भविष्ये चापि सर्वत्र भविष्यत्सर्वसंग्रहः। यत्किंचित्पश्यसे विप्र यच्छृणोषि च किंचन
पुढेही, सर्वत्र, भविष्यात जे काही असेल त्याचा एकत्रित स्वरूप मीच आहे; हे विप्र, तू जे काही पाहतोस किंवा ऐकतोस, ते सर्व मीच आहे.
यच्चानुभवसे लोके तत्सर्वं मामनुस्मर। विश्वं सृष्टं मया पूर्वं सृजेद्यापि च पश्य माम्
तू या जगात जे काही अनुभवतोस, ते सर्व माझ्यातच आठव; हे विश्व मी पूर्वी निर्माण केलं, आणि अजूनही, निर्माते म्हणून मला पाहा.
युगे युगे च रक्षामि मार्कंडेयाखिलं जगत्। तदेतत्कथितं सर्वं मार्कंडेयावधारय
प्रत्येक युगात, मार्कंडेय, मी साऱ्या जगाची रक्षा करतो; हे सर्व मी तुला सांगितले आहे, मार्कंडेय, तू ते नीट समजून घे.
शुश्रूषुरपि धर्मेषु कुक्षौ चरसुखं मम। मम ब्रह्मा शरीरस्थो देवाश्च ॠषिभिः सह
धर्माचे उपदेश ऐकत असतानाही मला अंतःकरणात आनंद मिळाला; ब्रह्मा माझ्या देहात वास करतो, देव आणि ऋषीही माझ्यासोबत आहेत.
व्यक्तमव्यक्तयोगं मामवगच्छ मुरद्विषम्। अहमेकाक्षरो मंत्रस्त्र्यक्षरश्च पितामहः
मूराचा शत्रू असलेल्या मला, व्यक्त आणि अव्यक्त यांचा संग म्हणून ओळख; मी एक अक्षर, नाश न होणारा मंत्र, आणि त्र्याक्षरी मंत्र, तसेच पितामह आहे.
परस्त्रिवर्गओंकारः परमात्मप्रदर्शनः। एवमादिपुराणं च वदतेमां महामते
परम ओंकार, तीन पुरुषार्थ, आणि परमात्म्याचे दर्शन—हे सर्व, हे महाबुद्धीमान, प्राचीन पुराणात सांगितले आहे.
वक्त्रं यातो भगवतो मार्कंडेयो महामुनिः। ततो भगवतः कुक्षिं प्रविष्टो मुनिसत्तमः
मार्कंडेय हा महान मुनी भगवंताच्या तोंडात गेला; मग तो श्रेष्ठ मुनी भगवंताच्या पोटात शिरला.
तस्यासम्मुखमेकान्ते शुश्रूषुर्हंसमव्ययम्। यदक्षयं विविधमुपाश्रितं तु तन्महार्णवे व्यपगतचंद्रभास्करे
तेथे, त्याच्या समोर आणि बाजूला, त्याने अविनाशी हंसाचे श्रवण केले; त्या महान समुद्रात, जिथे चंद्र-सूर्य लुप्त झाले होते, सर्व अविनाशी आणि विविध वस्तू आश्रयाला होत्या.
शनैश्चरन्प्रभुरथ हंससंज्ञितः सृजन्जगद्विहरति कालपर्यये। अथ चैवं शुचिर्भूत्वा वरयामास वै तपः
हळूहळू चालत, हंस नावाने ओळखला जाणारा प्रभू काळाच्या प्रवाहात जगांची निर्मिती करतो आणि त्यात संचार करतो; मग शुद्ध होऊन त्याने तप सुरू केले.
छादयित्वात्मनो देहं पयसांबुजसंभवः। ततो महात्मातिबलो मर्त्यलोकविसर्जने
पाण्यातील कमळातून जन्मलेला, त्या महात्म्याने आपल्या देहाला पाण्याने झाकले; मग तो अत्यंत बलवान आत्मा मर्त्य लोकांची निर्मिती करू लागला.
