चतुष्पदानि सत्वानि एता गाश्चैव सौरभी। पुराणपुरुषश्चैव मायां विष्णुर्हरिः प्रभुः॥१.४०.
ही चार पायांची जनावरे आणि सौरभी नावाच्या गायी, तसेच पुरातन पुरुष विष्णू हरि यांनी माया निर्माण केली.
कथितस्तेनुपूर्वेण संस्तुतश्च महर्षिभिः। यश्चेदमग्र्यं शृणुयात्पुराणं सदा नरः पर्वसु चेत्पठेत॥१.४०.
तो पूर्वी सांगितला गेला आहे आणि महर्षींनी त्याचे स्तवन केले आहे; जो कोणी हे श्रेष्ठ पुराण नेहमी ऐकतो किंवा पवित्र काळात वाचतो—
अवाप्य लोकं स हि वीतरागः परत्र च स्वर्गफलानि भुंक्ते। चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम्॥१.४०.
असा विरक्त माणूस त्या जगात पोहोचतो आणि पुढे स्वर्गातील फळांचा आस्वाद घेतो, डोळ्यांनी, मनाने, वाणीने आणि कृतीने—या चार प्रकारांनी.
प्रसादयति यः कृष्णं तस्य कृष्णः प्रसीदति। राज्यं च लभते राजा निर्धनश्चोत्तमं धनम्॥१.४०.
जो कोणी कृष्णाला प्रसन्न करतो, त्याच्यावर कृष्ण प्रसन्न होतो; राजा राज्य मिळवतो आणि गरीब माणसाला उत्तम धन मिळते.
क्षीणायुर्लभते चायुः पुत्रकामोथ संततिम्। यज्ञार्थिनस्तथा कामांस्तपांसि विविधानि च॥१.४०.
ज्याचे आयुष्य कमी झाले आहे त्याला पुन्हा आयुष्य मिळते, पुत्राची इच्छा असणाऱ्याला संतती मिळते, यज्ञाची इच्छा असणाऱ्यांना त्यांची कामे पूर्ण होतात आणि विविध तपश्चर्या देखील साध्य होतात.
यं यं कामयते कामं तं तं लोकेश्वराल्लभेत्। सर्वं विहाय य इमं पठेद्वै पौष्करं हरेः॥१.४०.
कोणतीही इच्छा जो धरतो, ती त्याला लोकांच्या अधिपतींकडून मिळते; जो सर्व काही सोडून हरीचे हे पौष्कर वाचतो—
प्रादुर्भावं नरश्रेष्ठ न तस्य ह्यशुभं भवेत्। एष पौष्करकोनाम प्रादुर्भावो महात्मनः॥१.४०.
त्याला, हे श्रेष्ठ पुरुषा, प्रादुर्भावाच्या वेळी कधीही अशुभ घडत नाही; हा पौष्कर नावाचा, त्या महात्म्याचा प्रादुर्भाव आहे.
कीर्तितस्तु महाराज व्यासश्रुतिनिदर्शनात्। विष्णुत्वं शृणु मे विष्णोर्हरित्वं च कृतेयुगे॥१.४०.
हे महाराजा, हे व्यासपरंपरेनुसार प्रसिद्ध झाले आहे; आता माझ्याकडून विष्णूचे विष्णुत्व आणि कृतयुगातील त्याचे हरित्व ऐक.
वैकुंठत्वं च देवेषु कृष्णत्वं मानुषेषु च। ईश्वरस्य हितस्यैषा कर्मणां गहना गतिः॥१.४०.
देवतांमध्ये त्याचे वैकुंठत्व, माणसांमध्ये त्याचे कृष्णत्व—हा सर्वांच्या हितासाठी करणाऱ्या ईश्वराच्या कर्मांचा गूढ मार्ग आहे.
सांप्रतं भूतभव्यं च शृणु राजन्यथातथं। अव्यक्तो व्यक्तलिंगस्थो य एष भगवान्प्रभुः॥१.४०.
