अपश्यद्देवकुक्षिस्थान्यज्ञस्थान्शतशो द्विजान्। सद्वृत्तमाश्रिताः सर्वे वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः1.39.
त्याने देवाच्या उदरात असलेले शेकडो यज्ञ आणि द्विज लोक पाहिले; सर्व वर्ण, ब्राह्मणांच्या पुढाकाराने, चांगल्या आचारधर्मात स्थिर होते.
चत्वार आश्रमाः सम्यग्यथापूर्वं विलोकिता। एवं वर्षशतं साग्रं मार्कंडेयेन धीमता
त्याने चारही आश्रम पूर्वीप्रमाणेच व्यवस्थित पाहिले; अशा प्रकारे, बुद्धिमान मार्कंडेयाने शंभर वर्षांपेक्षा जास्त काळ घालवला.
चरता पृथिवी सर्वा तत्कुक्षौ हि समीक्ष्यते। ततः कदाचिदथ वै पुनः कुक्षेर्विनिर्गतः
तो पृथ्वीवर सर्वत्र भटकताना, ती सर्व भूमी त्या उदरातच दिसत होती; मग एकदा, तो पुन्हा त्या उदरातून बाहेर आला.
सुप्तं न्यग्रोधशाखाय ांबालमेकं निरीक्ष्य च। तथैवैकार्णवजले नीहारेणावृतांतरे
त्याने वडाच्या फांदीवर झोपलेले एक बाळ पाहिले आणि आजूबाजूला धुक्याने वेढलेले तेच एकमेव समुद्र पाहिला.
अव्यक्तक्रीडिते लोके सर्वभूतविवर्जिते। स मुनिर्विस्मयाविष्टः कौतूहलसमन्वितः
जिथे खेळाचा कुठलाही मागमूस नव्हता आणि सगळी जीवसृष्टी नव्हती, अशा जगात तो ऋषी आश्चर्य आणि कुतूहलाने पाहू लागला.
बालमादित्यसंकाशं न शक्नोत्यभिवीक्षितुम्। सोप्यचिंतयदेकांते स्थित्वा सलिलसन्निधौ
सूर्यासारखा तेजस्वी असलेले ते बाळ त्याला पाहवत नव्हते; तो एकटा पाण्याजवळ उभा राहून विचार करू लागला.
पूर्वदृष्टमिदं मेने शंकितो देवमायया। अगाधे सलिले शेते मार्कंडेयः सविस्मयः
‘हे मी आधी पाहिलं होतं,’ असं त्याला वाटलं आणि हे देवाची माया असावी अशी शंका आली; मार्कंडेय आश्चर्याने खोल पाण्यात पडून राहिला.
पूर्ववत्तमथो द्रष्टुमव्रजत्त्रस्तलोचनः। स तस्मै भगवानाह स्वागतो बाल भो इति
मग पुन्हा, जसं आधी केलं तसं, तो घाबरलेल्या डोळ्यांनी पाहायला गेला; तेव्हा भगवंत म्हणाले, 'बाळा, स्वागत आहे.'
बभाषे मेघतुल्येन स्वरेण पुरुषोत्तमः। मार्कंडेय न भेतव्यमागच्छस्व ममांतिकम्
मेघासारख्या गंभीर आवाजात परमेश्वर म्हणाले, 'मार्कंडेय, घाबरू नकोस. माझ्याजवळ ये.'
मार्कंडेय उवाच। को नाम्ना कीर्तयति मां कुर्वन्परिभवं मम। दिव्यवर्षसहस्राख्यं धर्षयंश्चैव मे वयः
मार्कंडेय म्हणाला: 'माझं नाव घेऊन, माझा अपमान करणारा आणि माझ्या हजारो वर्षांच्या आयुष्याला आव्हान देणारा हा कोण आहे?'
