लंबेदधःशिरा यस्तु वर्षाणामयुतं नरः । मासमेकं तु गंगांभः सेवते यो नरोत्तमः
कोणताही मनुष्य जर दहा हजार वर्षे डोकं खाली करून लटकून राहिला, किंवा उत्तम पुरुष जर फक्त एक महिना गंगाजलाची सेवा केली,
ब्रह्महत्याविनिर्मुक्तो याति विष्णोरनामयम् । इयं वेणीसमा पुण्या पवित्रा पापनाशिनी
तो ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त होतो आणि विष्णूच्या पवित्र अवस्थेला पोहोचतो; ही वेणी खरोखरच पुण्यवान, पावन आणि पापांचा नाश करणारी आहे.
यस्याः स्मरणमात्रेण बालहा मुच्यते क्षणात् । स प्रयागस्तीर्थराजो वैष्णवानां हि दुर्ल्लभः
ज्याच्या फक्त स्मरणानेही बालहत्यारा क्षणात मुक्त होतो, तो प्रयाग हे तीर्थराज, वैष्णवांसाठी फार दुर्मिळ आहे.
स्नात्वा यत्र नरश्रेष्ठ वैकुंठे सत्वरं व्रजेत् । प्रियाप्रिये न जानाति धर्माधर्मौ न विंदति
तेथे स्नान केल्यावर, हे श्रेष्ठ पुरुषा, मनुष्य लवकरच वैकुंठात जातो; त्याला प्रिय-अप्रिय कळत नाही, आणि धर्माधर्म याचंही भान राहत नाही.
स्नात्वा चैव तु गंगायां महापापात्प्रमुच्यते
आणि गंगेत स्नान केल्यावर मनुष्य मोठ्या पापांपासून मुक्त होतो.
गंगागंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति
जो कोणी 'गंगा, गंगा' असं शेकडो योजन दूरूनही म्हणतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि विष्णुलोकात जातो.
ब्रह्महा चैव गोघ्नो वा सुरापी बालघातकः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो दिवं याति च सत्वरम्
जरी तो ब्रह्महत्यारा, गोहत्यारा, मद्यपान करणारा किंवा बालहत्यारा असला, तरी तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि लगेच स्वर्गात जातो.
दर्शनं माधवस्याथ वरस्य दर्शनं तथा । वेण्यां स्नानं प्रकुर्वाणो वैकुंठं प्रति गच्छति
माधवाचे किंवा परमेश्वराचे दर्शन घेऊन, आणि वेणीत स्नान केल्यावर, मनुष्य वैकुंठाकडे प्रस्थान करतो.
उदिते च यथा सूर्ये विलयं याति वै तमः । तथैव तस्यां पापानि नश्यंति स्नानमात्रतः
जसा सूर्य उगवल्यावर अंधार नाहीसा होतो, तसंच तिथे फक्त स्नान केल्यावर पापं नष्ट होतात.
गंगाद्वारे कुशावर्ते गल्लिके(बिल्वके?) नीलपर्वते । स्नात्वा कनखले तीर्थे पुनर्जन्म न विद्यते
गंगाद्वार, कुशावर्त, गल्लिका (किंवा बिल्वक), नीलपर्वत किंवा कनखल या तीर्थांवर स्नान केल्यावर पुन्हा जन्म मिळत नाही.
एवं ज्ञात्वा नरश्रेष्ठो गंगास्नायी पुनःपुनः । स्नानमात्रेण भो राजन्मुच्यते किल्बिषादतः
असं जाणून, हे श्रेष्ठ पुरुषा, जो वारंवार गंगेत स्नान करतो, तो फक्त स्नानानेच पापांपासून मुक्त होतो, हे राजन.
देवानां प्रवरो विष्णुर्यज्ञानां चाश्वमेधकः । अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां नदी भागीरथी सदा
देवतांमध्ये विष्णू श्रेष्ठ आहे; यज्ञांमध्ये अश्वमेध श्रेष्ठ आहे; सर्व वृक्षांमध्ये अश्वत्थ श्रेष्ठ आहे; आणि नद्यांमध्ये नेहमीच भागीरथी श्रेष्ठ आहे.
इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे गंगामाहात्म्यंनामैकाशीतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्ममहापुराणाच्या उत्तरखंडातील उमापती आणि नारद यांच्या संवादात 'गंगामाहात्म्य' नावाचा एक्याऐंशीवा अध्याय पूर्ण झाला.
महादेव उवाच- अस्मिन्वै चैत्रमासे तु कार्यो दमनकोत्सवः । द्वादश्यां तु तथा सम्यग्विधिः कार्यो विशेषतः
महादेव म्हणाले— या चैत्र महिन्यात दमणकाचा उत्सव करावा; आणि विशेषतः द्वादशीच्या दिवशी योग्य विधीने तो साजरा करावा.
वैष्णवैः श्रद्धया पुण्यो जनतानंदवर्द्धनः । देवानंदसमुद्भूता दिव्या दमनमंजरी
वैष्णवांनी श्रद्धेने हा पवित्र उत्सव करावा, जो सर्व लोकांचा आनंद वाढवतो; देवांच्या आनंदातून ही दिव्य दमणक मंजिरी उत्पन्न झाली.
निवेद्या वैष्णवैर्भक्तैः सर्वपूजाफलेप्सुभिः । चैत्रे तु शुक्लपक्षे तु द्वादश्यां नगनंदिनि
सर्व पूजांचे फळ मिळावे म्हणून, भक्त वैष्णवांनी चैत्र महिन्यात शुक्ल पक्षातील द्वादशीला, हे नागानंदिनी, हे अर्पण करावे.
कारयेत्परया भक्त्या महोत्सवमनास्तथा । तत्रादौ च स्वयं गत्वा आरामं प्रति चानघे
परम भक्तीने, मन लावून हा मोठा उत्सव करावा; आणि प्रथम, हे निष्पापे, स्वतः जाऊन बागेत प्रवेश करावा.
गुर्वाज्ञया प्रकर्त्तव्यं पूजनं रतिना सह । कामदेव नमस्तेऽस्तु विश्वमोहनकारक
गुरूच्या आज्ञेने, रतीसह पूजा करावी: 'हे कामदेवा, तुला नमस्कार असो, विश्वाला मोहात टाकणारा.'
विष्णोरर्थे विचेष्यामि कृपां कुरु ममोपरि । गीतवादित्रनिर्घोषैरानेतव्यो गृहं प्रति
मी विष्णूच्या सेवेसाठी प्रयत्न करणार आहे; माझ्यावर कृपा कर. गाण्याच्या आणि वाद्यांच्या गजरात त्याला घरी आणावं.
एकादश्यां सुरश्रेष्ठि ह्यधिवासनपूर्वकम् । कर्त्तव्यं पूजनं तत्र रात्रौ भक्त्या तु वैष्णवैः
एकादशीच्या दिवशी, सुरश्रेष्ठा, आधी अधिवास करून, त्या ठिकाणी रात्री भक्तिभावाने वैष्णवांनी पूजा करावी.
कर्त्तव्यमग्रतस्तस्य सर्वतोभद्र मंडलम् । स्थापयित्वा तु देवेशं रतिना सह तत्र वै
सर्वप्रथम, त्याच्या पुढे सर्वदिशांनी शुभ असं मंडळ तयार करावं आणि तिथे रतीसह देवेशाची स्थापना करावी.
आच्छाद्य श्वेतवस्त्रेण दमनं स्थापयेद्बुधः । तत्र वै पूजनं कार्यं वैष्णवैर्द्विजसत्तमैः
पांढऱ्या वस्त्राने झाकून, बुद्धिमान व्यक्तीने दमना तिथे ठेवावा. तिथे श्रेष्ठ ब्राह्मण वैष्णवांनी पूजा करावी.
क्लीं कामदेवाय नमो ह्रीं रत्यै च तथा नमः । एंद्र्यादि दिशि संस्थाप्य कंदर्प्पं पूजयेद्बुधः
'क्लीं कामदेवाला नमस्कार, ह्रीं रतीला देखील नमस्कार' असं म्हणावं. पूर्व दिशेपासून कंदर्पाची स्थापना करून, बुद्धिमान व्यक्तीने त्याची पूजा करावी.
