नदपुण्ये गिरिवरे कोकिलाशतमंडिते। नानापक्षिरवोद्याने नानामृगसमाकुले
पवित्र नदीवर, उत्तुंग डोंगरावर, शेकडो कोकिळांनी गूंजणाऱ्या, अनेक पक्ष्यांच्या आवाजांनी भरलेल्या आणि विविध प्राण्यांनी गजबजलेल्या बागेत,
सिंहव्याघ्रसमाकीर्णे नानाद्विजसमावृते। गृध्रोलूकौ प्रवसितौ बहून्वर्षगणानपि
सिंह आणि वाघांनी भरलेल्या, अनेक पक्ष्यांनी वेढलेल्या त्या ठिकाणी, गिधाड आणि घुबड दोघेही तिथे अनेक वर्षे राहत होते.
अथोलूकस्य भवनं गृध्रः पापविनिश्चयः। ममेदमिति कृत्वाऽसौ कलहं तेन चाकरोत्
तेव्हा, वाईट हेतूने गिधाडाने घुबडाच्या घरावर आपला हक्क सांगितला आणि त्यांच्यात भांडण सुरू झाले.
राजा सर्वस्य लोकस्य रामो राजीवलोचनः। तं प्रपद्यावहै शीघ्रं कस्यैतद्भवनं भवेत्
संपूर्ण जगाचा राजा, कमळासारख्या डोळ्यांचा राम, चला लवकर त्याच्याकडे जाऊ या, म्हणजे या घरावर हक्क कुणाचा हे ठरवता येईल.
गृध्रोलूकौ प्रपद्येतां जातकोपावमर्षिणौ। रामं प्रपद्यतौ शीघ्रं कलिव्याकुलचेतसौ
गिधाड आणि घुबड, दोघेही रागावलेले आणि सहन न करणारे, कलहाने अस्वस्थ मनाने पटकन रामाकडे गेले.
तौ परस्परविद्वेषौ स्पृशतश्चरणौ तथा। अथ दृष्ट्वा राघवेंद्रं गृध्रो वचनमब्रवीत्
एकमेकांवर राग धरलेले दोघेही रामाच्या पायांना स्पर्श करून, रघुकुळातील प्रभूला पाहून, गिधाडाने आपले म्हणणे सांगितले.
सुराणामसुराणां च त्वं प्रधानो मतो मम। बृहस्पतेश्च शुक्राच्च त्वं विशिष्टो महामतिः
देव आणि दैत्य यांच्यात तूच मला सर्वश्रेष्ठ वाटतोस; बृहस्पती आणि शुक्र यांच्याहूनही तुझी बुद्धी मोठी आहे, हे महात्मा.
परावरज्ञो भूतानां मर्त्ये शक्र इवापरः। दुर्निरीक्षो यथा सूर्यो हिमवानिव गौरवे
सर्व जीवांचे अंतर्यामी जाणणारा, माणसांत इंद्रासारखा, सूर्याप्रमाणे पाहता न येणारा, आणि हिमालयासारखा वजनदार आहेस.
सागरश्चासि गांभीर्ये लोकपालो यमो ह्यसि। क्षांत्या धरण्या तुल्योसि शीघ्रत्वे ह्यनिलोपमः
तू समुद्रासारखा खोल, जगाचा रक्षक म्हणून यमासारखा, सहनशीलतेत पृथ्वीइतका, आणि वेगात वाऱ्यासारखा आहेस.
गुरुस्त्वं सर्वसंपन्नो विष्णुरूपोसि राघव। अमर्षी दुर्जयो जेता सर्वास्त्रविधिपारगः
तू सर्वांचा गुरु, सर्व सद्गुणांनी संपन्न, हे राघव, तू विष्णूच्या रूपाचा आहेस; अन्याय सहन न करणारा, जिंकता न येणारा, विजयी, आणि सर्व अस्त्रविद्यांचा जाणकार आहेस.
शृणु त्वं मम देवेश विज्ञाप्यं नरपुंगव। ममालयं पूर्वकृतं बाहुवीर्येण वै प्रभो
हे देवाधिदेव, माझं सांगणं ऐक, हे नरश्रेष्ठ; हे घर पूर्वी माझंच होतं, माझ्या बाहुबलाने मिळवलेलं, हे प्रभो.
उलूको हरते राजंस्त्वत्समीपे विशेषतः। ईदृशोयं दुराचारस्त्वदाज्ञा लंघको नृप
घुबडाने हे घर तुझ्या जवळच बळकावलं आहे, हे राजन; याचा वाईट स्वभाव असा आहे की, तो तुझ्या आज्ञेचाही उल्लंघन करतो.
प्राणांतिकेन दंडेन राम शासितुमर्हसि। एवमुक्ते तु गृध्रेण उलूको वाक्यमब्रवीत्
जीवन संपवणाऱ्या शिक्षेने त्याला शिक्षा करावी, हे राम; असं गिधाडाने म्हटल्यावर, घुबडाने उत्तर दिलं.
शृणु देव मम ज्ञाप्यमेकचित्तो नराधिप। सोमाच्छक्राच्च सूर्याच्च धनदाच्च यमात्तथा
हे प्रभो, मी एकचित्ताने सांगतो, ऐक, हे राजाधिराज; सोम, इंद्र, सूर्य, कुबेर आणि यम यांच्याकडून,
जायते वै नृपो राम किंचिद्भवति मानुषः। त्वं तु सर्वमयो देवो नारायणपरायणः
राजा जन्माला येतो आणि थोड्या प्रमाणात माणूस होतो, हे राम; पण तू सर्वत्र व्यापलेला देव आहेस, नारायणभक्त आहेस.
