सर्वतस्तमसाछन्नं मार्कंडेयोन्ववैक्षत। तस्योत्पन्नं भयं तीव्रं व्यत्ययं चात्मजीवितम्
माकंडेयने सर्वत्र अंधार पसरलेला पाहिला; त्याच्या मनात तीव्र भीती आणि जीवाची चिंता निर्माण झाली.
देवदर्शनसंहृष्टो विस्मयं परमं गतः। सोऽचिंतयदमोघात्मा मार्कंडेयोथ शंकितः
देवतांचे दर्शन घडल्याने तो अत्यंत आनंदित आणि आश्चर्यचकित झाला; पण तो माकंडेय मग साशंक झाला.
किं नु स्याच्चित्तसंमोहः किं नु स्वप्नोनुभूयते। व्यक्तमन्यतरो भाव एतयोर्भविता मम
हे मनाचे गोंधळ आहे का? की मी स्वप्न पाहतोय? या दोन्हींपैकी एक अवस्था माझ्यावर आली असावी.
न हि स्वप्नो ह्ययं सत्ययुक्तं यत्सत्यमर्हति। नष्टचंद्रार्कपवनो नष्टपर्वतभूतलः
पण हे स्वप्न नाही, कारण हे सत्याशी जोडलेले आहे, आणि जे सत्य आहे ते योग्यच आहे; चंद्र, सूर्य, वारा, पर्वत आणि पृथ्वी सर्व गायब झाले आहेत.
कतमः स्यादयं लोक इति शोकमुपागतः। ददर्श चापि पुरुषं स्वपंतं पर्वतोपमम्
हा कोणता लोक असावा? असे विचार करत तो दुःखी झाला; आणि त्याने पर्वतासारखा मोठा, झोपलेला पुरुष पाहिला.
सलिलेऽधमथो मग्नं जीमूतमिव सागरे। तपंतमिव तेजोभिरामुक्तशशिभास्करम्
पाण्यात पूर्णपणे बुडालेला, जणू समुद्रातील मेघासारखा, तेजाने उजळणारा, जणू चंद्रसूर्यालाही प्रकाश देणारा तो दिसला.
गांभीर्यात्सागरमिव भासमानम्मवौजसा। देवं द्रष्टुमिहायातः को भवानिति विस्मयात्
समुद्रासारखी खोल आणि तेजाने झळाळणारी अशी त्याची मूर्ती पाहून, 'हा कोण आहे जो देवाचे दर्शन घ्यायला आला आहे?' असा आश्चर्याने तो मनात विचार करू लागला.
तथैव च मुनिः कुक्षिं पुनरेव प्रवेशितः। संप्रविष्टः पुनः कुक्षिं मार्कंडेयः सविस्मयम्
मग पुन्हा एकदा, जसा आधी झाला तसाच, तो ऋषी त्या उदरात ओढला गेला; मार्कंडेय आश्चर्यचकित होऊन पुन्हा त्या उदरात गेला.
तथैव च पुनर्भूयो विजानन्स्वप्नदर्शनम्। स तथैव यथापूर्वं पृथिवीमटते वनम्
आणि पुन्हा, हे सर्व स्वप्नासारखे आहे हे जाणून, तो पूर्वीप्रमाणेच पृथ्वीवर आणि वनात भटकू लागला.
पुण्यतीर्थजलोपेतं विविधान्याश्रमाणि च। क्रतुभिर्यजमानांश्च समाप्तगुरुदक्षिणैः
त्याने पवित्र तीर्थांनी आणि विविध आश्रमांनी भरलेली जागा पाहिली, तसेच यज्ञ पूर्ण करून गुरुदक्षिणा दिलेले यजमानही पाहिले.
अपश्यद्देवकुक्षिस्थान्यज्ञस्थान्शतशो द्विजान्। सद्वृत्तमाश्रिताः सर्वे वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः1.39.
त्याने देवाच्या उदरात असलेले शेकडो यज्ञ आणि द्विज लोक पाहिले; सर्व वर्ण, ब्राह्मणांच्या पुढाकाराने, चांगल्या आचारधर्मात स्थिर होते.
चत्वार आश्रमाः सम्यग्यथापूर्वं विलोकिता। एवं वर्षशतं साग्रं मार्कंडेयेन धीमता
त्याने चारही आश्रम पूर्वीप्रमाणेच व्यवस्थित पाहिले; अशा प्रकारे, बुद्धिमान मार्कंडेयाने शंभर वर्षांपेक्षा जास्त काळ घालवला.
चरता पृथिवी सर्वा तत्कुक्षौ हि समीक्ष्यते। ततः कदाचिदथ वै पुनः कुक्षेर्विनिर्गतः
तो पृथ्वीवर सर्वत्र भटकताना, ती सर्व भूमी त्या उदरातच दिसत होती; मग एकदा, तो पुन्हा त्या उदरातून बाहेर आला.
सुप्तं न्यग्रोधशाखाय ांबालमेकं निरीक्ष्य च। तथैवैकार्णवजले नीहारेणावृतांतरे
त्याने वडाच्या फांदीवर झोपलेले एक बाळ पाहिले आणि आजूबाजूला धुक्याने वेढलेले तेच एकमेव समुद्र पाहिला.
अव्यक्तक्रीडिते लोके सर्वभूतविवर्जिते। स मुनिर्विस्मयाविष्टः कौतूहलसमन्वितः
जिथे खेळाचा कुठलाही मागमूस नव्हता आणि सगळी जीवसृष्टी नव्हती, अशा जगात तो ऋषी आश्चर्य आणि कुतूहलाने पाहू लागला.
