तं समाधाय गुणिनं सत्वं चास्मि समाश्रितः। यः परो योगयुक्तात्मा योक्षरः सत्वमेव च॥१.४०.
तो गुणवानपणा मनाशी धरून मी सत्त्वगुणाचा आश्रय घेतला आहे. ज्याचे मन योगात एकरूप झाले आहे, जो श्रेष्ठ आणि नाशरहित आहे, तोच सत्त्वगुण आहे.
रजसस्तमसश्चैव यः स्रष्टा विश्वसंभवः। ततो भूतानि जायंते सात्विकानीतराणि च॥१.४०.
जो रज आणि तम या गुणांचा सर्जक आहे, जो विश्वाचा मूळ आहे, त्याच्यापासून सत्त्वगुणी आणि इतर सर्व जीव जन्माला येतात.
स एव युवयोर्नाशं वासुदेवः करिष्यति। स्वपन्नेव ततो देवो बहुयोजनविस्तृतौ॥१.४०.
तोच वासुदेव तुमचा नाश करील. त्यानंतर, देव झोपेत असताना, त्या विशाल अवकाशात—
बाहू नारायणो ब्रह्म कृतवानात्ममायया। कृष्यमाणौ ततस्तस्य बाहुभ्यां बाहुशालिनौ॥१.४०.
नारायणाने आपल्या मायेमुळे आपल्या बाहूपासून ब्रह्मा निर्माण केला. मग त्याच्या बाहूंनी ओढून, तुम्ही दोघे बलवान बाहूंनी खेचले गेलात.
चेरतुस्तौ विगलितौ शकुनाविव पीवरौ। ततस्तावाहतुर्गत्वा वासुदेवं सनातनम्॥१.४०.
तुम्ही दोघे सैल सुटून, जाड पक्ष्यांसारखे भटकत होता. मग तुम्ही दोघे सनातन वासुदेवाकडे जाऊन बोललात.
पद्मनाभं हृषीकेशं प्रणिपत्य नतावुभौ। जानीवस्त्वां विश्वयोनिं त्वामेकं पुरुषोत्तमम्॥१.४०.
पद्मनाभ, हृषीकेश यांना वंदन करून, तुम्ही दोघे म्हणालात: 'आम्ही तुला विश्वाचा मूळ, एकमेव श्रेष्ठ पुरुष म्हणून ओळखतो.'
आवयोश्चैव हेतुं त्वां जानन्तौ बुद्धिकारणम्। अमोघदर्शनं सत्यं यतस्त्वां विद्व(?)शाश्वतम्॥१.४०.
आम्हा दोघांचा आणि बुद्धीचा कारण म्हणून तुला ओळखतो, ज्याचे दर्शन कधीच व्यर्थ होत नाही, जो सत्यस्वरूप आहे, म्हणून आम्ही तुला शाश्वत मानतो.
ततस्त्वामभितो देव कांक्षावः प्रसमीक्षितुम्। अमोघदर्शनोसि त्वं नमस्ते समितिंजय॥१.४०.
म्हणूनच, हे देव, आम्ही तुला पाहण्यासाठी आलो आहोत. तुझे दर्शन कधीच व्यर्थ जात नाही—समरात विजय मिळवणाऱ्या तुला वंदन.
श्रीभगवानुवाच। किमर्थं मामनुब्रूथ युवामसुरसत्तमौ। गतायुष्कौ युवां भूयस्त्वहो जीवितुमिच्छथः॥१.४०.
श्रीभगवान म्हणाले: हे असुरश्रेष्ठांनो, तुम्ही मला का बोलावत आहात? ज्यांचे आयुष्य संपले आहे, ते पुन्हा जगू इच्छिता का?
मधुकैटभा ऊचतुः। यस्मिन्न कश्चिन्मृतवान्देव तस्मिन्वधं प्रभो। इच्छावः पुत्रतां चैव भवतः सुमहातपः॥१.४०.
मधु आणि कैटभ म्हणाले: हे प्रभो, जिथे कोणी मरण पावलेले नाही, तिथे आम्हाला मृत्यू दे. आणि, हे महान तपस्वी, आम्हाला तुझे पुत्र व्हायचे आहे.