गंधं पुष्पं तथा धूपं दीपमारार्तिकं तथा । रात्रौ भक्त्या प्रकर्त्तव्यं विधिनात्र सुरेश्वरि
गंध, फुलं, धूप, दीप आणि आरती रात्री भक्तीभावाने, नियमाप्रमाणे, देवी, करावी.
मदनाय नम इति प्राच्याम् । मन्मथाय नम इति आग्न्येय्याम् । कंदर्पाय नम इति याम्ये । अनंगाय नम इति रक्षोदिशि । भस्मशरीराय नमः इति वारुण्याम् । स्मराय नम इति वायव्याम् । ईश्वराय नमः इति कौबेर्याम् । पुष्पबाणाय नमः इति ईशान्याम् । चतुर्दिक्षु च सर्वासु पूजनं तत्र कारयेत् । पूजिते केशवे चात्र सर्वे देवाः सुपूजिताः
पूर्वेला मदनाला, आग्नेयेला मनमथाला, दक्षिणेला कंदर्पाला, नैऋत्येला अनंगाला, पश्चिमेला भस्मशरीराला, वायव्येला स्मराला, उत्तरेला ईश्वराला, ईशान्येला पुष्पबाणाला नमस्कार करावा. या सर्व दिशांना तिथे पूजा करावी. केशवाची पूजा केली की सर्व देवांची उत्तम पूजा होते.
अक्षतगंध धूपदीपैर्नैवेद्यैस्तांबूलैश्च दमनकं पूजयित्वा तु । तत्पुरुषाय विद्महे कामदेवाय धीमहि । तन्नोऽनंगः प्रचोदयात् । इति वै कामगायत्र्या अष्टोत्तरशतवारं तं दमनकं अभिमंत्र्य नमस्कुर्यात् । नमोस्तु पुष्पबाणाय जगदाह्लादकारिणे । मन्मथाय जगन्नेत्रे रतिप्रीतिकराय च
अक्षता, गंध, धूप, दीप, नैवेद्य आणि तांबूलांनी दमना पूजावा. 'तत्पुरुषाला ओळखू या, कामदेवाचे ध्यान करू या, अनंग आमचं मार्गदर्शन करो' असं कामगायत्री मंत्राने एकशेआठ वेळा दमना अभिमंत्रित करून नमस्कार करावा. 'पुष्पबाणाला, जो जगाला आनंद देतो, नमस्कार; मनमथाला, जो जगाचा डोळा आहे आणि रतीला प्रीतिदायक आहे, नमस्कार'.
देवदेव नमस्तेऽस्तु श्रीविश्वेश नमोस्तु ते । रतिपते नमस्तेस्तु नमस्ते विश्वमंडन
देवांचा देव, श्रीविश्वेश, रतीचे स्वामी, विश्वाचा अलंकार, तुम्हाला नमस्कार.
नमस्तेस्तु जगन्नाथ सर्वबीज नमोस्तु ते । एतैर्नानाविधैर्मंत्रैरागमोक्तैर्विशेषतः
जगन्नाथ, सर्व बीजांचा अधिपती, तुला नमस्कार. या विविध आणि आगमात सांगितलेल्या मंत्रांनी पूजा करावी.
पूजनीयः प्रयत्नेन लक्ष्म्या सह जनार्दनः । ततो निवेद्य तत्कर्म जागरं कारयेद्बुधः
लक्ष्मीसमवेत जनार्दनाची मनापासून पूजा करावी. त्यानंतर सर्व विधी अर्पण करून, बुद्धिमानांनी जागरण करावं.
देवदेव जगन्नाथ वांच्छितार्थप्रदायक । हृत्स्थान्पूरय मे विष्णो कामान्कामेश्वरीप्रिय
देवांचा देव, जगन्नाथ, इच्छित वस्तू देणारा, माझ्या हृदयात, विष्णू, कामना भर, कामेश्वरीचे प्रिय.