किं संज्ञश्चैव भगवान्लोके विज्ञायसे प्रभो। तर्कयेहं महात्मानं को ह्यन्यः स्थातुमर्हसि
प्रभो, जगात तुला कोणत्या नावाने ओळखतात? मी विचार करतोय, या अवस्थेत राहण्यास तुझ्याशिवाय दुसरा कोण समर्थ आहे?
श्रीभगवानुवाच। अहं नारायणो ब्रह्मन्सर्वभूतविनाशनः। अहं सहस्रशीर्षास्यः सहस्रपदसंयुतः
भगवान म्हणाले: ब्राह्मणांनो, मी नारायण आहे, सर्व सृष्टीचा संहार करणारा; माझ्या हजारो डोळ्यांनी, मुखांनी आणि पायांनी मी युक्त आहे.
आदित्यवर्णः पुरुषो मुखे ब्रह्ममयो ह्यहम्। अहमग्निर्हव्यवहः सप्तसप्तिभिरन्वितः
मी सूर्याच्या रंगाचा पुरुष आहे, माझ्या मुखात ब्रह्म भरलेलं आहे; मी अग्नी आहे, हविर्भाग घेणारा, आणि 'सप्तसप्ती'सह युक्त आहे.
अहमिंद्रपदः शक्र ॠतूनां परिवत्सरः। अहं योगिषु सांख्याख्यो युगांतावर्त एव च
मी इंद्रपद आहे, शक्र आहे; ऋतूंमध्ये वर्ष आहे; योग्यांमध्ये मी सांख्य नावाने ओळखला जातो; युगाच्या शेवटी येणारा काळ मीच आहे.
अहं सर्वाणि सत्वानि दैवतान्यखिलानि च। भुजगानामहं शेषस्तार्क्ष्योऽहं सर्वपक्षिणाम्
मी सर्व जीव आहे, सर्व देवताही मीच; सर्पांमध्ये मी शेष आहे, सर्व पक्ष्यांमध्ये मी गरुड आहे.
कृतांतः सर्वभूतानां विज्ञेयः कालसंज्ञितः। अहं धर्मस्तपश्चाहं सर्वाश्रमनिवासिनाम्
सर्व जीवांचा अंत करणारा मीच 'काळ' म्हणून ओळखला जातो; मीच धर्म आहे, आणि सर्व आश्रमांमध्ये तप देखील मीच आहे.
अहं दया परोधर्मः क्षीरोदोहं महार्णवः। यत्सत्यं तत्परं त्वेक अहमेव प्रजापतिः
मी दया आहे, श्रेष्ठ धर्म आहे; मी क्षीरसागर आहे, तो महासागर आहे; जे काही सत्य आणि श्रेष्ठ आहे, ते मीच आहे, आणि मीच प्रजापती आहे.
अहं सांख्यमहं योगो ह्यहं तत्परमं पदम्। अहमिज्या क्रिया चाहमहं विद्याधिपः स्मृतः
मी सांख्य आहे, मी योग आहे, मीच ते परमपद आहे; मी यज्ञ आहे, मी क्रिया आहे, आणि मीच विद्या देणारा म्हणून ओळखला जातो.
अहं ज्योतिरहं वायुरहं भूमिरहं जलम्। आकाशोहं समुद्राश्च नक्षत्राणि दिशो दश
मी प्रकाश आहे, मी वारा आहे, मी पृथ्वी आहे, मी पाणी आहे; मी आकाश आहे, समुद्र आहे, तारे आहेत आणि दहा दिशा देखील मीच आहे.
अहं वर्षमहं सोमः पर्जन्योहमहं रविः। अहं पुराणं परमं तथैवाहं परायणम्
मी पाऊस आहे, मी सोम आहे, मी मेघ आहे, मी सूर्य आहे; मी प्राचीन, मी श्रेष्ठ, आणि मीच अंतिम आश्रय आहे.
भविष्ये चापि सर्वत्र भविष्यत्सर्वसंग्रहः। यत्किंचित्पश्यसे विप्र यच्छृणोषि च किंचन
पुढेही, सर्वत्र, भविष्यात जे काही असेल त्याचा एकत्रित स्वरूप मीच आहे; हे विप्र, तू जे काही पाहतोस किंवा ऐकतोस, ते सर्व मीच आहे.
यच्चानुभवसे लोके तत्सर्वं मामनुस्मर। विश्वं सृष्टं मया पूर्वं सृजेद्यापि च पश्य माम्
तू या जगात जे काही अनुभवतोस, ते सर्व माझ्यातच आठव; हे विश्व मी पूर्वी निर्माण केलं, आणि अजूनही, निर्माते म्हणून मला पाहा.
युगे युगे च रक्षामि मार्कंडेयाखिलं जगत्। तदेतत्कथितं सर्वं मार्कंडेयावधारय
प्रत्येक युगात, मार्कंडेय, मी साऱ्या जगाची रक्षा करतो; हे सर्व मी तुला सांगितले आहे, मार्कंडेय, तू ते नीट समजून घे.
शुश्रूषुरपि धर्मेषु कुक्षौ चरसुखं मम। मम ब्रह्मा शरीरस्थो देवाश्च ॠषिभिः सह
धर्माचे उपदेश ऐकत असतानाही मला अंतःकरणात आनंद मिळाला; ब्रह्मा माझ्या देहात वास करतो, देव आणि ऋषीही माझ्यासोबत आहेत.
व्यक्तमव्यक्तयोगं मामवगच्छ मुरद्विषम्। अहमेकाक्षरो मंत्रस्त्र्यक्षरश्च पितामहः
मूराचा शत्रू असलेल्या मला, व्यक्त आणि अव्यक्त यांचा संग म्हणून ओळख; मी एक अक्षर, नाश न होणारा मंत्र, आणि त्र्याक्षरी मंत्र, तसेच पितामह आहे.
