एवं ज्ञात्वा नरश्रेष्ठो गंगास्नायी पुनःपुनः । स्नानमात्रेण भो राजन्मुच्यते किल्बिषादतः
असं जाणून, हे श्रेष्ठ पुरुषा, जो वारंवार गंगेत स्नान करतो, तो फक्त स्नानानेच पापांपासून मुक्त होतो, हे राजन.
देवानां प्रवरो विष्णुर्यज्ञानां चाश्वमेधकः । अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां नदी भागीरथी सदा
देवतांमध्ये विष्णू श्रेष्ठ आहे; यज्ञांमध्ये अश्वमेध श्रेष्ठ आहे; सर्व वृक्षांमध्ये अश्वत्थ श्रेष्ठ आहे; आणि नद्यांमध्ये नेहमीच भागीरथी श्रेष्ठ आहे.
इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे गंगामाहात्म्यंनामैकाशीतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्ममहापुराणाच्या उत्तरखंडातील उमापती आणि नारद यांच्या संवादात 'गंगामाहात्म्य' नावाचा एक्याऐंशीवा अध्याय पूर्ण झाला.
महादेव उवाच- अस्मिन्वै चैत्रमासे तु कार्यो दमनकोत्सवः । द्वादश्यां तु तथा सम्यग्विधिः कार्यो विशेषतः
महादेव म्हणाले— या चैत्र महिन्यात दमणकाचा उत्सव करावा; आणि विशेषतः द्वादशीच्या दिवशी योग्य विधीने तो साजरा करावा.
वैष्णवैः श्रद्धया पुण्यो जनतानंदवर्द्धनः । देवानंदसमुद्भूता दिव्या दमनमंजरी
वैष्णवांनी श्रद्धेने हा पवित्र उत्सव करावा, जो सर्व लोकांचा आनंद वाढवतो; देवांच्या आनंदातून ही दिव्य दमणक मंजिरी उत्पन्न झाली.
निवेद्या वैष्णवैर्भक्तैः सर्वपूजाफलेप्सुभिः । चैत्रे तु शुक्लपक्षे तु द्वादश्यां नगनंदिनि
सर्व पूजांचे फळ मिळावे म्हणून, भक्त वैष्णवांनी चैत्र महिन्यात शुक्ल पक्षातील द्वादशीला, हे नागानंदिनी, हे अर्पण करावे.
कारयेत्परया भक्त्या महोत्सवमनास्तथा । तत्रादौ च स्वयं गत्वा आरामं प्रति चानघे
परम भक्तीने, मन लावून हा मोठा उत्सव करावा; आणि प्रथम, हे निष्पापे, स्वतः जाऊन बागेत प्रवेश करावा.
गुर्वाज्ञया प्रकर्त्तव्यं पूजनं रतिना सह । कामदेव नमस्तेऽस्तु विश्वमोहनकारक
गुरूच्या आज्ञेने, रतीसह पूजा करावी: 'हे कामदेवा, तुला नमस्कार असो, विश्वाला मोहात टाकणारा.'
विष्णोरर्थे विचेष्यामि कृपां कुरु ममोपरि । गीतवादित्रनिर्घोषैरानेतव्यो गृहं प्रति
मी विष्णूच्या सेवेसाठी प्रयत्न करणार आहे; माझ्यावर कृपा कर. गाण्याच्या आणि वाद्यांच्या गजरात त्याला घरी आणावं.
एकादश्यां सुरश्रेष्ठि ह्यधिवासनपूर्वकम् । कर्त्तव्यं पूजनं तत्र रात्रौ भक्त्या तु वैष्णवैः
एकादशीच्या दिवशी, सुरश्रेष्ठा, आधी अधिवास करून, त्या ठिकाणी रात्री भक्तिभावाने वैष्णवांनी पूजा करावी.
कर्त्तव्यमग्रतस्तस्य सर्वतोभद्र मंडलम् । स्थापयित्वा तु देवेशं रतिना सह तत्र वै
सर्वप्रथम, त्याच्या पुढे सर्वदिशांनी शुभ असं मंडळ तयार करावं आणि तिथे रतीसह देवेशाची स्थापना करावी.
आच्छाद्य श्वेतवस्त्रेण दमनं स्थापयेद्बुधः । तत्र वै पूजनं कार्यं वैष्णवैर्द्विजसत्तमैः
पांढऱ्या वस्त्राने झाकून, बुद्धिमान व्यक्तीने दमना तिथे ठेवावा. तिथे श्रेष्ठ ब्राह्मण वैष्णवांनी पूजा करावी.
