कथयामि तु तत्सर्वं यत्र कौतूहलं नृप। सर्वं ते कीर्त्तयिष्यामि येनार्थी नृपनंदन
'राजा, तुला ज्याची उत्सुकता आहे ते सगळं मी सांगतो. राजकुमार, तुझ्या इच्छेनुसार मी सर्व काही सांगीन.'
भीष्म उवाच। कथितं वामनस्यैव माहात्म्यं विस्तरेण वै। पुनस्तस्यैव माहात्म्यमन्यद्विष्णोरतो वद
भीष्म म्हणाले, 'वामनाचं माहात्म्य विस्ताराने सांगितलं गेलं. आता त्या विष्णूचं दुसरं एखादं माहात्म्य पुन्हा सांग.'
पद्मं कथमभूद्देव नाभौ येनाभवज्जगत्। कथं च वैष्णवी सृष्टिः पद्ममध्येऽभवत्पुरा
'देवाच्या नाभीत कमळ कसं उत्पन्न झालं, ज्यातून हे जग निर्माण झालं? आणि त्या कमळाच्या मध्ये वैष्णव सृष्टी कशी निर्माण झाली?'
कथं पाद्मे महाकल्पेऽभवत्पद्ममयं जगत्। जलार्णवगतस्येह नाभौ जातं जलानुगं
'महाकल्पाच्या काळात कमळातून हे कमळमय जग कसं निर्माण झालं? जलमय सागरात असलेल्या त्याच्या नाभीतून पाण्यातून उत्पन्न झालेलं कमळ कसं निर्माण झालं?'
प्रभावं पद्मनाभस्य स्वपतः सागरांभसि। पुष्करे तु कथं जाता देवा ॠषिगणाः पुरा
'सागरात झोपलेल्या पद्मनाभाचं सामर्थ्य काय आहे? आणि त्या कमळात पूर्वी देव आणि ऋषीगण कसे जन्मले?'
एतदाख्याहि निखिलं योगं योगविदां पते। कथं निर्मितवांस्तत्र चैतं लोकं सनातनम्
'योग जाणणाऱ्यांच्या स्वामी, हे सगळं मला पूर्णपणे सांग. त्याने तिथे हे सनातन जग कसं निर्माण केलं?'
कथमेकार्णवे शून्ये नष्टे स्थावरजंगमे। भूगोलके प्रदग्धे तु प्रणष्टोरगराक्षसे
एकमेव समुद्र ओस पडला, सगळी स्थावर आणि जंगम सृष्टी नाहीशी झाली, पृथ्वीचा गोळा जळून गेला आणि साप व राक्षस नष्ट झाले, अशा वेळी—
नष्टानलानिलाकाशे नष्टधर्मे महीतले। केवले गह्वरीभूते महाभूतविपर्यये
जेव्हा अग्नी, वारा आणि आकाश नाहीसे झाले, पृथ्वीवर धर्मच राहिला नाही, फक्त अंधार उरला आणि पंचमहाभूतांचा उलटापालट झाला—
किं नु विश्वपतिः साक्षान्महातेजा महाद्युतिः। आस्ते यथाध्याननिष्ठो विधिमास्थाय योगवित्
तेव्हा विश्वाचा स्वामी, तेजस्वी आणि तेजाने भरलेला, योग जाणणारा, ध्यानात मग्न राहतो का?
शृण्वतः परया भक्त्या ब्रह्मन्नेतदशेषतः। वक्तुमर्हसि धर्मज्ञ यशो नारायणात्मकम्
हे ब्रह्मन्, मी अत्यंत भक्तीने ऐकत आहे, म्हणून तू सर्व काही पूर्णपणे सांग. धर्म जाणणारा तू, नारायणाचे जे यश आहे ते मला सांग.