परस्त्रिवर्गओंकारः परमात्मप्रदर्शनः। एवमादिपुराणं च वदतेमां महामते
परम ओंकार, तीन पुरुषार्थ, आणि परमात्म्याचे दर्शन—हे सर्व, हे महाबुद्धीमान, प्राचीन पुराणात सांगितले आहे.
वक्त्रं यातो भगवतो मार्कंडेयो महामुनिः। ततो भगवतः कुक्षिं प्रविष्टो मुनिसत्तमः
मार्कंडेय हा महान मुनी भगवंताच्या तोंडात गेला; मग तो श्रेष्ठ मुनी भगवंताच्या पोटात शिरला.
तस्यासम्मुखमेकान्ते शुश्रूषुर्हंसमव्ययम्। यदक्षयं विविधमुपाश्रितं तु तन्महार्णवे व्यपगतचंद्रभास्करे
तेथे, त्याच्या समोर आणि बाजूला, त्याने अविनाशी हंसाचे श्रवण केले; त्या महान समुद्रात, जिथे चंद्र-सूर्य लुप्त झाले होते, सर्व अविनाशी आणि विविध वस्तू आश्रयाला होत्या.
शनैश्चरन्प्रभुरथ हंससंज्ञितः सृजन्जगद्विहरति कालपर्यये। अथ चैवं शुचिर्भूत्वा वरयामास वै तपः
हळूहळू चालत, हंस नावाने ओळखला जाणारा प्रभू काळाच्या प्रवाहात जगांची निर्मिती करतो आणि त्यात संचार करतो; मग शुद्ध होऊन त्याने तप सुरू केले.
छादयित्वात्मनो देहं पयसांबुजसंभवः। ततो महात्मातिबलो मर्त्यलोकविसर्जने
पाण्यातील कमळातून जन्मलेला, त्या महात्म्याने आपल्या देहाला पाण्याने झाकले; मग तो अत्यंत बलवान आत्मा मर्त्य लोकांची निर्मिती करू लागला.
महतां चैव भूतानां विश्वो विश्वमचिंतयत्। तस्य चिंतयमानस्य नियते संस्थितेर्णवे
तो विश्वस्वरूप परमात्मा महान जीवांची उत्पत्ती मनाशी विचार करू लागला; समुद्रात ठरलेल्या प्रलयाचा तो चिंतन करीत होता.
निराकाशे तोयमये सूक्ष्मे जगति संक्षये। ईशः संक्षोभयामास सोर्णवं सलिलं गतः
आकाशरहित, पाण्याने भरलेल्या, सूक्ष्म अशा जागेत, जगाचा संहार होत असताना, प्रभू पाण्यात प्रवेश करून त्या समुद्राला हालवू लागला.
अथांतरादपां सूक्ष्ममथ च्छिद्रमभूत्पुरा। शब्दं प्रति ततो भूतो मारुतश्छिद्रसंभवः
मग पाण्याच्या आतून एक सूक्ष्म छिद्र निर्माण झाले; त्यातून, ध्वनीच्या प्रतिसादाने, छिद्रातून वारा उत्पन्न झाला.
संलब्ध्वांतरसंक्षोभं व्यवर्धत समीरणः। नभस्वता बलवता वेगाद्विक्षोभितोर्णवः
त्या आतल्या हालचालीमुळे वारा वाढू लागला; बलवान वाऱ्याच्या वेगाने समुद्र ढवळून निघाला.
तस्यार्णवस्य क्षुब्धस्य तस्मिन्नंभसि मथ्यतः। कृष्णवर्त्मा समभवत्प्रभुर्वैश्वानरो महान्
त्या खवळलेल्या समुद्रात, पाण्याच्या हालचालीतून, कृष्णवर्ण मार्ग असलेला महान वैश्वानर प्रभू प्रकट झाला.
ततः संशोषयामास पावकः सलिलं बहु। समस्तजलधिश्छिद्रमभवद्विसृतं नभः
मग अग्नीने पुष्कळ पाणी वाळवू लागले; सर्व समुद्र छिद्रित झाले आणि आकाश उघड झाले.
आत्मतेजोभवाः पुण्या आपोमृतरसोपमाः। आकाशं छिद्रसंभूतं वायुराकाशसंभवः
त्याच्या तेजातून निर्माण झालेल्या, अमृतासारख्या पवित्र पाण्यांनी; छिद्रातून आकाश निर्माण झाले आणि आकाशातून वारा उत्पन्न झाला.
अथ संघर्षसम्भूतं पावकं चास्य संभवम्। दृष्ट्वा पितामहो देवो महाभूतविभावनः
मग घर्षणातून निर्माण झालेला अग्नी आणि त्याचा जन्म पाहून, महान तत्त्वांचा प्रकाशक असलेल्या पितामह देवाने ते पाहिले.
दृष्ट्वा भूतानि भगवान्लोकसृष्ट्यर्थमुत्तमम्। ब्रह्मणो जन्मसहितं बहुरूपो ह्यचिंतयत्
त्या तत्त्वांना पाहून, भगवंताने लोकांची निर्मिती व्हावी म्हणून, ब्रह्माचा विविध जन्म मनाशी विचार केला.
चतुर्युगानां संख्यातं सहस्रं युगपर्यये। यत्पृथिव्यां द्विजेंद्राणां तपसा भावितात्मनाम्
चार युगांच्या हजार आवर्तनांची मोजणी, जी पृथ्वीवर, तपाने शुद्ध झालेल्या द्विजश्रेष्ठ लोकांची आहे.