आता, राजन, भूत, भविष्य आणि वर्तमान जसे आहे तसे ऐक; हा भगवंत, अव्यक्त असूनही व्यक्त रूपात आहे—
नारायणो ह्यनंतात्मा प्रभवाप्यय एव च। एष नारायणो भूत्वा हरिरासीत्सनातनः॥१.४०.
नारायण हा अनंतस्वरूप आहे, उत्पत्ती आणि लय देखील त्याच्याचकडून होते; हा नारायण हरि होऊन, सनातन राहिला आहे.
ब्रह्मा वायुश्च सोमश्च धर्मः शक्रो बृहस्पतिः। अदितेरपि पुत्रत्वमेत्यजः कुरुनंदन॥१.४०.
ब्रह्मा, वायू, सोम, धर्म, शक्र, बृहस्पती—हे सर्व, अजन्मा असूनही, कुरुवंशा, अदितीचे पुत्र झाले.
एष विष्णुरिति ख्यात इन्द्रस्यावरजो विभुः। प्रसादनं तस्यविभोरदित्याः पुत्रकारणम्॥१.४०.
तोच विष्णू म्हणून प्रसिद्ध आहे, इंद्राचा बलाढ्य लहान भाऊ; अदितीवर त्याची कृपा म्हणून तो तिचा पुत्र झाला.
वधार्थं सुरशत्रूणां दैत्यदानवरक्षसाम्। ससर्जाथ सुरान्कल्पे ब्रह्माणं च प्रजापतीन्॥१.४०.
देवतांच्या शत्रू असलेल्या दैत्य, दानव आणि राक्षसांच्या वधासाठी, त्याने कल्पाच्या सुरुवातीला देव, ब्रह्मा आणि प्रजापती निर्माण केले.
असृजन्मानसांस्तत्र ब्रह्मवंशाननुत्तमान्। तेभ्योभवन्महात्मभ्यः परंब्रह्म सनातनम्॥१.४०.
तेथे त्याने मनानेच ब्रह्मवंशातील श्रेष्ठ लोक निर्माण केले; त्या महात्म्यांपासून सर्वोच्च, सनातन ब्रह्म प्रकट झाले.
एतदाश्चर्यभूतस्य विष्णोः कर्मानुकीर्तितं। कीर्त्तनीयस्य लोकेषु कीर्त्यमानं निबोध मे॥१.४०.
अशा प्रकारे विष्णूच्या अद्भुत कर्मांचे वर्णन झाले; त्याचे हे जगात प्रसिद्ध आणि स्तुत्य कृत्य, आता माझ्याकडून ऐक.
वृत्ते वृत्रवधे भीष्म वर्तमाने कृतेयुगे। आसीत्त्रैलोक्यविख्यातः संग्रामस्तारकामयः॥१.४०.
कृतयुगात, भीष्म वीर वृत्राचा वध झाल्यावर, तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध असा तारकामय युद्ध घडला.
यत्र ते दानवा घोराः सर्वे संग्रामदुर्जयाः। घ्नंति देवासुरान्सर्वान्सयक्षोरगराक्षसान्॥१.४०.
त्या युद्धात, भयंकर आणि युद्धात जिंकता न येणारे दानव सर्व देव, असुर, यक्ष, नाग आणि राक्षस यांना मारू लागले.
ते वध्यमाना विमुखाश्छिन्नप्रहरणा रणे। त्रातारं मनसा जग्मुर्देवं नारायणं प्रभुम्॥१.४०.
युद्धात शस्त्र तुटलेले आणि पराभूत झालेले ते सर्वजण, मनाने रक्षणासाठी देव नारायण या प्रभूंकडे वळले.
एतस्मिन्नंतरे मेघा निर्वाणांगारवर्चसः। सार्कचंद्रग्रहगणं च्छादयंतो नभस्तलम्॥१.४०.
