बहुजन्मविशुद्धात्मा ब्रह्मणो हरिरुच्यते। ज्ञानं दृष्ट्वा तु विश्वात्मा योगिनां याति योग्यताम्1.39.
अनेक जन्मांनी ज्याचे मन शुद्ध झाले आहे, त्याला हरि म्हणजेच ब्रह्म असे म्हणतात. सर्व विश्वाचा आत्मा असलेल्या त्या परमेश्वराला, जेव्हा ज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा तो योग्यांना एकरूप होण्यासाठी योग्य बनतो.
तं योगवंतं विज्ञाय संपूर्णैश्वर्यमुत्तमम्। पदे ब्रह्मणि विश्वस्य न्ययोजयत योगवित्
योगसंपन्न आणि सर्वश्रेष्ठ ऐश्वर्याने युक्त असलेला तो पुरुष ओळखून, योग जाणणाऱ्याने त्याला या सृष्टीच्या आधार असलेल्या ब्रह्माच्या सर्वोच्च स्थितीत स्थापन केले.
ततस्तस्मिन्महातोये महेशो हरिरच्युतः। जलक्रीडां च विधिवत्स चक्रे सर्वलोककृत्
मग त्या विशाल पाण्यात सर्व लोकांचे कर्ता, महेश्वर, अच्युत हरि, विधिप्रमाणे जलक्रीडा करू लागला.
पद्मं नाभ्युद्भवं चैकं समुत्पादितवांस्ततः। सहस्त्रवर्णं विरजं भास्कराभं हिरण्मयम्
त्यानंतर त्याच्या नाभीतून एक सुवर्णकमळ उत्पन्न झाले, ज्याला हजार पाकळ्या, निर्मळपणा, सूर्यासारखा तेज आणि सोन्यासारखा रंग होता.
हुताशनज्वलितशिखोज्जवलप्रभं समुत्थितं शरदमलार्कतेजसम्। विराजते कमलमुदारवर्चसं महात्मनस्तनुरुह चारुशैवलम्
ते कमळ अग्नीच्या ज्वाळेसारख्या तेजाने उजळलेले, शरद ऋतूच्या स्वच्छ सूर्याप्रमाणे निर्मळ, विलक्षण तेजस्वी आणि त्या महान आत्म्याच्या अंगावरच्या सुंदर पानांनी सुशोभित होते.
पुलस्त्य उवाच। अथ योगवतां श्रेष्ठमसृजद्भूरिवर्चसम्। स्रष्टारं सर्वलोकानां ब्रह्माणं सर्वतोमुखम्१.४०.
पुलस्त्य म्हणाले: मग योगसंपन्नांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्या, तेजस्वी, सर्व लोकांचे सर्जन करणाऱ्या, सर्वदिशांनी तोंड असलेल्या ब्रह्माचा निर्माण केला.
तस्मिन्हिरण्मये पद्मे बहुयोजनविस्तृते। सर्वतेजोगुणमये पार्थिवैर्लक्षणैर्वृते१.४०.
त्या सुवर्णकमळात, जे अनेक योजनांनी विस्तारलेले होते, सर्व तेजस्वी गुणांनी भरलेले आणि पृथ्वीवरील चिन्हांनी वेढलेले होते.
तच्च पद्मं पुराभूतं पृथिवीरूपमुत्तमम्। नारायणसमुद्भूतं प्रवदंति महर्षयः१.४०.
ते कमळ, जे पूर्वी अस्तित्वात होते, तेच पृथ्वीचे श्रेष्ठ रूप आहे आणि ते नारायणापासून उत्पन्न झाले असे महर्षी सांगतात.
यत्पद्मं सा रसादेवी पृथिवी परिकथ्यते। ये पद्मकेसरा मुख्यास्तान्दिव्यान्पर्वतान्विदुः॥१.४०.
तेच कमळ म्हणजे रसादेवी, म्हणजे पृथ्वीदेवी, असे म्हणतात. त्या कमळाच्या प्रमुख केसरांना दिव्य पर्वत समजले जाते.
