेलींनी आणि झुडपांनी भरलेला, नागांनी टाकलेल्या शैवालांनी सजलेला, बारा सूर्यांचा महान द्वीप आणि रुद्राच्या अकरा नगरींनी युक्त आहे.
वस्वष्टपर्वतोपेतं त्रैलोक्यांभो महोदधिम्। संध्यासंध्योर्मिसलिलमापूर्णानिलशोभितम्॥१.४०.
वसुंच्या आठ पर्वतांनी सुशोभित, त्रैलोक्याच्या पाण्याचा महासागर, संध्याकाळ आणि पहाट यांच्या पाण्यांनी मिसळलेला, वाऱ्याच्या पूर्णतेने उजळलेला आहे.
दैत्ययक्षगणग्रामं रक्षोगणझषाकुलम्। पितामहमहावीर्यं स्वर्गस्त्रीरत्नसंकुलम्॥१.४०.
दैत्य आणि यक्षांच्या वस्त्यांनी, राक्षसांच्या मास्यांनी गजबजलेला, पितामहाच्या महान सामर्थ्याने युक्त आणि स्वर्गातील रत्नासारख्या स्त्रियांनी भरलेला आहे.
श्री कीर्ति कांतिलक्ष्मीभिर्नदीभिश्च समाकुलम्। कालयोगमहावर्षप्रलयोत्पत्तिवेगितम्॥१.४०.
श्री, कीर्ती, कांती, लक्ष्मी आणि नद्यांनी भरलेला, काळ, योग, सृष्टी आणि प्रलय यांच्या मोठ्या पावसाने वेग घेतलेला आहे.
सत्संयोगमहापारं नारायणमहार्णवम्। देवातिदेवं वरदं भक्तानां भक्तवत्सलम्॥१.४०.
सज्जनांच्या एकतेचा महान किनारा, नारायणाचा महासागर, देवांचा देव, वर देणारा आणि भक्तांचा अत्यंत प्रिय आहे.
अनुग्रहकरं देवं प्रशांतिकरणं शुभम्। हर्यश्वरथसंयुक्त सुपर्णध्वजशोभिते॥१.४०.
अनुग्रह करणारा, शांती आणि शुभता देणारा देव, हर्यश्वाच्या रथाने आणि सुपर्णध्वजाने शोभलेला आहे.
चंद्रार्कचक्ररचित उदाराक्षवृतांतरे। अनंतरश्मिसंयुक्ते दुर्दर्शे मेरुकूबरे॥१.४०.
चंद्र आणि सूर्याच्या चक्रांनी रचलेला, उदार नेत्र असणाऱ्यांनी वेढलेला, अनंत किरणांनी युक्त, पाहायला कठीण आणि मेरूच्या शिखरावर वसलेला आहे.
तारकाचित्रकुसुमे ग्रहनक्षत्रबंधुरे। भयेष्वभयदे व्योम्नि देवदैत्यापराजिते॥१.४०.
ताऱ्यांच्या नक्षीच्या फुलांनी सजलेला, ग्रह-नक्षत्रांच्या तेजाने उजळलेला, संकटात निर्भयता देणारा आणि आकाशात देव-दैत्यांना अजिंक्य असा आहे.
हर्यश्वरथसंयुक्तमुक्ताशोभासमन्वितम्। ददृशुस्ते स्थितं देवं दिव्यलोकमये रथे॥१.४०.
त्यांनी तो देव पाहिला, जो दिव्य लोकांनी व्यापलेल्या रथावर, हर्यश्वाच्या रथासह आणि मुक्तांच्या तेजाने शोभून उभा होता.
ते कृतांजलयः सर्वे देवा इंद्रपुरोगमाः। जयशब्दं पुरस्कृत्य शरण्यं शरणं गताः॥१.४०.
सर्व देव, इंद्रासह, हात जोडून जयजयकार करत, त्या शरणदात्याकडे गेले.
एतेषां च गिरः श्रुत्वा स विष्णुर्देवदैवतः। मनश्चक्रे विनाशाय दानवानां महामृधे॥१.४०.
