शृणु त्वं मम देवेश विज्ञाप्यं नरपुंगव। ममालयं पूर्वकृतं बाहुवीर्येण वै प्रभो
हे देवाधिदेव, माझं सांगणं ऐक, हे नरश्रेष्ठ; हे घर पूर्वी माझंच होतं, माझ्या बाहुबलाने मिळवलेलं, हे प्रभो.
उलूको हरते राजंस्त्वत्समीपे विशेषतः। ईदृशोयं दुराचारस्त्वदाज्ञा लंघको नृप
घुबडाने हे घर तुझ्या जवळच बळकावलं आहे, हे राजन; याचा वाईट स्वभाव असा आहे की, तो तुझ्या आज्ञेचाही उल्लंघन करतो.
प्राणांतिकेन दंडेन राम शासितुमर्हसि। एवमुक्ते तु गृध्रेण उलूको वाक्यमब्रवीत्
जीवन संपवणाऱ्या शिक्षेने त्याला शिक्षा करावी, हे राम; असं गिधाडाने म्हटल्यावर, घुबडाने उत्तर दिलं.
शृणु देव मम ज्ञाप्यमेकचित्तो नराधिप। सोमाच्छक्राच्च सूर्याच्च धनदाच्च यमात्तथा
हे प्रभो, मी एकचित्ताने सांगतो, ऐक, हे राजाधिराज; सोम, इंद्र, सूर्य, कुबेर आणि यम यांच्याकडून,
जायते वै नृपो राम किंचिद्भवति मानुषः। त्वं तु सर्वमयो देवो नारायणपरायणः
राजा जन्माला येतो आणि थोड्या प्रमाणात माणूस होतो, हे राम; पण तू सर्वत्र व्यापलेला देव आहेस, नारायणभक्त आहेस.
प्रोच्यते सोमता राजन्सम्यक्कार्ये विचारिते। सम्यग्रक्षसि तापेभ्यस्तमोघ्नो हि यतो भवान्
योग्य कृती ठरवताना, तुला सोम म्हणतात, हे राजन; तू खऱ्या अर्थाने तापांपासून रक्षण करतोस, कारण तू अंधकाराचा नाश करणारा आहेस.
दोषे दंडात्प्रजानां त्वं यतः पापभयापहः। दाता प्रहर्ता गोप्ता च तेनेंद्र इव नो भवान्
लोकांच्या दोषांसाठी शिक्षा करताना, तू पापाचा भयं दूर करतोस; तू दाता, मारणारा, आणि रक्षक आहेस, म्हणून आमच्यासाठी तू इंद्रासारखा आहेस.
अधृष्यः सर्वभूतेषु तेजसा चानलो मतः। अभीक्ष्णं तपसे पापांस्तेन त्वं राम भास्करः
सर्व जीवांमध्ये तुला कोणी स्पर्श करू शकत नाही, तेजामुळे तू अग्नीसारखा मानला जातोस; सातत्याने तप करून तू पापांचा नाश करतोस, म्हणून, हे राम, तू सूर्यासारखा आहेस.
साक्षाद्वित्तेशतुल्यस्त्वमथवा धनदाधिकः। चित्तायत्ता तु पत्नीश्रीर्नित्यं ते राजसत्तम
राजसत्तम, तू थेट कुबेरासारखा आहेस, कदाचित त्याच्याहूनही श्रेष्ठ आहेस; पण पत्नीचे ऐश्वर्य मात्र नेहमी मनाच्या वृत्तीवर अवलंबून असते.
धनदस्य तु कोशेन धनदस्तेन वैभवान्। समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च
कुबेराला त्याच्या कोषामुळे संपत्ती लाभली आहे, म्हणून तो सर्व सजीवांमध्ये, स्थावर आणि जंगम यांच्यात, ऐश्वर्यात समान आहे.
शत्रौ मित्रे च ते दृष्टिः समंताद्याति राघव। धर्मेण शासनं नित्यं व्यवहारविधिक्रमैः
राघव, शत्रू असो वा मित्र, तुझी दृष्टी नेहमी सारखीच असते; तू नेहमी धर्माने, योग्य रीतीने राज्यकारभार करतोस.
यस्य रुष्यसि वै राम मृत्युस्तस्याभिधीयते। गीयसे तेन वै राजन्यम इत्यभिविश्रुतः
राम, ज्याच्यावर तुझा राग येतो, त्याला मृत्यूच येतो असे म्हटले जाते; म्हणूनच तू दंड देणारा राजा म्हणून प्रसिद्ध आहेस.
यश्चासौ मानुषो भावो भवतो नृपसत्तम। आनृशंस्यपरो राजा सर्वेषु कृपयान्वितः
राजसत्तम, तुझ्या मनुष्यमात्रातील स्वभावात नेहमीच दयाळूपणा आहे; राजा म्हणून तू सर्वांवर करुणा ठेवतोस.
दुर्बलस्य त्वनाथस्य राजा भवति वै बलम्। अचक्षुषो भवेच्चक्षुरमतेषु मतिर्भवेत्
राजा दुर्बळांचा बळ असतो, अनाथांचा आधार असतो; तो आंधळ्यांना डोळे आणि विवेक नसलेल्यांना समज असतो.
अस्माकमपि नाथस्त्वं श्रूयतां मम धार्मिक। भवता तत्र मंतव्यं यथैते किल पक्षिणः
धार्मिक राजा, तू आमचाही रक्षक आहेस, माझे बोल ऐक. जसे या पक्ष्यांचा विचार करतोस, तसाच आमचाही विचार करावा.