श्रीभगवानुवाच। युवयोर्बाढमेतत्स्याद्भविष्ये कलिसंभवे। भविष्यथो न संदेहः सत्यमेतद्ब्रवीमि वाम्॥१.४०.
श्रीभगवान म्हणाले: तसेच होईल. कलियुग येईल तेव्हा तसे घडेल. तुम्ही तसेच व्हाल, यात शंका नाही; मी तुम्हाला सत्य सांगतो.
वरं प्रदायाथ महासुराभ्यां सनातनो विश्वधरः सुरोत्तमः। रजस्तमोजौ तु तदांजनोपमौ ममर्द तावूरुतलेऽमरप्रभुः॥१.४०.
मग, त्या दोन महाअसुरांना वर दिल्यावर, सनातन, विश्वाचा आधार, देवांचा श्रेष्ठ, रज आणि तम यांच्या रूपातील, काळ्याशार कोळशासारखे असलेल्या त्या दोघांना आपल्या मांडीवर चिरडून टाकतो.
स्थित्वा तस्मिंस्तु कमले ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः। ऊर्ध्वबाहुर्महातेजास्तपोघोरं समाश्रितः॥१.४०.
मग ब्रह्मा, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ, त्या कमळावर उभा राहिला, हात वर करून, तेजस्वी आणि कठोर तप करत राहिला.
प्रज्वलन्निव तेजोभिर्भाभिः स्वाभिस्तमोनुदः। बभाषे स तु धर्मात्मा सहस्रांशुरिवांशुभिः॥१.४०.
स्वतःच्या तेजाने जणू प्रज्वलित झाल्यासारखा, अंधार घालवणारा, तो धर्मात्मा सूर्याच्या हजार किरणांसारखा तेजस्वी बोलू लागला.
अथान्यद्रूपमास्थाय प्रभुर्नरायणोव्ययः। आजगाम महातेजा योगाचार्यो महायशाः॥१.४०.
तेव्हा अविनाशी, तेजस्वी, आणि योगशास्त्राचे श्रेष्ठ आचार्य असलेले भगवान नारायण वेगळ्या रूपात तिथे आले.
सांख्याचार्यश्च मतिमान्कपिलो ब्रह्मणां वरः। उभावपि महात्मानौ पूजितौ तत्र तत्परौ॥१.४०.
सांख्यशास्त्राचे ज्ञाता, बुद्धिमान आणि ब्रह्मदेवांचे श्रेष्ठ पुत्र कपिल, हे दोघेही महान आत्मे तिथे उपस्थित होते आणि सर्वांनी त्यांचा सन्मान केला.
तौ प्राप्तावूचतुस्तत्र ब्रह्माणममितौजसम्। परावरविशेषज्ञौ पूजितौ च महर्षिभिः॥१.४०.
त्या दोघांनी, ज्यांना सर्व उच्च-नीच ज्ञान होते आणि जे महर्षींकडून पूजले गेले, त्यांनी तिथे ब्रह्मदेवाला नम्रपणे विचारले.
ब्रह्म संपरिवेद्यं ते विशाल जगदास्थितौ। ग्रामणीस्सर्वभूतानां ब्रह्मा त्रैलोक्यपूजितः॥१.४०.
ती दोघे ब्रह्मदेवास म्हणाले, जो संपूर्ण विश्वात व्यापक आहे, सर्व सृष्टीचा प्रमुख आहे आणि त्रैलोक्याने पूजला जातो.
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा विबोध्यगतयोः परम्। त्रीनिमान्कृतवान्लोकान्यथेयं ब्रह्मणः श्रुतिः॥१.४०.
त्यांचे शब्द ऐकून आणि त्यांचा श्रेष्ठ हेतू समजून, ब्रह्मदेवाने वेदांप्रमाणे हे तीन लोक निर्माण केले.
पुत्रं स्वसंभवं चैकं समुत्पादितवान्भुवम्। तदाग्रे चागतस्तस्य ब्रह्ममानससंभवः॥१.४०.
