दैवतानि च विश्वानि मानसांश्च सुतानृषीन्। ततस्तावूचतुस्तत्र ब्रह्माणमसुरोत्तमौ॥१.४०.
त्यांनी सर्व देव, विश्व, मनातून उत्पन्न झालेले पुत्र आणि ऋषी यांनाही पाहिले; मग ते दोघे श्रेष्ठ दैत्य ब्रह्माशी बोलले.
दुष्टौ युयुत्सू संक्रुद्धौ क्रोधव्याकुलितेक्षणौ। कस्त्वं पुष्करमध्यस्थः सितोष्णीषश्चतुर्भुजः॥१.४०.
ते दोघे दुष्ट, युद्धासाठी उत्सुक, रागाने डोळे लाल करून म्हणाले: 'कमळाच्या मध्यभागी बसलेला, पांढऱ्या फेट्याचा आणि चार हातांचा तू कोण आहेस?'
आवामगणयन्मोहादास्से त्वं विगतस्पृहः। एह्यागच्छावयोर्युद्धं देहि त्वं कमलोद्भव॥१.४०.
'तू आम्हाला दुर्लक्ष करतोस, इच्छाशून्यपणे बसला आहेस; चल, आमच्याशी युद्ध कर — कमळातून जन्मलेल्या, आम्हाला लढाई दे.'
आवाभ्यां परमेशाभ्यामशक्तः स्थातुमर्णवे। तत्र कश्च भवेत्तुभ्यं येन चात्र नियोजितः॥१.४०.
'आम्ही, सर्वोच्च शक्ती असताना, तुला या समुद्रात राहता येणार नाही; इथे तुझ्यासाठी कोण आहे, ज्याने तुला नेमले आहे?'
कः स्रष्टा कश्च ते गोप्ता केन नाम्नाभिधीयते। ब्रह्मोवाच। ईश्वरः प्रोच्यते लोके विष्णुश्चानंतशक्तिधृत्॥१.४०.
'तुझा सृष्टीकर्ता कोण, तुझा रक्षक कोण, आणि त्याचे नाव काय?' ब्रह्मा म्हणाला: 'जगात त्याला ईश्वर म्हणतात, तो विष्णू आहे, अनंत शक्तीचा धारक आहे.'
तत्सकाशात्तु जातं मां स्रष्टारमवगच्छतम्। मधुकैटभा ऊचतुः। नावयोः परमं लोके किंचिदस्ति महामुने॥१.४०.
'त्याच्यापासून मी जन्मलो; मला सृष्टीकर्ता म्हणून ओळखा.' मधु आणि कैटभ म्हणाले: 'या जगात आमच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणीही नाही, हे महर्षे.'
आवाभ्यां च्छाद्यते विश्वं तमसा रजसा च वै। रजस्तमोमयावावामृषीणामतिलंघिनौ॥१.४०.
आम्ही दोघे संपूर्ण जग अंधार आणि आसक्तीने झाकून टाकतो. आम्ही रज आणि तम या गुणांनी बनलो आहोत, म्हणूनच आम्ही ऋषींनाही मागे टाकतो.
धर्म शीलं च्छादयन्तौ नाशकौ सर्वदेहिनाम्। आवाभ्यां युज्यते लोको दुस्तराभ्यां युगे युगे॥१.४०.
धर्म आणि चांगुलपणा आम्ही लपवतो, आणि सर्व सजीवांसाठी आम्ही जिंकता येत नाही. प्रत्येक युगात आम्ही दोघे जगाला बांधून ठेवतो, कारण आम्हाला हरवणे फार कठीण आहे.
आवामर्थश्च कामश्च यज्ञस्सर्वपरिग्रहः। सुखं यत्र मदो यत्र यत्र श्रीः कीर्तिरेव च॥१.४०.
आम्हीच धनाची आणि कामाची इच्छा, यज्ञ, सर्व संपत्ती. जिथे सुख आहे, मद आहे, लक्ष्मी आहे, कीर्ती आहे, तिथे आम्ही असतो.
येषां यत्कांक्षितं किंचित्तत्तदावां विचिंतय। ब्रह्मोवाच। आवाभ्यां संहतौ दृष्ट्वा युवां पूर्वं पराजितौ॥१.४०.