महतां चैव भूतानां विश्वो विश्वमचिंतयत्। तस्य चिंतयमानस्य नियते संस्थितेर्णवे
तो विश्वस्वरूप परमात्मा महान जीवांची उत्पत्ती मनाशी विचार करू लागला; समुद्रात ठरलेल्या प्रलयाचा तो चिंतन करीत होता.
निराकाशे तोयमये सूक्ष्मे जगति संक्षये। ईशः संक्षोभयामास सोर्णवं सलिलं गतः
आकाशरहित, पाण्याने भरलेल्या, सूक्ष्म अशा जागेत, जगाचा संहार होत असताना, प्रभू पाण्यात प्रवेश करून त्या समुद्राला हालवू लागला.
अथांतरादपां सूक्ष्ममथ च्छिद्रमभूत्पुरा। शब्दं प्रति ततो भूतो मारुतश्छिद्रसंभवः
मग पाण्याच्या आतून एक सूक्ष्म छिद्र निर्माण झाले; त्यातून, ध्वनीच्या प्रतिसादाने, छिद्रातून वारा उत्पन्न झाला.
संलब्ध्वांतरसंक्षोभं व्यवर्धत समीरणः। नभस्वता बलवता वेगाद्विक्षोभितोर्णवः
त्या आतल्या हालचालीमुळे वारा वाढू लागला; बलवान वाऱ्याच्या वेगाने समुद्र ढवळून निघाला.
तस्यार्णवस्य क्षुब्धस्य तस्मिन्नंभसि मथ्यतः। कृष्णवर्त्मा समभवत्प्रभुर्वैश्वानरो महान्
त्या खवळलेल्या समुद्रात, पाण्याच्या हालचालीतून, कृष्णवर्ण मार्ग असलेला महान वैश्वानर प्रभू प्रकट झाला.
ततः संशोषयामास पावकः सलिलं बहु। समस्तजलधिश्छिद्रमभवद्विसृतं नभः
मग अग्नीने पुष्कळ पाणी वाळवू लागले; सर्व समुद्र छिद्रित झाले आणि आकाश उघड झाले.
आत्मतेजोभवाः पुण्या आपोमृतरसोपमाः। आकाशं छिद्रसंभूतं वायुराकाशसंभवः
त्याच्या तेजातून निर्माण झालेल्या, अमृतासारख्या पवित्र पाण्यांनी; छिद्रातून आकाश निर्माण झाले आणि आकाशातून वारा उत्पन्न झाला.
अथ संघर्षसम्भूतं पावकं चास्य संभवम्। दृष्ट्वा पितामहो देवो महाभूतविभावनः
मग घर्षणातून निर्माण झालेला अग्नी आणि त्याचा जन्म पाहून, महान तत्त्वांचा प्रकाशक असलेल्या पितामह देवाने ते पाहिले.
दृष्ट्वा भूतानि भगवान्लोकसृष्ट्यर्थमुत्तमम्। ब्रह्मणो जन्मसहितं बहुरूपो ह्यचिंतयत्
त्या तत्त्वांना पाहून, भगवंताने लोकांची निर्मिती व्हावी म्हणून, ब्रह्माचा विविध जन्म मनाशी विचार केला.
चतुर्युगानां संख्यातं सहस्रं युगपर्यये। यत्पृथिव्यां द्विजेंद्राणां तपसा भावितात्मनाम्
चार युगांच्या हजार आवर्तनांची मोजणी, जी पृथ्वीवर, तपाने शुद्ध झालेल्या द्विजश्रेष्ठ लोकांची आहे.
बहुजन्मविशुद्धात्मा ब्रह्मणो हरिरुच्यते। ज्ञानं दृष्ट्वा तु विश्वात्मा योगिनां याति योग्यताम्1.39.
अनेक जन्मांनी ज्याचे मन शुद्ध झाले आहे, त्याला हरि म्हणजेच ब्रह्म असे म्हणतात. सर्व विश्वाचा आत्मा असलेल्या त्या परमेश्वराला, जेव्हा ज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा तो योग्यांना एकरूप होण्यासाठी योग्य बनतो.