क्लीं कामदेवाय नमो ह्रीं रत्यै च तथा नमः । एंद्र्यादि दिशि संस्थाप्य कंदर्प्पं पूजयेद्बुधः
'क्लीं कामदेवाला नमस्कार, ह्रीं रतीला देखील नमस्कार' असं म्हणावं. पूर्व दिशेपासून कंदर्पाची स्थापना करून, बुद्धिमान व्यक्तीने त्याची पूजा करावी.
गंधं पुष्पं तथा धूपं दीपमारार्तिकं तथा । रात्रौ भक्त्या प्रकर्त्तव्यं विधिनात्र सुरेश्वरि
गंध, फुलं, धूप, दीप आणि आरती रात्री भक्तीभावाने, नियमाप्रमाणे, देवी, करावी.
मदनाय नम इति प्राच्याम् । मन्मथाय नम इति आग्न्येय्याम् । कंदर्पाय नम इति याम्ये । अनंगाय नम इति रक्षोदिशि । भस्मशरीराय नमः इति वारुण्याम् । स्मराय नम इति वायव्याम् । ईश्वराय नमः इति कौबेर्याम् । पुष्पबाणाय नमः इति ईशान्याम् । चतुर्दिक्षु च सर्वासु पूजनं तत्र कारयेत् । पूजिते केशवे चात्र सर्वे देवाः सुपूजिताः
पूर्वेला मदनाला, आग्नेयेला मनमथाला, दक्षिणेला कंदर्पाला, नैऋत्येला अनंगाला, पश्चिमेला भस्मशरीराला, वायव्येला स्मराला, उत्तरेला ईश्वराला, ईशान्येला पुष्पबाणाला नमस्कार करावा. या सर्व दिशांना तिथे पूजा करावी. केशवाची पूजा केली की सर्व देवांची उत्तम पूजा होते.
अक्षतगंध धूपदीपैर्नैवेद्यैस्तांबूलैश्च दमनकं पूजयित्वा तु । तत्पुरुषाय विद्महे कामदेवाय धीमहि । तन्नोऽनंगः प्रचोदयात् । इति वै कामगायत्र्या अष्टोत्तरशतवारं तं दमनकं अभिमंत्र्य नमस्कुर्यात् । नमोस्तु पुष्पबाणाय जगदाह्लादकारिणे । मन्मथाय जगन्नेत्रे रतिप्रीतिकराय च
अक्षता, गंध, धूप, दीप, नैवेद्य आणि तांबूलांनी दमना पूजावा. 'तत्पुरुषाला ओळखू या, कामदेवाचे ध्यान करू या, अनंग आमचं मार्गदर्शन करो' असं कामगायत्री मंत्राने एकशेआठ वेळा दमना अभिमंत्रित करून नमस्कार करावा. 'पुष्पबाणाला, जो जगाला आनंद देतो, नमस्कार; मनमथाला, जो जगाचा डोळा आहे आणि रतीला प्रीतिदायक आहे, नमस्कार'.
देवदेव नमस्तेऽस्तु श्रीविश्वेश नमोस्तु ते । रतिपते नमस्तेस्तु नमस्ते विश्वमंडन
देवांचा देव, श्रीविश्वेश, रतीचे स्वामी, विश्वाचा अलंकार, तुम्हाला नमस्कार.
नमस्तेस्तु जगन्नाथ सर्वबीज नमोस्तु ते । एतैर्नानाविधैर्मंत्रैरागमोक्तैर्विशेषतः
जगन्नाथ, सर्व बीजांचा अधिपती, तुला नमस्कार. या विविध आणि आगमात सांगितलेल्या मंत्रांनी पूजा करावी.
पूजनीयः प्रयत्नेन लक्ष्म्या सह जनार्दनः । ततो निवेद्य तत्कर्म जागरं कारयेद्बुधः
लक्ष्मीसमवेत जनार्दनाची मनापासून पूजा करावी. त्यानंतर सर्व विधी अर्पण करून, बुद्धिमानांनी जागरण करावं.
देवदेव जगन्नाथ वांच्छितार्थप्रदायक । हृत्स्थान्पूरय मे विष्णो कामान्कामेश्वरीप्रिय
देवांचा देव, जगन्नाथ, इच्छित वस्तू देणारा, माझ्या हृदयात, विष्णू, कामना भर, कामेश्वरीचे प्रिय.
इत्येतैर्बहुभिर्मंत्रैः पूजनीयः प्रयत्नतः । श्रीनिवासो जगन्नाथो भक्तानां शमभीप्सकः
अशा अनेक मंत्रांनी, भक्तांच्या कल्याणाची इच्छा असणाऱ्या श्रीनिवास, जगन्नाथाची काळजीपूर्वक पूजा करावी.
