न चैव कश्चिदव्यक्तं व्यक्तो वेदितुमर्हति। कश्चैष पुरुषो नाम किं योगः कश्च योगवान्
कोणीही अव्यक्त किंवा व्यक्त स्वरूप जाणू शकत नाही; हा पुरुष कोण आहे, हा योग काय आहे, आणि योगसंपन्न कोण आहे—हे कोणीच सांगू शकत नाही.
न पृष्ठे नैवमभितो नैव पार्श्वे न चाग्रतः। कश्चिद्विज्ञायते तस्य दृश्यते देवसत्तमः
ना मागे, ना आजूबाजूला, ना बाजूला, ना समोर—कोणीही त्याला ओळखू शकत नाही; तो देवांचा श्रेष्ठ देव दिसतो.
नभः क्षितिं पवनमपः प्रकाशनं प्रजापतिं भुवनधरं सुरेश्वरम्। पितामहं श्रुतिनिलयं मुनिं प्रभुं समापयञ्छयनमरोचयत्प्रभुः
आकाश, पृथ्वी, वारा, पाणी, प्रकाश, सृष्टीचा स्वामी, जगाचा आधार, देवांचा स्वामी, पितामह, वेदांचे निवासस्थान, ऋषी, प्रभू—हे सर्व एकत्र करून, प्रभूने विश्रांतीचे स्थान निर्माण केले.
एवमेकार्णवीभूते शेते लोके महाद्युतिः। प्रच्छाद्य सलिलेनोर्वीं हंसो नारायणाय ते
अशा प्रकारे, जेव्हा सारा जग एकाच महासागरात विलीन झाला, तेव्हा तो तेजस्वी प्रभू पाण्याने पृथ्वी झाकून झोपतो; तो हंस म्हणजे तुझ्यासाठी नारायण आहे.
महतो रजसो मध्ये महार्णवसमस्य वै। वारिजाक्षो महाबाहुरक्षयं ब्रह्म यद्विदुः
महान अंधाराच्या मध्ये, त्या विशाल महासागरात, कमळासारख्या डोळ्यांचा, बलवान भुजा असलेला तोच अविनाशी ब्रह्म आहे, असे ज्ञानी लोक सांगतात.
आत्मरूपसरूपेण तमसा संवृतः प्रभुः। मनः सात्विकमादाय यत्र तत्सत्वमाहितं
स्वतःच्या मूळ स्वरूपाने अंधारात लपलेला तो प्रभू, सात्त्विक मन धारण करतो, जिथे ते सत्य स्वरूप स्थिर असते.
यथातथ्यं परं ज्ञानं भूताय ब्रह्मणे ततः। रहस्यं च तथोद्दिष्टं यथोपनिषदां स्मृतम्
जशी खरी आहे तशीच श्रेष्ठ ज्ञानाची प्राप्ती त्या ब्रह्माला झाली; आणि गूढ रहस्यही, उपनिषदांत सांगितल्याप्रमाणे, त्याला सांगितले गेले.
पुरुषो यज्ञ इत्येतत्परमं परिकीर्तितम्। यश्चान्यः पुरुषाख्यः स्यात्स एव पुरुषोत्तमः
पुरुष म्हणजे यज्ञ, असे हे श्रेष्ठ विधान आहे; आणि जो दुसरा पुरुष म्हणून ओळखला जातो, तोच खरा सर्वोच्च पुरुष आहे.
ये च यज्ञकरा विप्रा ये ॠत्विज इति स्मृताः। अस्मादेव पुरा भूता वक्त्रेभ्यः श्रूयते तथा
जे ब्राह्मण यज्ञ करतात, जे ऋत्विज म्हणून ओळखले जातात, ते पूर्वी या मुखांतूनच निर्माण झाले असे ऐकायला मिळते.
ब्रह्माणं प्रथमं वक्त्रादुद्गातारं च सामगं। होतारं च तथाद्ध्वर्युं बाहुभ्यामसृजत्प्रभुः
पहिल्या मुखातून प्रभूंनी ब्राह्मण, उद्गाता, सामग, होतार आणि हातांमधून अध्वर्यू यांना निर्माण केले.
ब्रह्माणं ब्राह्माणाच्छंसि स्तोतारौ चैव सर्वशः। मेढ्राच्च मैत्रावरुणं प्रतिष्ठातारमेव च
ब्राह्मण, ब्राह्मणाचा छांसी, सर्व स्तोत्र करणारे आणि मेढ्रातून मैत्रावरुण व प्रतिष्ठाता हेही निर्माण झाले.
उदरात्प्रतिहर्तारं पोतारं चैव पार्थिव। पाणिभ्यामथ चाग्नीध्रमुन्नेतारं च याजुषम्
उदरातून प्रतिहार आणि पोतर हे, राजन, आणि मग हातांमधून अग्नीध्र व याज्ञिक उन्नेता निर्माण झाले.
अच्छावाकमथोरुभ्यां सुब्रह्मण्यं च सामगम्। एवमेवं स भगवान्षोडशैतान्जगत्पतिः
उरूपासून अच्चावाक आणि सामग उपब्राह्मण्य निर्माण झाले; अशा प्रकारे जगाचा स्वामी भगवंताने हे सोळा जण निर्माण केले.
स्वयंभूः सर्वयज्ञानामृत्विजोऽसृजदुत्तमान्। तदा चैष महायोगी पुरुषो यज्ञसंज्ञितः
स्वयंभूने सर्व यज्ञांसाठी श्रेष्ठ ऋत्विज निर्माण केले; त्यावेळी तो महायोगी, यज्ञ नावाचा पुरुष, तेथे उपस्थित होता.
