ततः पीत्वार्णवान्सर्वान्नदीकूपांश्च सर्वतः। पर्वतानां च सलिलं सर्वमादाय योगवित्1.39.
मग तो सर्व समुद्र, नद्या, विहिरी आणि पर्वतांतील पाणी पिऊन घेतो, योगविद्येचा जाणकार म्हणून.
भूत्वा चैव स हस्तार्चिर्महीं भित्वा रसातले। रमते जलमादाय पिबन्रसमनुत्तमं
मग अग्निसारख्या हातांनी पृथ्वी भेदून, रसातळात पोहोचतो आणि उत्तम जलरस पिऊन आनंद घेतो.
मूर्त्तामूर्त्ते तदन्यच्च यदस्ति प्राणिषु ध्रुवं। तत्सर्वमरविंदाक्ष आदत्ते पुरुषोत्तमः
साकार, निराकार आणि इतर जे काही सर्व प्राण्यांत आहे, ते सर्व कमळनयन परमेश्वर आपल्यात सामावून घेतो.
वायुश्च बलवान्भूत्वा विधुन्वानोऽखिलं जगत्। प्राणापानं समासाद्य वायुना क्रमते हरिः
तो बलवान वायू होऊन संपूर्ण जग हलवतो, आणि प्राण-अपान घेत हरी सर्वत्र संचार करतो.
ततो देवगणानां च सर्वेषां चैव देहिनाम्। पंचेंद्रियगुणास्सर्वे भूतान्येव च यानि च
मग सर्व देवगण, सर्व देहधारी प्राणी, पाचही इंद्रियांचे गुण आणि इतर सर्व जीव—
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च पृथिवीसंश्रिता गुणाः। लोकयात्रा भगवता मुहूर्तेन विनाशिता
घ्राणेचे विषय, नाक, शरीर आणि पृथ्वीवर आधारित गुण—हे सर्व आणि लोकांची दिनचर्या भगवंत एका क्षणात नष्ट करतो.
जिह्वारसश्च स्नेहश्च संश्रिताः सलिले गुणाः। रूपं चक्षुर्विभागश्च नेत्र ज्योतिः श्रिता गुणाः
जिभेचा रस, ओलावा—पाण्यावर आधारलेले गुण; रूप, दृष्टी, नेत्रातील तेज—अग्नीवर आधारलेले गुण—
स्पर्शः प्राणश्च चेष्टा च पवनं संश्रिता गुणाः। शब्दः श्रोत्रे च श्रवणं गगनं संश्रिता गुणाः
स्पर्श, श्वास, हालचाल—वायूवर आधारलेले गुण; शब्द, ऐकणे, श्रवणशक्ती—आकाशावर आधारलेले गुण—
मनो बुद्धिश्च चित्तं च क्षेत्रज्ञं चेति संश्रिताः। परेण परमेष्ठी च हृषीकेशमुपाश्रिताः
मन, बुद्धी, चित्त आणि क्षेत्रज्ञ—हे सर्व परब्रह्मावर आधारलेले आहेत आणि हृषीकेश हाच त्यांचा आश्रय आहे.
ततो भगवतस्तस्य रश्मिभिः परिवारिताः। वायुना परिनुन्नाश्च भूमिशाखामुपाश्रिताः
मग त्या भगवंताच्या किरणांनी वेढलेले आणि वाऱ्याने दाबले गेलेले हे सर्व पृथ्वीच्या शाखेत शरण जातात.
तेषां संहरणोद्भूतः पावकः शतधा ज्वलन्। प्रदहन्नखिलं विश्वं वृत्तः संवर्त्तकोऽनलः
त्यांच्या नाशानंतर एक प्रचंड अग्नी उत्पन्न झाला, जो शंभर प्रकारे धगधगत होता आणि संपूर्ण विश्व जाळून टाकत होता; तो अग्नी सर्वांचा विनाश करणारा झाला.
सपर्वतद्रुमान्गुल्मान्लतावल्लीस्तृणानि च। विमानानि च दिव्यानि पुराणि विविधानि च
पर्वत, झाडे, झुडपे, वेल, गवत, तसेच दिव्य विमानं आणि जुनी, विविध प्रकारची नगरं—
यानि चाश्रयणीयानि सर्वाण्यप्यदहद्भृशम्। भस्मीकृत्य तु तान्सर्वांल्लोकान्ल्लोकगुरोर्गुरुः
ज्या सर्व गोष्टी निवाऱ्यासाठी होत्या, त्या सर्व त्याने पूर्णपणे जाळून टाकल्या; आणि त्या सर्व लोकांना राख करून, लोकांचा गुरु असलेल्या श्रेष्ठ गुरुने सर्व लोकांचे नाश केला.
स भूतिं धारयामास युगांते लोकसंभवाम्। सहस्रवृष्टिः शतधा भूत्वा कृष्णो महाघनः
तो काळाच्या शेवटी निर्माण झालेल्या सृष्टीला टिकवून ठेवतो; आणि हजारो धारांनी बरसणारा काळा मेघ बनतो.
दिव्यतोयेन हविषा तर्पयामास मेदिनीं। ततः क्षीरनिकाशेन स्वादुना परमांभसा
तो दिव्य पाण्याने, जणू काही आहुती देतो तसा, पृथ्वीला तृप्त करतो; नंतर दूधासारख्या गोड आणि श्रेष्ठ पाण्याने तिला परिपूर्ण करतो.
शिशिरेण च पुण्येन महीनिर्वाणमागमत्। तेन तोयेन संपृक्ता पयस्साधर्म्यतो धरा
शीतल आणि पवित्र पाण्याने पृथ्वीला शांती मिळते; त्या पाण्याने भिजल्यामुळे पृथ्वी दूधासारखी होते.