श्रद्धिनः सूपविष्टस्य भगवन्वक्तुमर्हसि। पुलस्त्य उवाच। नारायणस्य यशसः श्रवणे या तव स्पृहा
मी श्रद्धेने बसलो आहे, भगवन्, तू मला सांग. पुलस्त्य म्हणाले: नारायणाच्या यशाची ऐकण्याची तुझी इच्छा—
सद्वंशान्वयपूतस्य न्याय्यं कुरुकुलोद्वह। शृणुष्वादिपुराणेषु देवेभ्यश्च यथा श्रुति
हे कुरुकुळातील श्रेष्ठ, उत्तम वंशामुळे पावन झालेला, ही इच्छा तुझ्यासाठी योग्य आहे. आदिपुराणांत आणि देवांकडून जशी ऐकली, तशी ऐक.
ब्राह्मणानां च वदतां श्रुत्वा वै सुमहात्मनाम्। यथा च तपसा दृष्ट्वा बृहस्पति समद्युतिः
महात्मा ब्राह्मणांनी जशी सांगितली, आणि तपाने बृहस्पतीसारख्या तेजस्वी ऋषींनी जशी पाहिली, तशीही ऐक.
पराशरसुतः श्रीमान्गुरुर्द्वैपायनोऽब्रवीत्। तत्तेऽहं कथयिष्यामि यथाभक्ति यथाश्रुति
पराशरपुत्र, श्रीमंत द्वैपायन ऋषींनी जशी सांगितली, तशी मी तुला भक्तीने आणि जशी ऐकली तशी सांगतो.
यद्विज्ञातं मया सम्यगृषिमार्गेण सत्तम। कः समुत्सहते ज्ञातुं परं नारायणात्मकम्
ऋषिमार्गाने मी जे योग्य प्रकारे जाणले, हे श्रेष्ठा, ते मी तुला सांगतो. कारण नारायणाचे परम स्वरूप पूर्णपणे कोण जाणू शकतो?
विश्वावितारं ब्रह्मायं न वेदयति तत्वतः। तत्कर्मविश्वदेवा न तद्रहस्यं महर्षिषु
विश्वाचा सर्जनहार ब्रह्मादेखील ते खरे स्वरूप जाणत नाही, विश्वदेवही नाहीत, आणि ते रहस्य महर्षींनाही माहीत नाही.
स इज्यस्सर्वयज्ञानां स तत्त्वं तत्त्वदर्शिनाम्। अध्यात्ममध्यात्मविदां नरकं च विकर्मिणाम्
तोच सर्व यज्ञांचा देव, सत्यदर्शींचे सत्य, आत्मज्ञानींचा आत्मा आणि पापकर्म करणाऱ्यांसाठी नरक आहे.
अधिदैवं च तद्दैवमधिदैवतसंज्ञितम्। अधिभूतं च तद्भूतं परं च परमार्थिनाम्
तोच देवांमध्ये श्रेष्ठ, ज्याला परमदेव म्हणतात; तोच सर्व भूतांचा आधार, आणि जे परम सत्य शोधतात त्यांच्यासाठी तोच सर्वोच्च.
स यज्ञो वेदनिर्दिष्टस्तत्तपः कवयो विदुः। यः कर्त्ता कारको बुद्धिर्यतः क्षेत्रज्ञ एव च
वेदांनी सांगितलेला यज्ञ तोच आहे; ज्ञानी लोक त्याला तप मानतात. तोच कर्ता, कारण, बुद्धी आणि क्षेत्रज्ञ आहे.
प्रणवः पुरुषः शास्ता एकश्चेति विभाव्यते। प्राणः पंचविधश्चैव ध्रुवमक्षरमेव च
तोच प्रणव, पुरुष, शिक्षक, एकमेव; तोच पाच प्रकारचे प्राण, अचल आणि अक्षय आहे.
कालः पाकश्च यज्ञश्च यष्टा चाधीतमेव च। उच्यते विविधैर्भावैः स एवायं तु तत्परम्
तोच काळ, परिपक्वता, यज्ञ, यजमान आणि वाचन; विविध रूपांनी त्याला ओळखतात, आणि तोच खरा सर्वोच्च आहे.