त्याने स्वतःच्या उत्पत्तीचा एक पुत्र आणि पृथ्वी निर्माण केली; आणि त्याआधी त्याच्या मनातून अजून एक पुत्र जन्मास आला.
उत्पन्नमात्रो ब्रह्माणमुक्तवान्मानसः सुतः। किं कुर्मस्तव साहाय्यं ब्रवीतु भगवानिति॥१.४०.
तो मानसपुत्र जन्मताच ब्रह्मदेवास म्हणाला, 'भगवंत, मी तुम्हाला कोणती मदत करू?'
ब्रह्मोवाच। यदेष कपिलो नाम ब्रह्मनारायणस्तथा। वदतो भवतस्त्वं तु तत्कुरुष्व महामते॥१.४०.
ब्रह्मदेव म्हणाले, 'तुला कपिल म्हणतात आणि तूच नारायण आहेस; म्हणून, तू जे सांगितलेस तेच कर, हे महाबुद्धिमान.'
ब्रह्मणा स तथोक्तस्तौ प्राह भूप समुत्थितः। शुश्रूषुरस्मि युवयोः किं करोमि कृतांजलि॥१.४०.
ब्रह्मदेवाने असे सांगितल्यावर तो उभा राहिला आणि हात जोडून म्हणाला, 'मी तुमच्या दोघांची सेवा करायला तयार आहे; काय करू?'
श्रीभवगवानुवाच। यत्सत्यमक्षरं ब्रह्म अष्टादशविधं च तत्। यत्सत्यममृतं तत्तु परं पदमनुस्मर॥१.४०.
श्रीभगवान म्हणाले, 'जे सत्य, अक्षय ब्रह्म आहे आणि अठरा प्रकारांनी युक्त आहे, तेच सत्य, अमृत आणि परम पद नेहमी आठवत रहा.'
एतद्वचो निशम्यैवं स ययौ दिशमुत्तरां। गत्वा च तत्र स ब्रह्म अगमज्ज्ञानचक्षुषा॥१.४०.
हे शब्द ऐकताच तो उत्तरेकडे गेला; तिथे गेल्यावर ब्रह्मदेवाला ज्ञानदृष्टी प्राप्त झाली.
ततो ब्रह्मा भुवर्नाम द्वितीयमसृजत्प्रभुः। संकल्पयित्वा मनसा तमेव च महामनाः॥१.४०.
नंतर प्रभू ब्रह्मदेवाने आपल्या मनाने ठरवून दुसरे 'भुव:' नावाचे लोक निर्माण केले.
ततः सोप्यब्रवीद्वाक्यं किं करोमि पितामह। पितामहसमा ज्ञातो ब्रह्माणं समुपस्थितः॥१.४०.
मग तोही ब्रह्मदेवाजवळ आला आणि म्हणाला, 'पितामह, मी काय करू?' त्याला पितामहासमान मानले जात होते.
ब्राह्मणस्यामृतरसोनुभूतस्तेन वै ततः। प्राप्तः सपरमंस्थानं स तयोः पार्श्वमागतः॥१.४०.
ब्रह्माचा अमृतरस अनुभवून त्याने परम स्थान प्राप्त केले आणि त्या दोघांच्या जवळ गेला.
तस्मिन्नपि गते सोथ तृतीयमसृजत्प्रभुः। मोक्षप्रवृत्तिकुशलं सुवर्नामयुतः प्रभुः॥१.४०.
तोही निघून गेल्यावर प्रभूने तिसरा, मुक्तीच्या मार्गात कुशल आणि सुवर्णासारखा तेजस्वी पुत्र निर्माण केला.
सोपि तंधर्ममास्थाय तयोरेवागमद्गतिं। एवं पुत्रास्त्रयोप्येते गताः शंभोर्महात्मनः॥१.४०.
त्यानेही तो धर्म स्वीकारून त्या दोघांसारखेच स्थान प्राप्त केले; अशा प्रकारे हे तिघे पुत्र महात्मा शंभूंच्या अवस्थेला पोहोचले.