त्यांचे शब्द ऐकून, देवांचा देव विष्णूने, त्या महान युद्धात दानवांचा नाश करण्याचा निर्धार केला.
आकाशे तु स्थितो विष्णुरुत्तमं वपुराश्रितः। उवाच देवताः सर्वाः सप्रतिज्ञमिदं वचः॥१.४०.
आकाशात उभा राहून, विष्णूने आपले श्रेष्ठ रूप धारण केले आणि सर्व देवांना प्रतिज्ञा करून हे शब्द सांगितले.
शांतिं व्रजत भद्रं वो मा भैष्ट मरुतांगणाः। जिता मे दानवाः सर्वे त्रैलोक्यं परिगृह्यताम्॥१.४०.
शांतीने जा, तुमच्यावर मंगल होवो; मरुतांच्या समूहांनो, घाबरू नका. मी सर्व दानवांना जिंकले आहे; त्रैलोक्य तुमच्या ताब्यात येवो.
ततोस्य सत्यसंधस्य विष्णोर्वाक्येन तोषिताः। देवाः प्रीतिं पराजग्मुः प्राश्यामृतमिवोत्तमम्॥१.४०.
मग सत्यप्रतिज्ञ विष्णूच्या वचनामुळे देवांना अत्यंत आनंद झाला, जणू काही त्यांनी उत्तम अमृताचा आस्वाद घेतला.
ततस्तमश्च संहृत्य विनेशुश्च बलाहकाः। प्रववुश्च शिवा वाताः प्रसन्नाश्च दिशो दश॥१.४०.
त्यानंतर अंधार नाहीसा झाला, मेघ विरळ झाले, मंद वारे वाहू लागले आणि दहा दिशाही प्रसन्न झाल्या.
शुद्धप्रायाणि ज्योतींषि सोमं चक्रुः प्रदक्षिणम्। न विग्रहं ग्रहाश्चक्रुः प्रसन्नाश्चापि सिंधवः॥१.४०.
ताऱ्यांनी स्वच्छ प्रकाश दिला, चंद्राभोवती प्रदक्षिणा घातली गेली, ग्रहांनी कुठलाही विघ्न आणला नाही आणि नद्या शांतपणे वाहू लागल्या.
विरजा अभवन्मार्गा लोकाः स्वर्गादयस्त्रयः। यथार्थमूहुस्सरितश्चुक्षुभे न तथार्णवः॥१.४०.
रस्ते निर्मळ झाले आणि स्वर्गादी तीनही लोक शुद्ध झाले; नद्या योग्यतेने वाहू लागल्या, पण समुद्र मात्र तसाच राहिला.
आसन्छुभानीन्द्रियाणि नराणामंतरात्मसु। महर्षयो वीतशोका वेदानुच्चैरधीयत॥१.४०.
माणसांच्या अंतरात्म्यातील इंद्रिये तेजस्वी झाली; महर्षी दुःखरहित होऊन वेद मोठ्याने म्हणू लागले.
यज्ञेषु च हविः पाकं शिवमाप च पावकः। प्रवृत्तधर्मसंवृत्ता लोका मुदितमानसाः॥१.४०.
यज्ञात हवि योग्य प्रकारे शिजली आणि अग्नीने शुद्ध झाली; धर्माने चालणारे लोक आनंदित झाले.
विष्णोः सत्यप्रतिज्ञस्य श्रुत्वारिनिधना गिरः। ततो भयं विष्णुमुखाच्छ्रुत्वा दैतेयदानवाः॥१.४०.
सत्यप्रतिज्ञ विष्णूच्या शत्रूनाशाच्या वाणी ऐकून, दैत्य आणि दानव भयभीत झाले.
उद्योगं विपुलं चक्रुर्युद्धाय विजयाय च। मयस्तु कांचनमयं त्रिनल्वांतरमव्ययम्॥१.४०.
त्यांनी युद्ध आणि विजयासाठी मोठी तयारी केली; मयाने तीन भिंती असलेला अमर सोन्याचा किल्ला उभारला.