न ह्येष च सदाचारो देवेष्वपि ममोचितः। मां ब्रह्मापि हि सस्नेहो दीर्घायुरिति भाषते
असं वागणं देवांमध्येही माझ्यासाठी योग्य नाही; अगदी ब्रह्मादेखील प्रेमाने मला दीर्घायुषी म्हणतो.
कस्तपोघोरमासाद्य ममाद्य त्यक्तजीवितः। मार्कंडेयेति मामुक्त्वा मृत्युमीक्षितुमर्हसि
कोण इतकी कठोर तपस्या करून, आज माझं नाव घेऊन, माझं आयुष्य संपलं आहे असं समजून, माझा मृत्यू पाहायला इच्छितो?
एवं प्रक्षुभितः क्रोधान्मार्कंडेयो महामुनिः। तदैनं भगवान्भूयो बभाषे मधुसूदनः
अशा प्रकारे रागाने अस्वस्थ झालेला तो महर्षी मार्कंडेय बोलू लागला; तेव्हा भगवंत मधुसूदन पुन्हा त्याच्याशी बोलले.
श्रीभगवानुवाच। अहं ते जनको वत्स हृषीकेशः पिता गुरुः। आयुः प्रदाता पौराणः किं मां त्वं नोपसर्पसि
श्रीभगवंत म्हणाले: 'बाळा, मीच तुझा पिता, हृषीकेश, तुझा गुरु आहे; मीच तुझ्या आयुष्याचा पुरातन दाता आहे—मग तू माझ्याजवळ का येत नाहीस?'
मां पुत्रकामः प्रथमं त्वत्पितांगिरसो मुनिः। पूर्वमाराधयामास तपस्तीव्रं समाश्रितः
मुलगा व्हावा अशी इच्छा धरून तुझ्या वडिलांनी, म्हणजे अत्री ऋषींनी, प्रथम माझी कठोर तपश्चर्या करत उपासना केली.
तं दृष्ट्वा घोरतपसं त्रिदशोत्तमतेजसम्। दत्तवांस्त्वामहं पुत्रं महर्षिममितौजसम्
त्यांनी अशी भीषण तपश्चर्या करताना, देवांमध्ये तेजाने उजळून निघालेला पाहून, मी त्यांना तुझ्यासारखा अमाप तेजाचा पुत्र, एक महान ऋषी, दिला.
कस्समुत्सहते चान्यो योगिभूतात्मगात्मकम्। द्रष्टुमेकार्णवगतं क्रीडंतं योगमायया
स्वतःचं मन परमात्म्यात एकरूप केलेल्या योग्याशिवाय, एकाच महासागरात तुझं योगमायेने खेळणं पाहण्याची ताकद दुसऱ्या कुणात आहे का?
ततः प्रहृष्टहृदयो विस्मयोत्फुल्ललोचनः। मूर्ध्नि बद्धांजलिपुटो मार्कंडेयो माहातपाः
मग मार्कंडेय ऋषींचं हृदय आनंदाने भरून आलं, डोळे आश्चर्याने फुलले, त्यांनी डोक्यावर हात जोडून नमस्कार केला.
नामगोत्रे तु संप्रोच्य दीर्घायुर्लोकपूजितः। तस्मै भगवते भक्त्या नमस्कारमथाकरोत्
आपलं नाव आणि कुळ सांगून, दीर्घायुष्य लाभलेला आणि सर्व लोकांनी पूजिला जाणारा तो मार्कंडेय, त्या भगवंतांना भक्तीभावाने नमस्कार करू लागला.
मार्कंडेय उवाच। इच्छामि तत्त्वतो ज्ञातुमिमां मायां तवानघ। यदेकार्णवमध्यस्थः शेषे त्वं बालरूपवान्
मार्कंडेय म्हणाले: हे निष्पाप प्रभो, मला तुझी ही माया खरीखुरी जाणून घ्यायची आहे—एकाच महासागराच्या मध्यभागी तू बालरूपात कसा आहेस हे समजावं.
