नारायणो ह्यनंतात्मा प्रभवाप्यय एव च। एष नारायणो भूत्वा हरिरासीत्सनातनः॥१.४०.
नारायण हा अनंतस्वरूप आहे, उत्पत्ती आणि लय देखील त्याच्याचकडून होते; हा नारायण हरि होऊन, सनातन राहिला आहे.
ब्रह्मा वायुश्च सोमश्च धर्मः शक्रो बृहस्पतिः। अदितेरपि पुत्रत्वमेत्यजः कुरुनंदन॥१.४०.
ब्रह्मा, वायू, सोम, धर्म, शक्र, बृहस्पती—हे सर्व, अजन्मा असूनही, कुरुवंशा, अदितीचे पुत्र झाले.
एष विष्णुरिति ख्यात इन्द्रस्यावरजो विभुः। प्रसादनं तस्यविभोरदित्याः पुत्रकारणम्॥१.४०.
तोच विष्णू म्हणून प्रसिद्ध आहे, इंद्राचा बलाढ्य लहान भाऊ; अदितीवर त्याची कृपा म्हणून तो तिचा पुत्र झाला.
वधार्थं सुरशत्रूणां दैत्यदानवरक्षसाम्। ससर्जाथ सुरान्कल्पे ब्रह्माणं च प्रजापतीन्॥१.४०.
देवतांच्या शत्रू असलेल्या दैत्य, दानव आणि राक्षसांच्या वधासाठी, त्याने कल्पाच्या सुरुवातीला देव, ब्रह्मा आणि प्रजापती निर्माण केले.
असृजन्मानसांस्तत्र ब्रह्मवंशाननुत्तमान्। तेभ्योभवन्महात्मभ्यः परंब्रह्म सनातनम्॥१.४०.
तेथे त्याने मनानेच ब्रह्मवंशातील श्रेष्ठ लोक निर्माण केले; त्या महात्म्यांपासून सर्वोच्च, सनातन ब्रह्म प्रकट झाले.
एतदाश्चर्यभूतस्य विष्णोः कर्मानुकीर्तितं। कीर्त्तनीयस्य लोकेषु कीर्त्यमानं निबोध मे॥१.४०.
अशा प्रकारे विष्णूच्या अद्भुत कर्मांचे वर्णन झाले; त्याचे हे जगात प्रसिद्ध आणि स्तुत्य कृत्य, आता माझ्याकडून ऐक.
वृत्ते वृत्रवधे भीष्म वर्तमाने कृतेयुगे। आसीत्त्रैलोक्यविख्यातः संग्रामस्तारकामयः॥१.४०.
कृतयुगात, भीष्म वीर वृत्राचा वध झाल्यावर, तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध असा तारकामय युद्ध घडला.
यत्र ते दानवा घोराः सर्वे संग्रामदुर्जयाः। घ्नंति देवासुरान्सर्वान्सयक्षोरगराक्षसान्॥१.४०.
त्या युद्धात, भयंकर आणि युद्धात जिंकता न येणारे दानव सर्व देव, असुर, यक्ष, नाग आणि राक्षस यांना मारू लागले.
ते वध्यमाना विमुखाश्छिन्नप्रहरणा रणे। त्रातारं मनसा जग्मुर्देवं नारायणं प्रभुम्॥१.४०.
युद्धात शस्त्र तुटलेले आणि पराभूत झालेले ते सर्वजण, मनाने रक्षणासाठी देव नारायण या प्रभूंकडे वळले.
एतस्मिन्नंतरे मेघा निर्वाणांगारवर्चसः। सार्कचंद्रग्रहगणं च्छादयंतो नभस्तलम्॥१.४०.
त्या वेळेस, विझलेल्या कोळशासारखा तेज असलेले मेघ सूर्य, चंद्र आणि सर्व ग्रह झाकून आकाश व्यापू लागले.
चंडविद्युद्गणोपेता घोरनिर्ह्रादकारिणः। अन्योन्यवेगाभिहताः प्रववुः सप्तमारुताः॥१.४०.