त्या वेळेस, विझलेल्या कोळशासारखा तेज असलेले मेघ सूर्य, चंद्र आणि सर्व ग्रह झाकून आकाश व्यापू लागले.
चंडविद्युद्गणोपेता घोरनिर्ह्रादकारिणः। अन्योन्यवेगाभिहताः प्रववुः सप्तमारुताः॥१.४०.
भयंकर वीज चमकत होती, भीतीदायक गडगडाट होत होता, आणि सातही वारे एकमेकांवर आदळून जोरात वाहू लागले.
दीप्ततोयाः सनिर्घातैः सह वज्रानलानिलैः। रवैस्सुघोरैरुत्पातैर्दह्यमानमिवाम्बरम्॥१.४०.
पाणी, गडगडाट, वीज, अग्नी आणि वारा यांच्या भीषण आवाजांनी आणि अपशकुनांनी आकाश जणू काही जळत आहे असे वाटू लागले.
पेतुरुल्कासहस्राणि निपेतुः खचराण्यपि। दैवानि च विमानानि प्रपतंत्युत्पतंति च॥१.४०.
हजारो उल्का पडू लागल्या, आकाशातील देवतासुद्धा खाली यायला लागल्या, आणि दैवी विमानं वरखाली उडू लागली.
चतुर्युगांतसमये लोकानां यद्भयं भवेत्। अरूपवति रूपाणि तस्मिन्नुत्पातलक्षणे॥१.४०.
त्या क्षणी, चारही युगांच्या शेवटी जशा भयानक आपत्तीची चिन्हं दिसतात, तशीच रूप नसलेली रूपं आणि संकटाची लक्षणं प्रकट झाली.
तस्माद्दुष्प्रथितं सर्वं न प्राज्ञायत किंचन। तिमिरौघपरिक्षिप्ता न रेजुश्च दिशो दश॥१.४०.
म्हणून काहीच स्पष्ट दिसत नव्हतं; सर्वत्र घनदाट अंधार पसरला होता आणि दहा दिशाही उजळत नव्हत्या.
विवेश रूपिणी काली कालमेघावगुंठिता। द्यौर्नभात्यभिभूतार्का घोरेण तमसा वृता॥१.४०.
तेव्हा काळी रूप धारण करून, काळ्या मेघांनी झाकलेली, आकाशात प्रवेशली; सूर्य लपला आणि भयंकर अंधार पसरला.
तां घनौघां सतिमिरां दोर्भ्यामाछिद्य स प्रभुः। वपुः स्वं दर्शयामास दिव्यं कृष्णवपुर्हरिः॥१.४०.
त्या घनदाट अंधाराच्या मेघांना आपल्या दोन हातांनी फाडून, त्या प्रभूंनी आपलं दिव्य कृष्णवर्णी रूप दाखवलं.
बलाहकांजननिभं बलाहकतनूरुहम्। तेजसा वपुषा चैव कृष्णं कृष्णमिवाचलम्॥१.४०.
त्यांचं शरीर आणि केस वादळाच्या मेघांसारखे काळे होते, आणि तेज व रूपाने ते काळ्या पर्वतासारखे भासले.
दीप्तपीतांबरधरं तप्तकांचनभूषणम्। धूम्रांधकारवपुषं युगांताग्निमिवोत्थितम्॥१.४०.
त्यांनी तेजस्वी पिवळं वस्त्र परिधान केलं होतं, तापलेल्या सोन्याच्या दागिन्यांनी सजले होते, धुरासारखं काळं रूप होतं, आणि ते युगांताच्या अग्नीसारखे प्रकट झाले.
वृत्तद्विगुणपीनां संकिरीटाच्छन्नमूर्धजम्। बभौ चामीकरप्रख्यैरायुधैरुपशोभितम्॥१.४०.
त्यांचे हात गोल आणि मजबूत, डोक्यावर सुंदर मुकुट, आणि सोनेरी तेजाने झळकणारी शस्त्रं त्यांना शोभा देत होती.