पुण्यं त्रिशिखरं चैव कांतं मंदरमेव च। उदारं पिंजरं चैव विंध्यमस्तं च पर्वतम्॥१.४०.
पवित्र त्रिशिखर, सुंदर मंदार, उदार पिंजर आणि विंध्य हे पर्वतही त्यात आहेत.
एत एव गणानां च सिद्धानां च महात्मनाम्। आश्रयाः पुण्यशीलानां सर्वकामफलप्रदाः॥१.४०.
हे पर्वत म्हणजे सिद्ध आणि पुण्यशील महात्म्यांचे निवासस्थान असून, सर्व इच्छित फळे देणारे आहेत.
एतेषामंतरे द्वीपो जंबूद्वीप इति स्मृतः। जंबुद्वीपस्य संस्थानं याज्ञीया यत्र च क्रियाः॥१.४०.
या पर्वतांच्या मध्ये जांबूद्वीप नावाचा द्वीप आहे, जिथे यज्ञ आणि धार्मिक कर्मे केली जातात.
तेभ्यो यद्द्रवते तोयं दिव्यामृतरसोपमम्। दिव्यतीर्थशताधाराः सरस्यः सर्वतः स्मृताः॥१.४०.
या पर्वतांमधून जे पाणी वाहते, ते अमृतासारखे दिव्य असते आणि शेकडो पवित्र तीर्थक्षेत्रे व सरोवरे सर्वत्र निर्माण होतात असे मानले जाते.
यान्येतानीहपद्मस्य केसराणि समंततः। असंख्येयाः पृथिव्यां ते विविधाश्चैव पर्वताः॥१.४०.
या कमळाच्या सर्वत्र पसरलेल्या केसर म्हणजे पृथ्वीवरील असंख्य आणि विविध पर्वत होत.
यानि पर्णानि पद्मस्य भूरिपूर्वाणि पार्थिव। ते दुर्गमाः शैलचिता म्लेच्छदेशाः प्रकीर्तिताः॥१.४०.
हे राजन, त्या कमळाची जी अनेक पाने आहेत, ती दुर्गम, पर्वतांनी भरलेली आणि म्लेच्छ देश म्हणून ओळखली जातात.
यान्यधोभागपत्राणि ता निवासास्तु भागशः। दैत्यानामसुराणां च पन्नगानां च पार्थिव॥१.४०.
त्या कमळाच्या खालच्या बाजूच्या पाकळ्या म्हणजे दैत्य, असुर आणि सर्प यांचे वेगवेगळे निवासस्थान आहे, हे राजन.
तेषां मध्येंतरं यत्तु तद्रसातलसंज्ञितम्। महापातककर्माणो मज्जंते यत्र मानवाः॥१.४०.
त्यांच्या मध्ये असलेला प्रदेश रसातळ म्हणून ओळखला जातो, जिथे मोठे पाप करणारे माणसे बुडतात असे सांगितले जाते.
चतुर्दिशासु संख्याताश्चत्वारः सलिलाकराः। एवं नारायणस्यार्थे मही पुष्कर संभवा॥१.४०.
चारही दिशांना चार मोठे जलाशय आहेत; अशा प्रकारे, कमळातून जन्मलेला, ही पृथ्वी नारायणासाठी निर्माण झाली.
प्रादुर्भावोप्ययं तस्मान्नाम्ना पुष्करसंज्ञितः। एतस्मात्कारणाद्यज्ञे पुराणैः परमर्षिभिः॥१.४०.
म्हणूनच तिचे नाव पुष्कर असे पडले; म्हणूनच प्राचीन काळी ऋषी आणि पुराणांनी यज्ञात तिला हे नाव दिले.
यज्ञियैर्वेददृष्टांतैर्यज्ञैर्यूपचितिः कृता। एवं भगवता तेन विश्वव्याप्यधराचिता॥१.४०.
यज्ञ आणि वेदांत सांगितलेल्या उदाहरणांनुसार यज्ञवेदी तयार करण्यात आली; अशा प्रकारे त्या भगवंताने सर्व विश्व व्यापणारा पाया घातला.