तं योगवंतं विज्ञाय संपूर्णैश्वर्यमुत्तमम्। पदे ब्रह्मणि विश्वस्य न्ययोजयत योगवित्
योगसंपन्न आणि सर्वश्रेष्ठ ऐश्वर्याने युक्त असलेला तो पुरुष ओळखून, योग जाणणाऱ्याने त्याला या सृष्टीच्या आधार असलेल्या ब्रह्माच्या सर्वोच्च स्थितीत स्थापन केले.
ततस्तस्मिन्महातोये महेशो हरिरच्युतः। जलक्रीडां च विधिवत्स चक्रे सर्वलोककृत्
मग त्या विशाल पाण्यात सर्व लोकांचे कर्ता, महेश्वर, अच्युत हरि, विधिप्रमाणे जलक्रीडा करू लागला.
पद्मं नाभ्युद्भवं चैकं समुत्पादितवांस्ततः। सहस्त्रवर्णं विरजं भास्कराभं हिरण्मयम्
त्यानंतर त्याच्या नाभीतून एक सुवर्णकमळ उत्पन्न झाले, ज्याला हजार पाकळ्या, निर्मळपणा, सूर्यासारखा तेज आणि सोन्यासारखा रंग होता.
हुताशनज्वलितशिखोज्जवलप्रभं समुत्थितं शरदमलार्कतेजसम्। विराजते कमलमुदारवर्चसं महात्मनस्तनुरुह चारुशैवलम्
ते कमळ अग्नीच्या ज्वाळेसारख्या तेजाने उजळलेले, शरद ऋतूच्या स्वच्छ सूर्याप्रमाणे निर्मळ, विलक्षण तेजस्वी आणि त्या महान आत्म्याच्या अंगावरच्या सुंदर पानांनी सुशोभित होते.
पुलस्त्य उवाच। अथ योगवतां श्रेष्ठमसृजद्भूरिवर्चसम्। स्रष्टारं सर्वलोकानां ब्रह्माणं सर्वतोमुखम्१.४०.
पुलस्त्य म्हणाले: मग योगसंपन्नांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्या, तेजस्वी, सर्व लोकांचे सर्जन करणाऱ्या, सर्वदिशांनी तोंड असलेल्या ब्रह्माचा निर्माण केला.
तस्मिन्हिरण्मये पद्मे बहुयोजनविस्तृते। सर्वतेजोगुणमये पार्थिवैर्लक्षणैर्वृते१.४०.
त्या सुवर्णकमळात, जे अनेक योजनांनी विस्तारलेले होते, सर्व तेजस्वी गुणांनी भरलेले आणि पृथ्वीवरील चिन्हांनी वेढलेले होते.
तच्च पद्मं पुराभूतं पृथिवीरूपमुत्तमम्। नारायणसमुद्भूतं प्रवदंति महर्षयः१.४०.
ते कमळ, जे पूर्वी अस्तित्वात होते, तेच पृथ्वीचे श्रेष्ठ रूप आहे आणि ते नारायणापासून उत्पन्न झाले असे महर्षी सांगतात.
यत्पद्मं सा रसादेवी पृथिवी परिकथ्यते। ये पद्मकेसरा मुख्यास्तान्दिव्यान्पर्वतान्विदुः॥१.४०.
तेच कमळ म्हणजे रसादेवी, म्हणजे पृथ्वीदेवी, असे म्हणतात. त्या कमळाच्या प्रमुख केसरांना दिव्य पर्वत समजले जाते.
हिमवंतं च नीलं च मेरुं निषधमेव च। कैलासं शृंगवंतं च तथाद्रिं गंधमादनम्॥१.४०.
त्यामध्ये हिमवंत, नील, मेरू, निषध, कैलास, शृंगवत आणि गंधमादन हे पर्वत समाविष्ट आहेत.