ओषध्यः प्रवरायाश्च सुरभ्यास्तास्समुत्थिताः। धर्माल्लक्ष्मीस्तथाकामं साध्यान्साध्या व्यजायत॥१.४०.
सुरभीकडून श्रेष्ठ औषधी निर्माण झाल्या; धर्मापासून लक्ष्मी आणि काम यांचा जन्म झाला; साध्यांपासून साध्य देव निर्माण झाले.
भवं च प्रभवं चैव कृशाश्वं सुवहं तथा। अरुणं वरुणं चैव विश्वामित्र चल ध्रुवौ॥१.४०.
भव आणि प्रभव, कृशाश्व, सुवह, अरुण, वरुण, विश्वामित्र, चल आणि ध्रुव यांचा जन्म झाला.
हविष्मंतं तनूजं च विधानाभिमतावपि। वत्सरं चैव भूतिं च सर्वासुरनिषूदनम्॥१.४०.
हविष्मंत, तनूज, विधीप्रमाणे मान्यता मिळालेले, वत्सर, भूती आणि सर्व असुरांचा संहार करणारा यांचा जन्म झाला.
सुपर्वाणं बृहत्कांतिं साध्या लोकनमस्कृतम्। वासवानुगता देवी जनयामास वै सुरान्॥१.४०.
सुपर्वाण, बृहद्कांती, जगातील सर्वांनी पूजलेला साध्य आणि वासवाच्या मागे जाणारी देवी यांनी देवांचा जन्म घडवला.
धरं वै प्रथमं देवं द्वितीयं ध्रुवमव्ययम्। विश्वावसुं तृतीयं च चतुर्थं सोममीश्वरं॥१.४०.
पहिला देव धर, दुसरा अविनाशी ध्रुव, तिसरा विश्वावसु आणि चौथा सोम या ईश्वराचा जन्म झाला.
ततोनुरूपमायं च यमं तस्मादनंतरम्। सप्तमं च तथा वायुमष्टमं निर्हृतिं तथा॥१.४०.
मग अनुरूप, माया आणि त्यानंतर यम यांचा जन्म झाला; सातवा वायु आणि आठवा निर्हृती यांचा जन्म झाला.
धर्मस्यापत्यमेतद्वै सुरभ्यां तदजायत। विश्वेदेवाश्च विश्वायां धर्माज्जाता इति स्मृताः॥१.४०.
धर्माची ही संतती सुरभीकडून जन्मली; आणि धर्मापासून विश्वा या मातेकडून विश्वदेवांचा जन्म झाला, असे स्मरणात आहे.
दक्षश्चैव महाबाहुः पुष्करस्तम एव च। चाक्षुषश्च ततोत्रिश्च तथा भद्रमहोरगौ॥१.४०.
महाबाहू दक्ष, पुष्कर, चाक्षुष, अत्री आणि शुभ असे महान सर्प यांचा जन्म झाला.
विश्वांतक वसुर्बालो निकुंभश्च महायशाः। रुरुदश्चातिसिद्धौजा भास्कर प्रमितद्युतिः॥१.४०.
विश्वांतक, वसु, बाल, महाप्रसिद्ध निकुंभ, अतिशय बलवान रुरुद, आणि प्रमाणित तेज असलेला भास्कर यांचा जन्म झाला.
विश्वान्देवान्देवमाता विश्वेषां जनयत्सुतान्। मरुत्वती मरुत्वतो देवानजनयत्सुतान्॥१.४०.
विश्वदेवांची माता सर्व विश्वदेवांच्या पुत्रांना जन्म देते; मरुत्वतीने मरुतच्या पुत्रांना जन्म दिला.
अग्निश्चक्षू रविर्ज्योतिः सावित्री मित्रमेव च। अमरं शरवृष्टिं च सुकर्षं च महत्तरम्॥१.४०.
अग्नी, चक्षु, रवि, ज्योती, सावित्री, मित्र, अमर, शरवृष्टि, सुर्ष आणि सर्वांत मोठा यांचा जन्म झाला.
विराजं चैव राजं च विश्वायुं सुमतिं तथा। अश्वगं चित्ररश्मिं च तथा च निषधं नृपं॥१.४०.
विराज, राज, विश्वायु, सुमती, अश्वग, चित्ररश्मी आणि राजा निशध यांचा जन्म झाला.
भूय एवं चात्मविधिं चारित्रं पादमात्रगं। बृहंतं वै बृहद्रूपं तथा चैव सनाभिगं॥१.४०.
पुन्हा आत्मविधी, चारित्र, पादमात्र, विशाल रूप असलेला बृहंत आणि सनाभिग यांचा जन्म झाला.
मरुत्वती प्रजा जज्ञे ज्येष्ठां तं मरुतांगणं। अदितिः कश्यपाज्जज्ञे आदित्यान्द्वादशैव हि॥१.४०.
मरुत्वतीने मरुतांमध्ये ज्येष्ठ असलेल्या पुत्राला जन्म दिला; अदितीने कश्यपापासून बारा आदित्यांना जन्म दिला.
इंद्रो विष्णुर्भगस्त्वष्टा वरुणोंशोर्यमारविः। पूषा मित्रश्च वरदो धाता पर्जन्य एव हि॥१.४०.
इंद्र, विष्णु, भग, त्वष्टा, वरुण, अंश, यम, अरवी, पूषा, मित्र, वरद, धाता आणि पर्जन्य यांचा जन्म झाला.
इत्येते द्वादशादित्या वरिष्टास्त्रिदिवौकसां। आदित्यस्य सरस्वत्यां जज्ञाते द्वौ सुतौ वरौ॥१.४०.