प्रोच्यते सोमता राजन्सम्यक्कार्ये विचारिते। सम्यग्रक्षसि तापेभ्यस्तमोघ्नो हि यतो भवान्
योग्य कृती ठरवताना, तुला सोम म्हणतात, हे राजन; तू खऱ्या अर्थाने तापांपासून रक्षण करतोस, कारण तू अंधकाराचा नाश करणारा आहेस.
दोषे दंडात्प्रजानां त्वं यतः पापभयापहः। दाता प्रहर्ता गोप्ता च तेनेंद्र इव नो भवान्
लोकांच्या दोषांसाठी शिक्षा करताना, तू पापाचा भयं दूर करतोस; तू दाता, मारणारा, आणि रक्षक आहेस, म्हणून आमच्यासाठी तू इंद्रासारखा आहेस.
अधृष्यः सर्वभूतेषु तेजसा चानलो मतः। अभीक्ष्णं तपसे पापांस्तेन त्वं राम भास्करः
सर्व जीवांमध्ये तुला कोणी स्पर्श करू शकत नाही, तेजामुळे तू अग्नीसारखा मानला जातोस; सातत्याने तप करून तू पापांचा नाश करतोस, म्हणून, हे राम, तू सूर्यासारखा आहेस.
साक्षाद्वित्तेशतुल्यस्त्वमथवा धनदाधिकः। चित्तायत्ता तु पत्नीश्रीर्नित्यं ते राजसत्तम
राजसत्तम, तू थेट कुबेरासारखा आहेस, कदाचित त्याच्याहूनही श्रेष्ठ आहेस; पण पत्नीचे ऐश्वर्य मात्र नेहमी मनाच्या वृत्तीवर अवलंबून असते.
धनदस्य तु कोशेन धनदस्तेन वैभवान्। समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च
कुबेराला त्याच्या कोषामुळे संपत्ती लाभली आहे, म्हणून तो सर्व सजीवांमध्ये, स्थावर आणि जंगम यांच्यात, ऐश्वर्यात समान आहे.
शत्रौ मित्रे च ते दृष्टिः समंताद्याति राघव। धर्मेण शासनं नित्यं व्यवहारविधिक्रमैः
राघव, शत्रू असो वा मित्र, तुझी दृष्टी नेहमी सारखीच असते; तू नेहमी धर्माने, योग्य रीतीने राज्यकारभार करतोस.
यस्य रुष्यसि वै राम मृत्युस्तस्याभिधीयते। गीयसे तेन वै राजन्यम इत्यभिविश्रुतः
राम, ज्याच्यावर तुझा राग येतो, त्याला मृत्यूच येतो असे म्हटले जाते; म्हणूनच तू दंड देणारा राजा म्हणून प्रसिद्ध आहेस.
यश्चासौ मानुषो भावो भवतो नृपसत्तम। आनृशंस्यपरो राजा सर्वेषु कृपयान्वितः
राजसत्तम, तुझ्या मनुष्यमात्रातील स्वभावात नेहमीच दयाळूपणा आहे; राजा म्हणून तू सर्वांवर करुणा ठेवतोस.
दुर्बलस्य त्वनाथस्य राजा भवति वै बलम्। अचक्षुषो भवेच्चक्षुरमतेषु मतिर्भवेत्
राजा दुर्बळांचा बळ असतो, अनाथांचा आधार असतो; तो आंधळ्यांना डोळे आणि विवेक नसलेल्यांना समज असतो.
अस्माकमपि नाथस्त्वं श्रूयतां मम धार्मिक। भवता तत्र मंतव्यं यथैते किल पक्षिणः
धार्मिक राजा, तू आमचाही रक्षक आहेस, माझे बोल ऐक. जसे या पक्ष्यांचा विचार करतोस, तसाच आमचाही विचार करावा.
योस्मन्नाथः स पक्षींद्रो भवतो विनियोज्यकः। अस्वाम्यं देव नास्माकं सन्निधौ भवतः प्रभो
जो आमचा स्वामी आहे तो पक्ष्यांचा राजा तुझ्याच आज्ञेने नेमला गेला आहे; प्रभो, तुझ्या उपस्थितीत आम्हाला कुठलीच स्वायत्तता नाही.
भवतैव कृतं पूर्वं भूतग्रामं चतुर्विधम्। ममालयप्रविष्टस्तु गृध्रो मां बाधते नृप
राजा, पूर्वी तूच चार प्रकारच्या सृष्टीचे निर्माण केलेस; पण आता माझ्या घरात आलेला गिधाड मला त्रास देतोय.
भवान्देवमनुष्येषु शास्ता वै नरपुंगव। एतच्छ्रुत्वा तु वै रामः सचिवानाह्वयत्स्वयम्
देव आणि माणसांमध्ये तूच शासक आहेस, नरश्रेष्ठ; हे ऐकून रामाने स्वतःच आपल्या मंत्र्यांना बोलावले.
विष्टिर्जयंतो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः। अशोको धर्मपालश्च सुमंत्रश्च महाबलः
विष्टि, जयंत, विजय, सिद्धार्थ, राष्ट्रवर्धन, अशोक, धर्मपाल आणि बलवान सुमंत्र—
एते रामस्य सचिवा राज्ञो दशरथस्य च। नीतियुक्ता महात्मानः सर्वशास्त्रविशारदाः
हे सर्व रामाचे आणि दशरथ राजाचे मंत्री आहेत; हे महान, नीतीनिपुण आणि सर्व शास्त्रांचे तज्ज्ञ आहेत.