एकार्णावजलीभूता सर्वसत्वविवर्जिता। महासत्वान्यपि विभुं प्रविष्टान्यमितौजसं
संपूर्ण जग एकाच महासागरात विलीन होते आणि सर्व जीव नाहीसे होतात; मोठ्या आत्म्यांनी देखील, अनंत तेज असलेल्या प्रभूंत प्रवेश केला.
नष्टार्कपवनाकाशे सूक्ष्मे जगति संवृते। संशोषमात्मना कृत्वा समुद्राणां च देहिनः
सूर्य, वारा आणि आकाश नाहीसे झाले, सूक्ष्म जग लपले, त्याने आपल्या शक्तीने समुद्र आणि देहधारी जीव सुकवून टाकले.
दग्ध्वा संकोच्य च तथा स्वपित्येकः सनातनः। पौराणं रूपमास्थाय स्वपित्यमितविक्रमः
सर्व काही जाळून आणि आकुंचित करून, तो सनातन एकटा झोपतो; आपले प्राचीन रूप धारण करून, अमाप शक्तीने तो विश्रांती घेतो.
एकार्णवजलेयायी योगी योगमुपासितः। अनेकानि सहस्राणि युगान्येकार्णवांभसि
एकार्णवाच्या पाण्यात तो योगी योग साधतो आणि हजारो युगं त्या महासागरात पडून राहतो.
न चैव कश्चिदव्यक्तं व्यक्तो वेदितुमर्हति। कश्चैष पुरुषो नाम किं योगः कश्च योगवान्
कोणीही अव्यक्त किंवा व्यक्त स्वरूप जाणू शकत नाही; हा पुरुष कोण आहे, हा योग काय आहे, आणि योगसंपन्न कोण आहे—हे कोणीच सांगू शकत नाही.
न पृष्ठे नैवमभितो नैव पार्श्वे न चाग्रतः। कश्चिद्विज्ञायते तस्य दृश्यते देवसत्तमः
ना मागे, ना आजूबाजूला, ना बाजूला, ना समोर—कोणीही त्याला ओळखू शकत नाही; तो देवांचा श्रेष्ठ देव दिसतो.
नभः क्षितिं पवनमपः प्रकाशनं प्रजापतिं भुवनधरं सुरेश्वरम्। पितामहं श्रुतिनिलयं मुनिं प्रभुं समापयञ्छयनमरोचयत्प्रभुः
आकाश, पृथ्वी, वारा, पाणी, प्रकाश, सृष्टीचा स्वामी, जगाचा आधार, देवांचा स्वामी, पितामह, वेदांचे निवासस्थान, ऋषी, प्रभू—हे सर्व एकत्र करून, प्रभूने विश्रांतीचे स्थान निर्माण केले.
एवमेकार्णवीभूते शेते लोके महाद्युतिः। प्रच्छाद्य सलिलेनोर्वीं हंसो नारायणाय ते
अशा प्रकारे, जेव्हा सारा जग एकाच महासागरात विलीन झाला, तेव्हा तो तेजस्वी प्रभू पाण्याने पृथ्वी झाकून झोपतो; तो हंस म्हणजे तुझ्यासाठी नारायण आहे.
महतो रजसो मध्ये महार्णवसमस्य वै। वारिजाक्षो महाबाहुरक्षयं ब्रह्म यद्विदुः
महान अंधाराच्या मध्ये, त्या विशाल महासागरात, कमळासारख्या डोळ्यांचा, बलवान भुजा असलेला तोच अविनाशी ब्रह्म आहे, असे ज्ञानी लोक सांगतात.
आत्मरूपसरूपेण तमसा संवृतः प्रभुः। मनः सात्विकमादाय यत्र तत्सत्वमाहितं
स्वतःच्या मूळ स्वरूपाने अंधारात लपलेला तो प्रभू, सात्त्विक मन धारण करतो, जिथे ते सत्य स्वरूप स्थिर असते.
यथातथ्यं परं ज्ञानं भूताय ब्रह्मणे ततः। रहस्यं च तथोद्दिष्टं यथोपनिषदां स्मृतम्
जशी खरी आहे तशीच श्रेष्ठ ज्ञानाची प्राप्ती त्या ब्रह्माला झाली; आणि गूढ रहस्यही, उपनिषदांत सांगितल्याप्रमाणे, त्याला सांगितले गेले.
पुरुषो यज्ञ इत्येतत्परमं परिकीर्तितम्। यश्चान्यः पुरुषाख्यः स्यात्स एव पुरुषोत्तमः
पुरुष म्हणजे यज्ञ, असे हे श्रेष्ठ विधान आहे; आणि जो दुसरा पुरुष म्हणून ओळखला जातो, तोच खरा सर्वोच्च पुरुष आहे.
ये च यज्ञकरा विप्रा ये ॠत्विज इति स्मृताः। अस्मादेव पुरा भूता वक्त्रेभ्यः श्रूयते तथा
जे ब्राह्मण यज्ञ करतात, जे ऋत्विज म्हणून ओळखले जातात, ते पूर्वी या मुखांतूनच निर्माण झाले असे ऐकायला मिळते.
ब्रह्माणं प्रथमं वक्त्रादुद्गातारं च सामगं। होतारं च तथाद्ध्वर्युं बाहुभ्यामसृजत्प्रभुः
पहिल्या मुखातून प्रभूंनी ब्राह्मण, उद्गाता, सामग, होतार आणि हातांमधून अध्वर्यू यांना निर्माण केले.