हिमवंतं च नीलं च मेरुं निषधमेव च। कैलासं शृंगवंतं च तथाद्रिं गंधमादनम्॥१.४०.
त्यामध्ये हिमवंत, नील, मेरू, निषध, कैलास, शृंगवत आणि गंधमादन हे पर्वत समाविष्ट आहेत.
पुण्यं त्रिशिखरं चैव कांतं मंदरमेव च। उदारं पिंजरं चैव विंध्यमस्तं च पर्वतम्॥१.४०.
पवित्र त्रिशिखर, सुंदर मंदार, उदार पिंजर आणि विंध्य हे पर्वतही त्यात आहेत.
एत एव गणानां च सिद्धानां च महात्मनाम्। आश्रयाः पुण्यशीलानां सर्वकामफलप्रदाः॥१.४०.
हे पर्वत म्हणजे सिद्ध आणि पुण्यशील महात्म्यांचे निवासस्थान असून, सर्व इच्छित फळे देणारे आहेत.
एतेषामंतरे द्वीपो जंबूद्वीप इति स्मृतः। जंबुद्वीपस्य संस्थानं याज्ञीया यत्र च क्रियाः॥१.४०.
या पर्वतांच्या मध्ये जांबूद्वीप नावाचा द्वीप आहे, जिथे यज्ञ आणि धार्मिक कर्मे केली जातात.
तेभ्यो यद्द्रवते तोयं दिव्यामृतरसोपमम्। दिव्यतीर्थशताधाराः सरस्यः सर्वतः स्मृताः॥१.४०.
या पर्वतांमधून जे पाणी वाहते, ते अमृतासारखे दिव्य असते आणि शेकडो पवित्र तीर्थक्षेत्रे व सरोवरे सर्वत्र निर्माण होतात असे मानले जाते.
यान्येतानीहपद्मस्य केसराणि समंततः। असंख्येयाः पृथिव्यां ते विविधाश्चैव पर्वताः॥१.४०.
या कमळाच्या सर्वत्र पसरलेल्या केसर म्हणजे पृथ्वीवरील असंख्य आणि विविध पर्वत होत.
यानि पर्णानि पद्मस्य भूरिपूर्वाणि पार्थिव। ते दुर्गमाः शैलचिता म्लेच्छदेशाः प्रकीर्तिताः॥१.४०.
हे राजन, त्या कमळाची जी अनेक पाने आहेत, ती दुर्गम, पर्वतांनी भरलेली आणि म्लेच्छ देश म्हणून ओळखली जातात.
यान्यधोभागपत्राणि ता निवासास्तु भागशः। दैत्यानामसुराणां च पन्नगानां च पार्थिव॥१.४०.
त्या कमळाच्या खालच्या बाजूच्या पाकळ्या म्हणजे दैत्य, असुर आणि सर्प यांचे वेगवेगळे निवासस्थान आहे, हे राजन.
तेषां मध्येंतरं यत्तु तद्रसातलसंज्ञितम्। महापातककर्माणो मज्जंते यत्र मानवाः॥१.४०.
त्यांच्या मध्ये असलेला प्रदेश रसातळ म्हणून ओळखला जातो, जिथे मोठे पाप करणारे माणसे बुडतात असे सांगितले जाते.
चतुर्दिशासु संख्याताश्चत्वारः सलिलाकराः। एवं नारायणस्यार्थे मही पुष्कर संभवा॥१.४०.
चारही दिशांना चार मोठे जलाशय आहेत; अशा प्रकारे, कमळातून जन्मलेला, ही पृथ्वी नारायणासाठी निर्माण झाली.
प्रादुर्भावोप्ययं तस्मान्नाम्ना पुष्करसंज्ञितः। एतस्मात्कारणाद्यज्ञे पुराणैः परमर्षिभिः॥१.४०.
म्हणूनच तिचे नाव पुष्कर असे पडले; म्हणूनच प्राचीन काळी ऋषी आणि पुराणांनी यज्ञात तिला हे नाव दिले.
यज्ञियैर्वेददृष्टांतैर्यज्ञैर्यूपचितिः कृता। एवं भगवता तेन विश्वव्याप्यधराचिता॥१.४०.