पर्वतानां नदीनां च रचना चैव निर्मिता। विश्वस्य यश्चाप्रतिमप्रभावः प्रभाकरा भो वरुणोमितद्युतिः॥१.४०.
पर्वत आणि नद्यांची रचना देखील त्याने केली; या विश्वात त्याची शक्ती अतुलनीय आहे, सूर्य आणि वरुणासारखी तेजस्वी आहे.
शनैः स्वयंभूर्व्यसृजत्सुषुप्तं जगन्मयः पद्मनिधिं महार्णवे। विघ्नस्तपसि संभूतो मधुर्नाम महासुरः॥१.४०.
हळूहळू, सर्व काही झोपेत असताना, स्वयंभूने मोठ्या समुद्रात कमळाचा खजिना निर्माण केला; त्याच्या तपस्येतून मधु नावाचा मोठा दैत्य उत्पन्न झाला.
तेनैव च सहोद्भूतो ह्यसुरो नाम कैटभः। तौ रजस्तमसोर्भूतौ संभूतौ तामसौ गणौ ॥१.४०.
त्याच्याबरोबरच कैटभ नावाचा दुसरा दैत्यही जन्माला आला; हे दोघे रज आणि तम या गुणांपासून निर्माण झालेले, तामसी प्रवृत्तीचे होते.
एकार्णवं जगत्सर्वं क्षोभयेतां महाबलौ। दिव्यरक्तांबरधरौ श्वेतदीप्तोग्रदंष्ट्रिणौ॥१.४०.
हे दोघे प्रचंड बलवान होते आणि त्यांनी संपूर्ण विश्वाचा समुद्र ढवळून काढला; ते दिव्य लाल वस्त्र परिधान करून, पांढऱ्या तेजस्वी आणि भयंकर दातांनी शोभत होते.
किरीटमकुटोदग्रौ केयूरवलयोज्ज्वलौ। महाविवृतताम्राक्षौ पीनोरस्कौ महाभुजौ॥१.४०.
त्यांच्या डोक्यावर मोठे मुकुट आणि शिरोभूषणे होती, हातात तेजस्वी कंकण व भुजबंद होते, मोठ्या तांबड्या डोळ्यांनी ते भीषण दिसत होते, त्यांचे छाती रुंद आणि हात बलवान होते.
महागिरेः संहननौ जंगमाविव पर्वतौ। नवमेघप्रतीकाशावादित्यप्रतिमाननौ॥१.४०.
ते दोघे मोठ्या पर्वतासारखे मजबूत होते, जणू चालणारे डोंगरच; नव्या ढगांसारखे दिसत आणि त्यांच्या चेहऱ्यावर सूर्याचीच छटा होती.
विपुलाभोगकेयूर कराभ्यामतिभीषणौ। पादसंचारविन्यासैर्विक्षिपंताविवार्णवम्॥१.४०.
त्यांच्या हातांवर मोठे नागासारखे केयूर होते, ते फारच भयंकर दिसत; त्यांच्या पावलांच्या हालचालींनी जणू समुद्रच ढवळून निघाला.
कंपयंतौ हरिमिव शयानं मधुसूदनम्। तौ तत्र विचरंतौ तु पुष्करे विश्वतोमुखौ॥१.४०.
त्यांनी झोपलेल्या मधुसूदन हरिलाही हादरवले; ते दोघे पुष्करात सर्व दिशांना भटकत होते.
योगिनां श्रेष्ठमत्यंतं दीप्तं ददृशतुस्तदा। नारायणसमाज्ञातं सृजंतमखिलाः प्रजाः॥१.४०.
तेव्हा त्यांनी योग्यांमध्ये श्रेष्ठ, अत्यंत तेजस्वी, नारायणाच्या आज्ञेने सर्व सृष्टी निर्माण करणाऱ्या ब्रह्माला पाहिले.
दैवतानि च विश्वानि मानसांश्च सुतानृषीन्। ततस्तावूचतुस्तत्र ब्रह्माणमसुरोत्तमौ॥१.४०.
त्यांनी सर्व देव, विश्व, मनातून उत्पन्न झालेले पुत्र आणि ऋषी यांनाही पाहिले; मग ते दोघे श्रेष्ठ दैत्य ब्रह्माशी बोलले.