ततो दमनकमुष्टिं गृहीत्वा तत्र मूलमंत्रेण । श्रीश्रीविष्ण्वादिदेवेभ्यो दमनकं निवेदयेत् । ततो गंधादिभिर्महतीपूजागीतवाद्यनृत्यैश्च महोत्सवः कार्यः । देवाग्रेस्थापितः कलशोदकं देवस्य पादयोर्निक्षिप्य जलक्रीडा तस्मिन्दिने कर्त्तव्या । ततः स्वगुरुं वस्त्रालंकारद्रविणैः श्रद्धया प्रपूजयेत् । ततः स्वयं वैष्णवैर्बंधुभिः सह अश्नीयात्
महादेव उवाच- ततो दमनकमंजर्या यो वै विष्णुं प्रपूजयेत् । पूजिते वै जगन्नाथे ह्यहं वै पूजितः सदा
महादेव म्हणाले: जो दमनाच्या मंजिरीने विष्णूची पूजा करतो, तो जेव्हा जगन्नाथाची पूजा करतो, तेव्हा माझीही नेहमी पूजा होते.
ब्रह्महा हेमहारी च मद्यपो मांसभक्षकः । मुच्यते पातकाद्देवि दृष्ट्वा दमनकोत्सवम्
ब्राह्मणहत्यारा, सोनं चोरणारा, मद्यपान करणारा किंवा मांस खाणारा, हे देवी, दमना उत्सव पाहिल्यावर पापातून मुक्त होतो.
एवं दमनको देवि पूजितो यैः सुवैष्णवैः । सर्वं तीर्थं कृतं तैस्तु मंजर्या पूजनं कृतम्
देवी, जे उत्तम वैष्णव दमना पूजतात, त्यांनी मंजिरीच्या पूजेमुळे सर्व तीर्थांचं फळ मिळतं.
वेदाध्ययनं कृतं तेन शास्त्राध्ययनमेव च । अग्निहोत्रं कृतं तेन मंजर्या पूजितो हरिः
त्यामुळे वेदाध्ययन, शास्त्राध्ययन आणि अग्निहोत्र यांचं फळ मिळतं, कारण मंजिरीने हरिपूजा केली जाते.
तत्कुलं तु महज्ज्ञेयं ब्राह्मं वा चाथ क्षात्रियम् । शौद्रं वैश्यं च यच्चान्यद्धन्यं धन्यतरं स्मृतम्
कोणतेही घराणे — ब्राह्मण, क्षत्रिय, शूद्र, वैश्य किंवा इतर कुठलेही — जर ते समृद्ध असेल, तर ते खरेच मोठे आणि भाग्यवान समजावे.
यस्मिन्कुलेऽवतीर्याथोत्सवो दमनकः कृतः । स च धन्यस्तु धन्यो वै येन विष्णुः प्रपूजितः
ज्या घरात दमणकाचा उत्सव साजरा केला जातो, ते घर खरोखरच धन्य आहे; आणि ज्याने विष्णूची भक्तीपूर्वक पूजा केली, तो तर अधिकच धन्य आहे.
दमनकेन तु तथा संप्राप्ते मधुमाधवे । संपूज्य गोसहस्रस्य देवि संलभते फलम्
हे देवी, वसंत ऋतूत दमणकाचा उत्सव आल्यावर जो दमणकाने पूजा करतो, त्याला हजार गायी दान केल्याचे पुण्य मिळते.
मल्लिकाकुसुमैर्देवं वसंते गरुडध्वजम् । योऽर्चयेत्परया भक्त्या मुक्तिभागी भवेत्तु सः
जो कोणी वसंत ऋतूत अत्यंत भक्तीने मल्लिका फुलांनी गरुडध्वज असलेल्या देवाची पूजा करतो, तो मुक्ती मिळवतो.
मग दमनाची मुठ घेऊन, मूळ मंत्राने, श्री, श्रीविष्णू आणि इतर देवांना दमना अर्पण करावा. त्यानंतर गंध वगैरेने मोठा उत्सव, पूजा, गाणं, वादन आणि नृत्य करावं. देवांसमोर कलशातील पाणी ठेवून, त्या दिवशी देवाच्या पायाजवळ जलक्रीडा करावी. मग आपल्या गुरूची वस्त्र, दागिने आणि धन याने श्रद्धेने पूजा करावी. नंतर वैष्णव बांधवांसह स्वतः जेवावं.