कोणालाही जे काही हवे असते, ते आम्ही मनात घेतो. ब्रह्मा म्हणाले: पूर्वी जेव्हा तुम्ही दोघे एकत्र होता, तेव्हा तुम्ही हरलात.
तं समाधाय गुणिनं सत्वं चास्मि समाश्रितः। यः परो योगयुक्तात्मा योक्षरः सत्वमेव च॥१.४०.
तो गुणवानपणा मनाशी धरून मी सत्त्वगुणाचा आश्रय घेतला आहे. ज्याचे मन योगात एकरूप झाले आहे, जो श्रेष्ठ आणि नाशरहित आहे, तोच सत्त्वगुण आहे.
रजसस्तमसश्चैव यः स्रष्टा विश्वसंभवः। ततो भूतानि जायंते सात्विकानीतराणि च॥१.४०.
जो रज आणि तम या गुणांचा सर्जक आहे, जो विश्वाचा मूळ आहे, त्याच्यापासून सत्त्वगुणी आणि इतर सर्व जीव जन्माला येतात.
स एव युवयोर्नाशं वासुदेवः करिष्यति। स्वपन्नेव ततो देवो बहुयोजनविस्तृतौ॥१.४०.
तोच वासुदेव तुमचा नाश करील. त्यानंतर, देव झोपेत असताना, त्या विशाल अवकाशात—
बाहू नारायणो ब्रह्म कृतवानात्ममायया। कृष्यमाणौ ततस्तस्य बाहुभ्यां बाहुशालिनौ॥१.४०.
नारायणाने आपल्या मायेमुळे आपल्या बाहूपासून ब्रह्मा निर्माण केला. मग त्याच्या बाहूंनी ओढून, तुम्ही दोघे बलवान बाहूंनी खेचले गेलात.
चेरतुस्तौ विगलितौ शकुनाविव पीवरौ। ततस्तावाहतुर्गत्वा वासुदेवं सनातनम्॥१.४०.
तुम्ही दोघे सैल सुटून, जाड पक्ष्यांसारखे भटकत होता. मग तुम्ही दोघे सनातन वासुदेवाकडे जाऊन बोललात.
पद्मनाभं हृषीकेशं प्रणिपत्य नतावुभौ। जानीवस्त्वां विश्वयोनिं त्वामेकं पुरुषोत्तमम्॥१.४०.
पद्मनाभ, हृषीकेश यांना वंदन करून, तुम्ही दोघे म्हणालात: 'आम्ही तुला विश्वाचा मूळ, एकमेव श्रेष्ठ पुरुष म्हणून ओळखतो.'
आवयोश्चैव हेतुं त्वां जानन्तौ बुद्धिकारणम्। अमोघदर्शनं सत्यं यतस्त्वां विद्व(?)शाश्वतम्॥१.४०.
आम्हा दोघांचा आणि बुद्धीचा कारण म्हणून तुला ओळखतो, ज्याचे दर्शन कधीच व्यर्थ होत नाही, जो सत्यस्वरूप आहे, म्हणून आम्ही तुला शाश्वत मानतो.
ततस्त्वामभितो देव कांक्षावः प्रसमीक्षितुम्। अमोघदर्शनोसि त्वं नमस्ते समितिंजय॥१.४०.
म्हणूनच, हे देव, आम्ही तुला पाहण्यासाठी आलो आहोत. तुझे दर्शन कधीच व्यर्थ जात नाही—समरात विजय मिळवणाऱ्या तुला वंदन.
श्रीभगवानुवाच। किमर्थं मामनुब्रूथ युवामसुरसत्तमौ। गतायुष्कौ युवां भूयस्त्वहो जीवितुमिच्छथः॥१.४०.
श्रीभगवान म्हणाले: हे असुरश्रेष्ठांनो, तुम्ही मला का बोलावत आहात? ज्यांचे आयुष्य संपले आहे, ते पुन्हा जगू इच्छिता का?
मधुकैटभा ऊचतुः। यस्मिन्न कश्चिन्मृतवान्देव तस्मिन्वधं प्रभो। इच्छावः पुत्रतां चैव भवतः सुमहातपः॥१.४०.
मधु आणि कैटभ म्हणाले: हे प्रभो, जिथे कोणी मरण पावलेले नाही, तिथे आम्हाला मृत्यू दे. आणि, हे महान तपस्वी, आम्हाला तुझे पुत्र व्हायचे आहे.