दुष्टौ युयुत्सू संक्रुद्धौ क्रोधव्याकुलितेक्षणौ। कस्त्वं पुष्करमध्यस्थः सितोष्णीषश्चतुर्भुजः॥१.४०.
ते दोघे दुष्ट, युद्धासाठी उत्सुक, रागाने डोळे लाल करून म्हणाले: 'कमळाच्या मध्यभागी बसलेला, पांढऱ्या फेट्याचा आणि चार हातांचा तू कोण आहेस?'
आवामगणयन्मोहादास्से त्वं विगतस्पृहः। एह्यागच्छावयोर्युद्धं देहि त्वं कमलोद्भव॥१.४०.
'तू आम्हाला दुर्लक्ष करतोस, इच्छाशून्यपणे बसला आहेस; चल, आमच्याशी युद्ध कर — कमळातून जन्मलेल्या, आम्हाला लढाई दे.'
आवाभ्यां परमेशाभ्यामशक्तः स्थातुमर्णवे। तत्र कश्च भवेत्तुभ्यं येन चात्र नियोजितः॥१.४०.
'आम्ही, सर्वोच्च शक्ती असताना, तुला या समुद्रात राहता येणार नाही; इथे तुझ्यासाठी कोण आहे, ज्याने तुला नेमले आहे?'
कः स्रष्टा कश्च ते गोप्ता केन नाम्नाभिधीयते। ब्रह्मोवाच। ईश्वरः प्रोच्यते लोके विष्णुश्चानंतशक्तिधृत्॥१.४०.
'तुझा सृष्टीकर्ता कोण, तुझा रक्षक कोण, आणि त्याचे नाव काय?' ब्रह्मा म्हणाला: 'जगात त्याला ईश्वर म्हणतात, तो विष्णू आहे, अनंत शक्तीचा धारक आहे.'
तत्सकाशात्तु जातं मां स्रष्टारमवगच्छतम्। मधुकैटभा ऊचतुः। नावयोः परमं लोके किंचिदस्ति महामुने॥१.४०.
'त्याच्यापासून मी जन्मलो; मला सृष्टीकर्ता म्हणून ओळखा.' मधु आणि कैटभ म्हणाले: 'या जगात आमच्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणीही नाही, हे महर्षे.'
आवाभ्यां च्छाद्यते विश्वं तमसा रजसा च वै। रजस्तमोमयावावामृषीणामतिलंघिनौ॥१.४०.
आम्ही दोघे संपूर्ण जग अंधार आणि आसक्तीने झाकून टाकतो. आम्ही रज आणि तम या गुणांनी बनलो आहोत, म्हणूनच आम्ही ऋषींनाही मागे टाकतो.
धर्म शीलं च्छादयन्तौ नाशकौ सर्वदेहिनाम्। आवाभ्यां युज्यते लोको दुस्तराभ्यां युगे युगे॥१.४०.
धर्म आणि चांगुलपणा आम्ही लपवतो, आणि सर्व सजीवांसाठी आम्ही जिंकता येत नाही. प्रत्येक युगात आम्ही दोघे जगाला बांधून ठेवतो, कारण आम्हाला हरवणे फार कठीण आहे.
आवामर्थश्च कामश्च यज्ञस्सर्वपरिग्रहः। सुखं यत्र मदो यत्र यत्र श्रीः कीर्तिरेव च॥१.४०.
आम्हीच धनाची आणि कामाची इच्छा, यज्ञ, सर्व संपत्ती. जिथे सुख आहे, मद आहे, लक्ष्मी आहे, कीर्ती आहे, तिथे आम्ही असतो.
येषां यत्कांक्षितं किंचित्तत्तदावां विचिंतय। ब्रह्मोवाच। आवाभ्यां संहतौ दृष्ट्वा युवां पूर्वं पराजितौ॥१.४०.
कोणालाही जे काही हवे असते, ते आम्ही मनात घेतो. ब्रह्मा म्हणाले: पूर्वी जेव्हा तुम्ही दोघे एकत्र होता, तेव्हा तुम्ही हरलात.