वेदाश्चैव तथा सर्वे सहांगोपनिषत्क्रियाः। स्वपित्येकार्णवे चैव यदाश्चर्यमभूत्पुरा
सर्व वेद, त्यांचे अंग, उपनिषद आणि विधीही, एकाच महासागरात भगवंत झोपले असताना, तेव्हा अस्तित्वात होते, हे पूर्वीचे अद्भुत दृश्य होते.
श्रूयतां तु तदा विप्रो मार्कंडेयः कुतूहलात्। गीर्णो भगवता तेन कुक्षावासीन्महामुनिः
आता ऐका, त्या वेळी माकंडेय ऋषी जिज्ञासेने भगवंताने गिळले गेले आणि ते महर्षी त्याच्या पोटात वास करू लागले.
बहुवर्षसहस्रायुस्तस्यैव वरतेजसः। अटंस्तीर्थप्रसंगेन पृथिवीतीर्थगोचरः
अत्यंत तेजस्वी आणि हजारो वर्षांचे आयुष्य लाभलेले, ते पृथ्वीवरील विविध तीर्थांमध्ये भ्रमण करीत होते.
आश्रमाणि च पुण्यानि देवतायतनानि च। देशाद्राष्ट्राणि चित्राणि पुराणि विविधानि च
त्यांनी पवित्र आश्रम, देवतांची स्थाने, आणि विविध सुंदर देश, राज्ये आणि प्राचीन स्थळे पाहिली.
जपहोमपराः शांतास्तपोभिरमलाः स्मृताः। मार्कंडेयस्ततस्तस्य शनैर्वक्त्राद्विनिर्गतः
जप, होम यांना समर्पित, शांत आणि तपाने शुद्ध झालेले लोक तेथे होते; मग माकंडेय हळूहळू त्याच्या मुखातून बाहेर आला.
निष्क्रामन्तं न चात्मानं जानीते देवमायया। निष्क्रम्य तस्य उदरादेकार्णवमथो जगत्
बाहेर पडताना, भगवंताच्या मायेमुळे त्याला स्वतःचीच ओळख पटली नाही; पोटातून बाहेर पडल्यावर त्याने एक महासागर आणि जग पाहिले.
सर्वतस्तमसाछन्नं मार्कंडेयोन्ववैक्षत। तस्योत्पन्नं भयं तीव्रं व्यत्ययं चात्मजीवितम्
माकंडेयने सर्वत्र अंधार पसरलेला पाहिला; त्याच्या मनात तीव्र भीती आणि जीवाची चिंता निर्माण झाली.
देवदर्शनसंहृष्टो विस्मयं परमं गतः। सोऽचिंतयदमोघात्मा मार्कंडेयोथ शंकितः
देवतांचे दर्शन घडल्याने तो अत्यंत आनंदित आणि आश्चर्यचकित झाला; पण तो माकंडेय मग साशंक झाला.
किं नु स्याच्चित्तसंमोहः किं नु स्वप्नोनुभूयते। व्यक्तमन्यतरो भाव एतयोर्भविता मम
हे मनाचे गोंधळ आहे का? की मी स्वप्न पाहतोय? या दोन्हींपैकी एक अवस्था माझ्यावर आली असावी.
न हि स्वप्नो ह्ययं सत्ययुक्तं यत्सत्यमर्हति। नष्टचंद्रार्कपवनो नष्टपर्वतभूतलः
पण हे स्वप्न नाही, कारण हे सत्याशी जोडलेले आहे, आणि जे सत्य आहे ते योग्यच आहे; चंद्र, सूर्य, वारा, पर्वत आणि पृथ्वी सर्व गायब झाले आहेत.
कतमः स्यादयं लोक इति शोकमुपागतः। ददर्श चापि पुरुषं स्वपंतं पर्वतोपमम्
हा कोणता लोक असावा? असे विचार करत तो दुःखी झाला; आणि त्याने पर्वतासारखा मोठा, झोपलेला पुरुष पाहिला.
सलिलेऽधमथो मग्नं जीमूतमिव सागरे। तपंतमिव तेजोभिरामुक्तशशिभास्करम्
पाण्यात पूर्णपणे बुडालेला, जणू समुद्रातील मेघासारखा, तेजाने उजळणारा, जणू चंद्रसूर्यालाही प्रकाश देणारा तो दिसला.
गांभीर्यात्सागरमिव भासमानम्मवौजसा। देवं द्रष्टुमिहायातः को भवानिति विस्मयात्
समुद्रासारखी खोल आणि तेजाने झळाळणारी अशी त्याची मूर्ती पाहून, 'हा कोण आहे जो देवाचे दर्शन घ्यायला आला आहे?' असा आश्चर्याने तो मनात विचार करू लागला.
तथैव च मुनिः कुक्षिं पुनरेव प्रवेशितः। संप्रविष्टः पुनः कुक्षिं मार्कंडेयः सविस्मयम्
मग पुन्हा एकदा, जसा आधी झाला तसाच, तो ऋषी त्या उदरात ओढला गेला; मार्कंडेय आश्चर्यचकित होऊन पुन्हा त्या उदरात गेला.
तथैव च पुनर्भूयो विजानन्स्वप्नदर्शनम्। स तथैव यथापूर्वं पृथिवीमटते वनम्
आणि पुन्हा, हे सर्व स्वप्नासारखे आहे हे जाणून, तो पूर्वीप्रमाणेच पृथ्वीवर आणि वनात भटकू लागला.
पुण्यतीर्थजलोपेतं विविधान्याश्रमाणि च। क्रतुभिर्यजमानांश्च समाप्तगुरुदक्षिणैः
त्याने पवित्र तीर्थांनी आणि विविध आश्रमांनी भरलेली जागा पाहिली, तसेच यज्ञ पूर्ण करून गुरुदक्षिणा दिलेले यजमानही पाहिले.