स एव भगवान्सर्वं करोति न करोति च। सोस्मिन्कारयते सर्वं स्थानिनां च कृतिः कृता
तो भगवंत सर्व काही करतो, आणि तरीही काही करत नाही; त्याच्यामुळे सर्वांना कृती घडते, आणि स्थिर असणाऱ्यांची कर्मे पूर्ण होतात.
यजामहे तमेवाद्यं स एवोत्थाननिर्वृतः। यो वक्ता यच्च वक्तव्यं यश्चाहं तद्ब्रवीमि ते
आम्ही त्याच आद्य पुरुषाची पूजा करतो, जो सर्वाचा आधार आहे; तोच वक्ता, तोच सांगायचे आहे, आणि मी हे तुला सांगतो.
श्रूयते यच्च वै श्राव्यं यच्चान्यत्परिजल्पितम्। या कथायाश्च श्रुतयो यो धर्मी धर्मतत्परः
जे काही ऐकले जाते किंवा ऐकायचे आहे, आणि इतर सर्व चर्चा; ज्या कथा सांगितल्या जातात, त्या सर्वांचे सार, धर्म आणि शिकवण त्याच्यासाठीच आहे.
विश्वं विश्वपतिर्यश्च स तु नारायणः स्मृतः। यत्सत्यं यदनृतमादिमध्यभूतं यच्चांत्यं निरवधिकं च यद्भविष्यम्
संपूर्ण विश्व आणि त्याचा स्वामी, हे दोन्ही नारायणच आहेत असं मानलं जातं. जे खरं आहे, जे खोटं आहे, जे सुरुवातीला, मध्ये किंवा शेवटी आहे, जे अनंत आहे आणि जे अजून घडायचं आहे, ते सगळं नारायणच आहे.
यत्किंचिच्चरमचरं यदस्ति चान्यत्सर्वं तत्पुरुषवरः प्रधानभूतः। चत्वार्य्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्
जगात जे काही हलतं किंवा न हलणारे आहे, किंवा इतर जे काही अस्तित्वात आहे, ते सगळं श्रेष्ठ पुरुषच आहे आणि तोच मुख्य कारण आहे. चार हजार वर्षांचा काळ म्हणजे कृतयुग असं सांगितलं जातं.
तस्य तावच्छती संध्या द्विगुणा कुरुनंदन। यत्र धर्मश्चतुष्पादस्त्वधर्मः पादविग्रहः
त्या कृतयुगात, कुरुवंशा, शंभर वर्षांची संध्या असते आणि तिचा दुप्पट काळही धरला जातो. या काळात धर्म चारही पायांवर उभा असतो आणि अधर्म फक्त एका पायावर असतो.
स्वधर्मनिरताः शांता जायंते यत्र मानवाः। विप्रा स्थिता धर्मपरा राजवृत्तिस्थिता नृपाः
त्या युगात माणसं आपापल्या कर्तव्याला निष्ठावान आणि शांत असतात. ब्राह्मण धर्मात स्थिर असतात आणि राजे राजधर्म पाळतात.
कृष्यामभिरता वैश्याः शूद्रा शुःश्रूषवस्तथा। तदा सत्यं च सत्वं च धर्मश्चैव विवर्धते
वैश्य शेतीत मन लावतात आणि शूद्र सेवा करण्यात तत्पर असतात. त्या काळात सत्य, सद्गुण आणि धर्म वाढतो.
सद्भिराचरितो धर्मो येन लोकः प्रवर्त्तते। एतत्कृतयुगे वृत्तं सर्वेषामेव पार्थिव
सज्जन लोकांनी आचरलेला धर्मच जग चालवतो. हेच कृतयुगातील सर्वांचं आचरण आहे, राजन.