बालमादित्यसंकाशं न शक्नोत्यभिवीक्षितुम्। सोप्यचिंतयदेकांते स्थित्वा सलिलसन्निधौ
सूर्यासारखा तेजस्वी असलेले ते बाळ त्याला पाहवत नव्हते; तो एकटा पाण्याजवळ उभा राहून विचार करू लागला.
पूर्वदृष्टमिदं मेने शंकितो देवमायया। अगाधे सलिले शेते मार्कंडेयः सविस्मयः
‘हे मी आधी पाहिलं होतं,’ असं त्याला वाटलं आणि हे देवाची माया असावी अशी शंका आली; मार्कंडेय आश्चर्याने खोल पाण्यात पडून राहिला.
पूर्ववत्तमथो द्रष्टुमव्रजत्त्रस्तलोचनः। स तस्मै भगवानाह स्वागतो बाल भो इति
मग पुन्हा, जसं आधी केलं तसं, तो घाबरलेल्या डोळ्यांनी पाहायला गेला; तेव्हा भगवंत म्हणाले, 'बाळा, स्वागत आहे.'
बभाषे मेघतुल्येन स्वरेण पुरुषोत्तमः। मार्कंडेय न भेतव्यमागच्छस्व ममांतिकम्
मेघासारख्या गंभीर आवाजात परमेश्वर म्हणाले, 'मार्कंडेय, घाबरू नकोस. माझ्याजवळ ये.'
मार्कंडेय उवाच। को नाम्ना कीर्तयति मां कुर्वन्परिभवं मम। दिव्यवर्षसहस्राख्यं धर्षयंश्चैव मे वयः
मार्कंडेय म्हणाला: 'माझं नाव घेऊन, माझा अपमान करणारा आणि माझ्या हजारो वर्षांच्या आयुष्याला आव्हान देणारा हा कोण आहे?'
न ह्येष च सदाचारो देवेष्वपि ममोचितः। मां ब्रह्मापि हि सस्नेहो दीर्घायुरिति भाषते
असं वागणं देवांमध्येही माझ्यासाठी योग्य नाही; अगदी ब्रह्मादेखील प्रेमाने मला दीर्घायुषी म्हणतो.
कस्तपोघोरमासाद्य ममाद्य त्यक्तजीवितः। मार्कंडेयेति मामुक्त्वा मृत्युमीक्षितुमर्हसि
कोण इतकी कठोर तपस्या करून, आज माझं नाव घेऊन, माझं आयुष्य संपलं आहे असं समजून, माझा मृत्यू पाहायला इच्छितो?
एवं प्रक्षुभितः क्रोधान्मार्कंडेयो महामुनिः। तदैनं भगवान्भूयो बभाषे मधुसूदनः
अशा प्रकारे रागाने अस्वस्थ झालेला तो महर्षी मार्कंडेय बोलू लागला; तेव्हा भगवंत मधुसूदन पुन्हा त्याच्याशी बोलले.
श्रीभगवानुवाच। अहं ते जनको वत्स हृषीकेशः पिता गुरुः। आयुः प्रदाता पौराणः किं मां त्वं नोपसर्पसि
श्रीभगवंत म्हणाले: 'बाळा, मीच तुझा पिता, हृषीकेश, तुझा गुरु आहे; मीच तुझ्या आयुष्याचा पुरातन दाता आहे—मग तू माझ्याजवळ का येत नाहीस?'
मां पुत्रकामः प्रथमं त्वत्पितांगिरसो मुनिः। पूर्वमाराधयामास तपस्तीव्रं समाश्रितः
मुलगा व्हावा अशी इच्छा धरून तुझ्या वडिलांनी, म्हणजे अत्री ऋषींनी, प्रथम माझी कठोर तपश्चर्या करत उपासना केली.
तं दृष्ट्वा घोरतपसं त्रिदशोत्तमतेजसम्। दत्तवांस्त्वामहं पुत्रं महर्षिममितौजसम्
त्यांनी अशी भीषण तपश्चर्या करताना, देवांमध्ये तेजाने उजळून निघालेला पाहून, मी त्यांना तुझ्यासारखा अमाप तेजाचा पुत्र, एक महान ऋषी, दिला.
कस्समुत्सहते चान्यो योगिभूतात्मगात्मकम्। द्रष्टुमेकार्णवगतं क्रीडंतं योगमायया
स्वतःचं मन परमात्म्यात एकरूप केलेल्या योग्याशिवाय, एकाच महासागरात तुझं योगमायेने खेळणं पाहण्याची ताकद दुसऱ्या कुणात आहे का?
ततः प्रहृष्टहृदयो विस्मयोत्फुल्ललोचनः। मूर्ध्नि बद्धांजलिपुटो मार्कंडेयो माहातपाः
मग मार्कंडेय ऋषींचं हृदय आनंदाने भरून आलं, डोळे आश्चर्याने फुलले, त्यांनी डोक्यावर हात जोडून नमस्कार केला.
नामगोत्रे तु संप्रोच्य दीर्घायुर्लोकपूजितः। तस्मै भगवते भक्त्या नमस्कारमथाकरोत्
आपलं नाव आणि कुळ सांगून, दीर्घायुष्य लाभलेला आणि सर्व लोकांनी पूजिला जाणारा तो मार्कंडेय, त्या भगवंतांना भक्तीभावाने नमस्कार करू लागला.
मार्कंडेय उवाच। इच्छामि तत्त्वतो ज्ञातुमिमां मायां तवानघ। यदेकार्णवमध्यस्थः शेषे त्वं बालरूपवान्
मार्कंडेय म्हणाले: हे निष्पाप प्रभो, मला तुझी ही माया खरीखुरी जाणून घ्यायची आहे—एकाच महासागराच्या मध्यभागी तू बालरूपात कसा आहेस हे समजावं.