किं संज्ञश्चैव भगवान्लोके विज्ञायसे प्रभो। तर्कयेहं महात्मानं को ह्यन्यः स्थातुमर्हसि
प्रभो, जगात तुला कोणत्या नावाने ओळखतात? मी विचार करतोय, या अवस्थेत राहण्यास तुझ्याशिवाय दुसरा कोण समर्थ आहे?
श्रीभगवानुवाच। अहं नारायणो ब्रह्मन्सर्वभूतविनाशनः। अहं सहस्रशीर्षास्यः सहस्रपदसंयुतः
भगवान म्हणाले: ब्राह्मणांनो, मी नारायण आहे, सर्व सृष्टीचा संहार करणारा; माझ्या हजारो डोळ्यांनी, मुखांनी आणि पायांनी मी युक्त आहे.
आदित्यवर्णः पुरुषो मुखे ब्रह्ममयो ह्यहम्। अहमग्निर्हव्यवहः सप्तसप्तिभिरन्वितः
मी सूर्याच्या रंगाचा पुरुष आहे, माझ्या मुखात ब्रह्म भरलेलं आहे; मी अग्नी आहे, हविर्भाग घेणारा, आणि 'सप्तसप्ती'सह युक्त आहे.
अहमिंद्रपदः शक्र ॠतूनां परिवत्सरः। अहं योगिषु सांख्याख्यो युगांतावर्त एव च
मी इंद्रपद आहे, शक्र आहे; ऋतूंमध्ये वर्ष आहे; योग्यांमध्ये मी सांख्य नावाने ओळखला जातो; युगाच्या शेवटी येणारा काळ मीच आहे.
अहं सर्वाणि सत्वानि दैवतान्यखिलानि च। भुजगानामहं शेषस्तार्क्ष्योऽहं सर्वपक्षिणाम्
मी सर्व जीव आहे, सर्व देवताही मीच; सर्पांमध्ये मी शेष आहे, सर्व पक्ष्यांमध्ये मी गरुड आहे.
कृतांतः सर्वभूतानां विज्ञेयः कालसंज्ञितः। अहं धर्मस्तपश्चाहं सर्वाश्रमनिवासिनाम्
सर्व जीवांचा अंत करणारा मीच 'काळ' म्हणून ओळखला जातो; मीच धर्म आहे, आणि सर्व आश्रमांमध्ये तप देखील मीच आहे.
अहं दया परोधर्मः क्षीरोदोहं महार्णवः। यत्सत्यं तत्परं त्वेक अहमेव प्रजापतिः
मी दया आहे, श्रेष्ठ धर्म आहे; मी क्षीरसागर आहे, तो महासागर आहे; जे काही सत्य आणि श्रेष्ठ आहे, ते मीच आहे, आणि मीच प्रजापती आहे.
अहं सांख्यमहं योगो ह्यहं तत्परमं पदम्। अहमिज्या क्रिया चाहमहं विद्याधिपः स्मृतः
मी सांख्य आहे, मी योग आहे, मीच ते परमपद आहे; मी यज्ञ आहे, मी क्रिया आहे, आणि मीच विद्या देणारा म्हणून ओळखला जातो.
अहं ज्योतिरहं वायुरहं भूमिरहं जलम्। आकाशोहं समुद्राश्च नक्षत्राणि दिशो दश
मी प्रकाश आहे, मी वारा आहे, मी पृथ्वी आहे, मी पाणी आहे; मी आकाश आहे, समुद्र आहे, तारे आहेत आणि दहा दिशा देखील मीच आहे.
अहं वर्षमहं सोमः पर्जन्योहमहं रविः। अहं पुराणं परमं तथैवाहं परायणम्
मी पाऊस आहे, मी सोम आहे, मी मेघ आहे, मी सूर्य आहे; मी प्राचीन, मी श्रेष्ठ, आणि मीच अंतिम आश्रय आहे.