भयंकर वीज चमकत होती, भीतीदायक गडगडाट होत होता, आणि सातही वारे एकमेकांवर आदळून जोरात वाहू लागले.
दीप्ततोयाः सनिर्घातैः सह वज्रानलानिलैः। रवैस्सुघोरैरुत्पातैर्दह्यमानमिवाम्बरम्॥१.४०.
पाणी, गडगडाट, वीज, अग्नी आणि वारा यांच्या भीषण आवाजांनी आणि अपशकुनांनी आकाश जणू काही जळत आहे असे वाटू लागले.
पेतुरुल्कासहस्राणि निपेतुः खचराण्यपि। दैवानि च विमानानि प्रपतंत्युत्पतंति च॥१.४०.
हजारो उल्का पडू लागल्या, आकाशातील देवतासुद्धा खाली यायला लागल्या, आणि दैवी विमानं वरखाली उडू लागली.
चतुर्युगांतसमये लोकानां यद्भयं भवेत्। अरूपवति रूपाणि तस्मिन्नुत्पातलक्षणे॥१.४०.
त्या क्षणी, चारही युगांच्या शेवटी जशा भयानक आपत्तीची चिन्हं दिसतात, तशीच रूप नसलेली रूपं आणि संकटाची लक्षणं प्रकट झाली.
तस्माद्दुष्प्रथितं सर्वं न प्राज्ञायत किंचन। तिमिरौघपरिक्षिप्ता न रेजुश्च दिशो दश॥१.४०.
म्हणून काहीच स्पष्ट दिसत नव्हतं; सर्वत्र घनदाट अंधार पसरला होता आणि दहा दिशाही उजळत नव्हत्या.
विवेश रूपिणी काली कालमेघावगुंठिता। द्यौर्नभात्यभिभूतार्का घोरेण तमसा वृता॥१.४०.
तेव्हा काळी रूप धारण करून, काळ्या मेघांनी झाकलेली, आकाशात प्रवेशली; सूर्य लपला आणि भयंकर अंधार पसरला.
तां घनौघां सतिमिरां दोर्भ्यामाछिद्य स प्रभुः। वपुः स्वं दर्शयामास दिव्यं कृष्णवपुर्हरिः॥१.४०.
त्या घनदाट अंधाराच्या मेघांना आपल्या दोन हातांनी फाडून, त्या प्रभूंनी आपलं दिव्य कृष्णवर्णी रूप दाखवलं.
बलाहकांजननिभं बलाहकतनूरुहम्। तेजसा वपुषा चैव कृष्णं कृष्णमिवाचलम्॥१.४०.
त्यांचं शरीर आणि केस वादळाच्या मेघांसारखे काळे होते, आणि तेज व रूपाने ते काळ्या पर्वतासारखे भासले.
दीप्तपीतांबरधरं तप्तकांचनभूषणम्। धूम्रांधकारवपुषं युगांताग्निमिवोत्थितम्॥१.४०.
त्यांनी तेजस्वी पिवळं वस्त्र परिधान केलं होतं, तापलेल्या सोन्याच्या दागिन्यांनी सजले होते, धुरासारखं काळं रूप होतं, आणि ते युगांताच्या अग्नीसारखे प्रकट झाले.
वृत्तद्विगुणपीनां संकिरीटाच्छन्नमूर्धजम्। बभौ चामीकरप्रख्यैरायुधैरुपशोभितम्॥१.४०.
त्यांचे हात गोल आणि मजबूत, डोक्यावर सुंदर मुकुट, आणि सोनेरी तेजाने झळकणारी शस्त्रं त्यांना शोभा देत होती.
चंद्रार्ककिरणोद्योतं गिरिकूटमिवोच्छ्रितम्। नंदकानंदितकरं कौस्तुभोद्भासितोरसम्॥१.४०.
चंद्र-सूर्याच्या किरणांसारखं तेज त्यांच्या अंगावर होतं, ते पर्वतशिखरासारखे उंच दिसत होते, त्यांच्या हातांनी नंद आनंदित झाला होता, आणि कौस्तुभ मण्याने त्यांचे उरोज उजळले होते.