श्रीभगवानुवाच। युवयोर्बाढमेतत्स्याद्भविष्ये कलिसंभवे। भविष्यथो न संदेहः सत्यमेतद्ब्रवीमि वाम्॥१.४०.
श्रीभगवान म्हणाले: तसेच होईल. कलियुग येईल तेव्हा तसे घडेल. तुम्ही तसेच व्हाल, यात शंका नाही; मी तुम्हाला सत्य सांगतो.
वरं प्रदायाथ महासुराभ्यां सनातनो विश्वधरः सुरोत्तमः। रजस्तमोजौ तु तदांजनोपमौ ममर्द तावूरुतलेऽमरप्रभुः॥१.४०.
मग, त्या दोन महाअसुरांना वर दिल्यावर, सनातन, विश्वाचा आधार, देवांचा श्रेष्ठ, रज आणि तम यांच्या रूपातील, काळ्याशार कोळशासारखे असलेल्या त्या दोघांना आपल्या मांडीवर चिरडून टाकतो.
स्थित्वा तस्मिंस्तु कमले ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः। ऊर्ध्वबाहुर्महातेजास्तपोघोरं समाश्रितः॥१.४०.
मग ब्रह्मा, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ, त्या कमळावर उभा राहिला, हात वर करून, तेजस्वी आणि कठोर तप करत राहिला.
प्रज्वलन्निव तेजोभिर्भाभिः स्वाभिस्तमोनुदः। बभाषे स तु धर्मात्मा सहस्रांशुरिवांशुभिः॥१.४०.
स्वतःच्या तेजाने जणू प्रज्वलित झाल्यासारखा, अंधार घालवणारा, तो धर्मात्मा सूर्याच्या हजार किरणांसारखा तेजस्वी बोलू लागला.
अथान्यद्रूपमास्थाय प्रभुर्नरायणोव्ययः। आजगाम महातेजा योगाचार्यो महायशाः॥१.४०.
तेव्हा अविनाशी, तेजस्वी, आणि योगशास्त्राचे श्रेष्ठ आचार्य असलेले भगवान नारायण वेगळ्या रूपात तिथे आले.
सांख्याचार्यश्च मतिमान्कपिलो ब्रह्मणां वरः। उभावपि महात्मानौ पूजितौ तत्र तत्परौ॥१.४०.
सांख्यशास्त्राचे ज्ञाता, बुद्धिमान आणि ब्रह्मदेवांचे श्रेष्ठ पुत्र कपिल, हे दोघेही महान आत्मे तिथे उपस्थित होते आणि सर्वांनी त्यांचा सन्मान केला.
तौ प्राप्तावूचतुस्तत्र ब्रह्माणममितौजसम्। परावरविशेषज्ञौ पूजितौ च महर्षिभिः॥१.४०.
त्या दोघांनी, ज्यांना सर्व उच्च-नीच ज्ञान होते आणि जे महर्षींकडून पूजले गेले, त्यांनी तिथे ब्रह्मदेवाला नम्रपणे विचारले.
ब्रह्म संपरिवेद्यं ते विशाल जगदास्थितौ। ग्रामणीस्सर्वभूतानां ब्रह्मा त्रैलोक्यपूजितः॥१.४०.
ती दोघे ब्रह्मदेवास म्हणाले, जो संपूर्ण विश्वात व्यापक आहे, सर्व सृष्टीचा प्रमुख आहे आणि त्रैलोक्याने पूजला जातो.
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा विबोध्यगतयोः परम्। त्रीनिमान्कृतवान्लोकान्यथेयं ब्रह्मणः श्रुतिः॥१.४०.
त्यांचे शब्द ऐकून आणि त्यांचा श्रेष्ठ हेतू समजून, ब्रह्मदेवाने वेदांप्रमाणे हे तीन लोक निर्माण केले.
पुत्रं स्वसंभवं चैकं समुत्पादितवान्भुवम्। तदाग्रे चागतस्तस्य ब्रह्ममानससंभवः॥१.४०.
त्याने स्वतःच्या उत्पत्तीचा एक पुत्र आणि पृथ्वी निर्माण केली; आणि त्याआधी त्याच्या मनातून अजून एक पुत्र जन्मास आला.