हे बारा आदित्य स्वर्गातील सर्वश्रेष्ठ मानले जातात; आदित्य आणि सरस्वती यांच्याकडून दोन उत्तम पुत्र जन्मले.
तपःश्रेष्ठौ गुणश्रेष्ठौ त्रिदिवस्यातिसंमतौ। दनुस्तु दानवान्जज्ञे दितिर्दैत्यान्व्यजायत॥१.४०.
ते दोन्ही पुत्र तप आणि गुणात श्रेष्ठ होते, स्वर्गात फार मान मिळवले; दानूने दानवांना आणि दितीने दैत्यांना जन्म दिला.
काला तु कालकेयांस्तानसुरान्राक्षसांस्तथा। अनायुषायास्तनया व्याधयश्च महाबलाः॥१.४०.
काळे कालकेय असुर आणि राक्षस निर्माण केले; अनायुषा पासून पुत्र आणि बलाढ्य रोगांचा जन्म झाला.
सिंहिका ग्रहमाता च गंधर्वजननी मुनिः। प्राची त्वप्सरसां माता पुण्यानां भारतेतरा॥१.४०.
सिंहिका ही ग्रहांची आई आहे, गंधर्वांची जननी एक ऋषी आहे, आणि प्राची ही पुण्यवान अप्सरांची आई आहे, ज्या भारताबाहेरील आहेत.
क्रोधा साः सर्वभूतानि पिशाचा सा च पार्थिव। जज्ञे यक्षगणांश्चैव राक्षसांश्च विशांपते॥१.४०.
क्रोधा पासून सर्व जीव जन्मले, आणि पिशाची पासून, राजन, यक्ष आणि राक्षसांचे समुदाय निर्माण झाले.
चतुष्पदानि सत्वानि एता गाश्चैव सौरभी। पुराणपुरुषश्चैव मायां विष्णुर्हरिः प्रभुः॥१.४०.
ही चार पायांची जनावरे आणि सौरभी नावाच्या गायी, तसेच पुरातन पुरुष विष्णू हरि यांनी माया निर्माण केली.
कथितस्तेनुपूर्वेण संस्तुतश्च महर्षिभिः। यश्चेदमग्र्यं शृणुयात्पुराणं सदा नरः पर्वसु चेत्पठेत॥१.४०.
तो पूर्वी सांगितला गेला आहे आणि महर्षींनी त्याचे स्तवन केले आहे; जो कोणी हे श्रेष्ठ पुराण नेहमी ऐकतो किंवा पवित्र काळात वाचतो—
अवाप्य लोकं स हि वीतरागः परत्र च स्वर्गफलानि भुंक्ते। चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम्॥१.४०.
असा विरक्त माणूस त्या जगात पोहोचतो आणि पुढे स्वर्गातील फळांचा आस्वाद घेतो, डोळ्यांनी, मनाने, वाणीने आणि कृतीने—या चार प्रकारांनी.
प्रसादयति यः कृष्णं तस्य कृष्णः प्रसीदति। राज्यं च लभते राजा निर्धनश्चोत्तमं धनम्॥१.४०.
जो कोणी कृष्णाला प्रसन्न करतो, त्याच्यावर कृष्ण प्रसन्न होतो; राजा राज्य मिळवतो आणि गरीब माणसाला उत्तम धन मिळते.
क्षीणायुर्लभते चायुः पुत्रकामोथ संततिम्। यज्ञार्थिनस्तथा कामांस्तपांसि विविधानि च॥१.४०.
ज्याचे आयुष्य कमी झाले आहे त्याला पुन्हा आयुष्य मिळते, पुत्राची इच्छा असणाऱ्याला संतती मिळते, यज्ञाची इच्छा असणाऱ्यांना त्यांची कामे पूर्ण होतात आणि विविध तपश्चर्या देखील साध्य होतात.
यं यं कामयते कामं तं तं लोकेश्वराल्लभेत्। सर्वं विहाय य इमं पठेद्वै पौष्करं हरेः॥१.४०.
कोणतीही इच्छा जो धरतो, ती त्याला लोकांच्या अधिपतींकडून मिळते; जो सर्व काही सोडून हरीचे हे पौष्कर वाचतो—
प्रादुर्भावं नरश्रेष्ठ न तस्य ह्यशुभं भवेत्। एष पौष्करकोनाम प्रादुर्भावो महात्मनः॥१.४०.
त्याला, हे श्रेष्ठ पुरुषा, प्रादुर्भावाच्या वेळी कधीही अशुभ घडत नाही; हा पौष्कर नावाचा, त्या महात्म्याचा प्रादुर्भाव आहे.
कीर्तितस्तु महाराज व्यासश्रुतिनिदर्शनात्। विष्णुत्वं शृणु मे विष्णोर्हरित्वं च कृतेयुगे॥१.४०.
हे महाराजा, हे व्यासपरंपरेनुसार प्रसिद्ध झाले आहे; आता माझ्याकडून विष्णूचे विष्णुत्व आणि कृतयुगातील त्याचे हरित्व ऐक.
वैकुंठत्वं च देवेषु कृष्णत्वं मानुषेषु च। ईश्वरस्य हितस्यैषा कर्मणां गहना गतिः॥१.४०.
देवतांमध्ये त्याचे वैकुंठत्व, माणसांमध्ये त्याचे कृष्णत्व—हा सर्वांच्या हितासाठी करणाऱ्या ईश्वराच्या कर्मांचा गूढ मार्ग आहे.
सांप्रतं भूतभव्यं च शृणु राजन्यथातथं। अव्यक्तो व्यक्तलिंगस्थो य एष भगवान्प्रभुः॥१.४०.
आता, राजन, भूत, भविष्य आणि वर्तमान जसे आहे तसे ऐक; हा भगवंत, अव्यक्त असूनही व्यक्त रूपात आहे—