शक्तिचित्रफलोदग्रं शंखचक्रगदाधरम्। विष्णुशैलं क्षमाशीलं श्रीवत्सं शार्ङ्गपाणिनम्॥१.४०.
त्यांच्या ढालीवर सुंदर नक्षी होती, त्यांनी शंख, चक्र, गदा आणि शार्ङ्ग धनुष्य धारण केले होते; श्रीवत्साचा चिन्ह असलेले, पर्वतासारखे स्थिर, ते विष्णूच होते.
त्रिदशोदारफलदं स्वर्गस्त्रीचारुवल्लभम्। सर्वलोकमनःकांतं सर्वसत्वमनोहरम्॥१.४०.
ते देवांना वर देणारे, स्वर्गातील सुंदर स्त्रियांना प्रिय, सर्व लोकांच्या मनाला मोहून टाकणारे आणि सर्व सत्त्वांना आकर्षित करणारे होते.
मायाविशालविटपं तोयदौघसमप्रभम्। विद्याहंकारमानाढ्य महाभूतप्ररोहणम्॥१.४०.
ते माया रूपी मोठ्या वृक्षासारखे, मेघांच्या राशीसारखे तेजस्वी, विद्या, अहंकार आणि मानाने समृद्ध, आणि पंचमहाभूतांचा मूळ स्रोत होते.
विशेषपत्रैर्निचितं ग्रहनक्षत्रपुष्पितम्। दैत्यलोकमहास्कंधं मर्त्यलोकप्रकाशितम्॥१.४०.
विशेष पानांनी सजलेले, ग्रह-नक्षत्रांच्या फुलांनी बहरलेले, दैत्यलोकाचा मोठा खोड जणू मर्त्यलोकात स्पष्ट दिसतो आहे.
सागराकारनिर्ह्रादं रसातलगलाश्रयम्। नागेंद्रपाशैर्विततं पक्षिजंतुसमन्वितम्॥१.४०.
समुद्रासारखा गडगडणारा, रसातळाच्या तळाशी आधारलेला, नागराजाच्या दोऱ्यांनी पसरलेला आणि पक्ष्यांच्या थव्यांनी भरलेला आहे.
शीलानाहार्यगंधाढ्यं सर्वलोकमहाद्रुमम्। अव्यक्तानंदसलिलं व्यक्ताहंकारफेनिलम्॥१.४०.
स्थैर्याच्या सुवासाने भरलेला, सर्व लोकांचा महान वृक्ष, ज्याच्या पाण्यात अव्यक्त आनंद आहे आणि त्याच्या फेसात व्यक्त अहंकार आहे.
महाभूतकरौघौघं ग्रहनक्षत्रबुद्बुदम्। विमानवाहनैर्व्याप्तं तोयदाडम्बराकुलम्॥१.४०.
महाभूतांच्या प्रवाहांनी बनलेला, ग्रह-नक्षत्रांच्या फुग्यांनी सजलेला, विमानांनी भरलेला आणि मेघांच्या गोंगाटाने गजबजलेला आहे.
जंतुमत्स्यगणाकीर्णं शैलशंखकुलैर्युतम्। त्रैगुण्यविषयावर्तं सर्वलोकतिमिंगिलम्॥१.४०.
सर्व जीव आणि मास्यांनी गच्च भरलेला, पर्वत आणि शंखांच्या समूहांनी जोडलेला, त्रैगुण्याच्या भोवऱ्यात फिरणारा आणि सर्व लोकांना गिळणारा आहे.
वीरवृक्षलतागुल्मं भुजगोत्सृष्टशैवलम्। द्वादशार्कमहाद्वीपं रुद्रैकादशपत्तनम्॥१.४०.
वीर वृक्ष, वेलींनी आणि झुडपांनी भरलेला, नागांनी टाकलेल्या शैवालांनी सजलेला, बारा सूर्यांचा महान द्वीप आणि रुद्राच्या अकरा नगरींनी युक्त आहे.