यज्ञ आणि वेदांत सांगितलेल्या उदाहरणांनुसार यज्ञवेदी तयार करण्यात आली; अशा प्रकारे त्या भगवंताने सर्व विश्व व्यापणारा पाया घातला.
पर्वतानां नदीनां च रचना चैव निर्मिता। विश्वस्य यश्चाप्रतिमप्रभावः प्रभाकरा भो वरुणोमितद्युतिः॥१.४०.
पर्वत आणि नद्यांची रचना देखील त्याने केली; या विश्वात त्याची शक्ती अतुलनीय आहे, सूर्य आणि वरुणासारखी तेजस्वी आहे.
शनैः स्वयंभूर्व्यसृजत्सुषुप्तं जगन्मयः पद्मनिधिं महार्णवे। विघ्नस्तपसि संभूतो मधुर्नाम महासुरः॥१.४०.
हळूहळू, सर्व काही झोपेत असताना, स्वयंभूने मोठ्या समुद्रात कमळाचा खजिना निर्माण केला; त्याच्या तपस्येतून मधु नावाचा मोठा दैत्य उत्पन्न झाला.
तेनैव च सहोद्भूतो ह्यसुरो नाम कैटभः। तौ रजस्तमसोर्भूतौ संभूतौ तामसौ गणौ ॥१.४०.
त्याच्याबरोबरच कैटभ नावाचा दुसरा दैत्यही जन्माला आला; हे दोघे रज आणि तम या गुणांपासून निर्माण झालेले, तामसी प्रवृत्तीचे होते.
एकार्णवं जगत्सर्वं क्षोभयेतां महाबलौ। दिव्यरक्तांबरधरौ श्वेतदीप्तोग्रदंष्ट्रिणौ॥१.४०.
हे दोघे प्रचंड बलवान होते आणि त्यांनी संपूर्ण विश्वाचा समुद्र ढवळून काढला; ते दिव्य लाल वस्त्र परिधान करून, पांढऱ्या तेजस्वी आणि भयंकर दातांनी शोभत होते.
किरीटमकुटोदग्रौ केयूरवलयोज्ज्वलौ। महाविवृतताम्राक्षौ पीनोरस्कौ महाभुजौ॥१.४०.
त्यांच्या डोक्यावर मोठे मुकुट आणि शिरोभूषणे होती, हातात तेजस्वी कंकण व भुजबंद होते, मोठ्या तांबड्या डोळ्यांनी ते भीषण दिसत होते, त्यांचे छाती रुंद आणि हात बलवान होते.
महागिरेः संहननौ जंगमाविव पर्वतौ। नवमेघप्रतीकाशावादित्यप्रतिमाननौ॥१.४०.
ते दोघे मोठ्या पर्वतासारखे मजबूत होते, जणू चालणारे डोंगरच; नव्या ढगांसारखे दिसत आणि त्यांच्या चेहऱ्यावर सूर्याचीच छटा होती.
विपुलाभोगकेयूर कराभ्यामतिभीषणौ। पादसंचारविन्यासैर्विक्षिपंताविवार्णवम्॥१.४०.
त्यांच्या हातांवर मोठे नागासारखे केयूर होते, ते फारच भयंकर दिसत; त्यांच्या पावलांच्या हालचालींनी जणू समुद्रच ढवळून निघाला.
कंपयंतौ हरिमिव शयानं मधुसूदनम्। तौ तत्र विचरंतौ तु पुष्करे विश्वतोमुखौ॥१.४०.
त्यांनी झोपलेल्या मधुसूदन हरिलाही हादरवले; ते दोघे पुष्करात सर्व दिशांना भटकत होते.
योगिनां श्रेष्ठमत्यंतं दीप्तं ददृशतुस्तदा। नारायणसमाज्ञातं सृजंतमखिलाः प्रजाः॥१.४०.
तेव्हा त्यांनी योग्यांमध्ये श्रेष्ठ, अत्यंत तेजस्वी, नारायणाच्या आज्ञेने सर्व सृष्टी निर्माण करणाऱ्या ब्रह्माला पाहिले.