योस्मन्नाथः स पक्षींद्रो भवतो विनियोज्यकः। अस्वाम्यं देव नास्माकं सन्निधौ भवतः प्रभो
जो आमचा स्वामी आहे तो पक्ष्यांचा राजा तुझ्याच आज्ञेने नेमला गेला आहे; प्रभो, तुझ्या उपस्थितीत आम्हाला कुठलीच स्वायत्तता नाही.
भवतैव कृतं पूर्वं भूतग्रामं चतुर्विधम्। ममालयप्रविष्टस्तु गृध्रो मां बाधते नृप
राजा, पूर्वी तूच चार प्रकारच्या सृष्टीचे निर्माण केलेस; पण आता माझ्या घरात आलेला गिधाड मला त्रास देतोय.
भवान्देवमनुष्येषु शास्ता वै नरपुंगव। एतच्छ्रुत्वा तु वै रामः सचिवानाह्वयत्स्वयम्
देव आणि माणसांमध्ये तूच शासक आहेस, नरश्रेष्ठ; हे ऐकून रामाने स्वतःच आपल्या मंत्र्यांना बोलावले.
विष्टिर्जयंतो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः। अशोको धर्मपालश्च सुमंत्रश्च महाबलः
विष्टि, जयंत, विजय, सिद्धार्थ, राष्ट्रवर्धन, अशोक, धर्मपाल आणि बलवान सुमंत्र—
एते रामस्य सचिवा राज्ञो दशरथस्य च। नीतियुक्ता महात्मानः सर्वशास्त्रविशारदाः
हे सर्व रामाचे आणि दशरथ राजाचे मंत्री आहेत; हे महान, नीतीनिपुण आणि सर्व शास्त्रांचे तज्ज्ञ आहेत.
सुशांताश्च कुलीनाश्च नये मंत्रे च कोविदाः। तानाहूय स धर्मात्मा पुष्पकादवरुह्य च
हे शांत, कुलीन, नीती आणि मंत्रज्ञानात कुशल आहेत; त्यांना बोलावून तो धर्मात्मा पुष्पकातून खाली उतरला.
गृध्रोलूकौ विवदंतौ पृच्छति स्म रघूत्तमः। कति वर्षाणि भो गृध्र तवेदं निलयं कृतं
रघुकुलातील श्रेष्ठ रामाने वाद घालणाऱ्या गिधाड आणि घुबडाला विचारले: 'गिधाडा, किती वर्षे तू इथे वास्तव्य केलेस?'
एतन्मे कौतुकं ब्रूहि यदि जानासि तत्त्वतः। एतच्छ्रुत्वा वचो गृध्रो बभाषे राघवं स्थितं
'हे मला कुतूहल म्हणून सांग, जर तुला खरे माहीत असेल तर.' हे ऐकून गिधाडाने तिथे उभ्या असलेल्या राघवाला उत्तर दिले.
इयं वसुमती राम मानुषैर्बहुबाहुभिः। उच्छ्रितैराचिता सर्वा तदाप्रभृति मद्गृहं
'राम, ही पृथ्वी बलवान माणसांनी मिळवली; त्याच वेळेपासून हे माझे घर आहे.'
उलूकस्त्वब्रवीद्रामं पादपैरुपशोभिता। यदैव पृथिवी राजंस्तदाप्रभृति मे गृहं
पण घुबड म्हणाले, 'राजा, झाडांनी सजलेली ही पृथ्वी ज्या दिवसापासून आहे, त्याच दिवसापासून हे माझे घर आहे.'
एतच्छ्रुत्वा तु रामो वै सभासद उवाचह। न सा सभा यत्र न संति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदंति धर्मं1.37.
हे ऐकून रामाने सभेत सांगितले: 'जिथे वयोवृद्ध नाहीत ती सभा सभा नाही, आणि जे धर्म बोलत नाहीत ते खरे वृद्ध नाहीत.'
नासौ धर्मो यत्र न चास्ति सत्यं न तत्सत्यं यच्छलमभ्युपैति। ये तु सभ्याः सभां गत्वा तूष्णीं ध्यायंत आसते
जिथे सत्य नाही तिथे धर्मच नाही, आणि जेथे कपटाला मान्यता दिली जाते ते सत्यही नाही. जे सभ्य लोक सभेत जाऊन फक्त शांतपणे बसतात आणि काही बोलत नाहीत—
यथाप्राप्तं न ब्रुवते सर्वे तेऽनृतवादिनः। न वक्ति च श्रुतं यश्च कामात्क्रोधात्तथा भयात्
आपल्याला जे योग्य वाटते ते न बोलणारे हे सगळे खोटं बोलणारेच आहेत. आणि जो ऐकलेलं सत्य इच्छेने, रागाने किंवा भीतीने बोलत नाही—
सहस्रं वारुणाः पाशाः प्रतिमुंचंति तं नरं। तेषां संवत्सरे पूर्णे पाश एकः प्रमुच्यते
अशा माणसाला वरुणाचे हजार फास लागतात; एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर त्या फासांपैकी एकच सुटतो.
तस्मात्सत्यं तु वक्तव्यं जानता सत्यमंजसा। एतच्छ्रुत्वा तु सचिवा राममेवाब्रुवंस्तदा
म्हणून जो सत्य जाणतो त्याने ते सरळपणे बोलावं. हे ऐकल्यावर त्या मंत्र्यांनी फक्त रामालाच उद्देशून बोललं.