येन लोकोऽक्षयः स्वर्गो भविता त्वत्कृतेन मे। ततः प्रतिग्रहो दत्तो जगद्वंद्य नृपेण हि
तुझ्या कृतीमुळे मला नाश न होणारा लोक आणि स्वर्ग मिळेल; म्हणून जगात पूज्य असलेल्या त्या राजाने मला दान दिलं.
भवान्मामनुगृह्णातु प्रतीच्छस्व प्रतिग्रहम्
तुम्ही कृपा करा आणि माझं हे दान स्वीकारा.
कृता मतिस्तारणाय न लोभाद्रघुनंदन। गृहीते भूषणे राम मम हस्तगते तदा
माझा हेतू मुक्तीसाठी होता, लोभासाठी नव्हता, हे रघुनंदना; मी जेव्हा ते दागिने घेतले, तेव्हा ते माझ्या हातात आले.
मानुषः पौर्विको देहस्तदा नष्टोस्य भूपते। प्रणष्टे तु शरीरे च राजर्षिः परया मुदा
त्या वेळी, राजन, त्याचं पूर्वीचं मानवी शरीर नाहीसं झालं; शरीर गेल्यावर तो राजर्षी मोठ्या आनंदात झाला.
मयोक्तोसौ विमानेन जगाम त्रिदिवं पुनः। तेन मे शक्रतुल्येन दत्तमाभरणं शुभं
मी त्याला सांगितलं आणि तो पुन्हा विमानातून स्वर्गात गेला; त्या इंद्रासारख्या पुरुषाने मला ते शुभ दागिने दिले.
तस्मिन्निमित्ते काकुत्स्थ दत्तमद्भुतकर्मणा। श्वेतो वैदर्भको राजा तदाभूद्गतकल्मषः
या अद्भुत कृतीमुळे, काकुत्स्था, विदर्भाचा राजा श्वेत पापमुक्त झाला.
पुलस्त्य उवाच। तदद्भुततमं वाक्यं श्रुत्वा च रघुनंदनः। गौरवाद्विस्मयाच्चापि भूयः प्रष्टुं प्रचक्रमे
पुलस्त्य म्हणाले: हे अद्भुत कथन ऐकून रघुनंदनाला आदर आणि आश्चर्य वाटले आणि त्याने पुन्हा विचारायला सुरुवात केली.
राम उवाच। भगवंस्तद्वनं घोरं यत्रासौ तप्तवांस्तपः। श्वेतो वैदर्भको राजा तदद्भुतमभूत्कथं
राम म्हणाला: भगवन्, ज्या भयंकर अरण्यात विदर्भाचा राजा श्वेत तपश्चर्या करत होता, ती अद्भुत गोष्ट कशी घडली?
विषमं तद्वनं राजा शून्यं मृगविवर्जितं। प्रविष्टस्तप आस्थातुं कथं वद महामुने
ते अरण्य कठीण, ओसाड आणि प्राण्यांशिवाय होतं; त्या राजाने तिथे जाऊन तप कसं केलं, हे मला सांगा, महर्षे.
समंताद्योजनशतं निर्मनुष्यमभूत्कथं। भवान्कथं प्रविष्टस्तद्येन कार्येण तद्वद
सर्व बाजूंनी शंभर योजन एवढं ते क्षेत्र माणसांविना कसं झालं? तुम्ही तिथे कसे गेला आणि कशासाठी गेला, ते सांगा.
अगस्त्य उवाच। पुरा कृतयुगे राजा मनुर्दंडधरः प्रभुः। तस्य पुत्रोथ नाम्नासीदिक्ष्वाकुरमितद्युतिः
अगस्त्य म्हणाले: पूर्वी कृतयुगात मनू नावाचा, दंड धारण करणारा एक बलाढ्य राजा होता; त्याचा मुलगा, तेजस्वी इक्ष्वाकू, प्रसिद्ध होता.
तं पुत्रं पूर्वजं राज्ये निक्षिप्य भुविसंमतम्। पृथिव्यां राजवंशानां भव राजेत्युवाच ह
त्याने आपल्या ज्येष्ठ पुत्राला, जो सर्वांना मान्य होता, गादीवर बसवलं आणि म्हणाला, 'पृथ्वीवर राजवंशांमध्ये राजा हो.'
तथेति च प्रतिज्ञातं पितुः पुत्रेण राघव। ततःपरमसंहृष्टः पुनस्तं प्रत्यभाषत
राघवा, मुलाने वडिलांना 'तसं होईल' असं वचन दिलं; तेव्हा वडील फार आनंदी होऊन पुन्हा त्याला बोलले.
प्रीतोस्मि परमोदार कर्मणा ते न संशयः। दंडेन च प्रजा रक्ष न च दंडमकारणम्
'माझ्या या उत्तम कृतीमुळे मी फार आनंदी आहे, यात शंका नाही; दंडाने प्रजेला रक्षण कर, पण कारण नसताना शिक्षा करू नकोस.'
अपराधिषु यो दंडः पात्यते मानवैरिह। स दंडो विधिवन्मुक्तः स्वर्गं नयति पार्थिवम्
'माणसांमध्ये जे अपराधी असतात, त्यांना योग्य त्या शिक्षेने राजा स्वर्गाला जातो.'
तस्माद्दण्डे महाबाहो यत्नवान्भव पुत्रक। धर्मस्ते परमो लोके कृत एवं भविष्यति
'म्हणून, बलाढ्य पुत्रा, शिक्षेबाबत नेहमी दक्ष राहा; असं केल्याने तुझं श्रेष्ठ धर्म पृथ्वीवर प्रस्थापित होईल.'
इति तं बहुसंदिश्य मनुः पुत्रं समाधिना। जगाम त्रिदिवं हृष्टो ब्रह्मलोकमनुत्तमम्
मनूने आपल्या मुलाला अनेक उपदेश एकाग्रतेने दिले आणि आनंदाने, सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मलोकात गेला.
जनयिष्ये कथं पुत्रानिति चिंतापरोऽभवत्। कर्मभिर्बहुभिस्तैस्तैस्ससुतैस्संयुतोऽभवत्
तो कसा पुत्र जन्माला घालावा याचा विचार करू लागला आणि अनेक कृत्यांमुळे त्याला अनेक पुत्र झाले.
तोषयामास पुत्रैस्स पितॄन्देवसुतोपमैः। सर्वेषामुत्तमस्तेषां कनीयान्रघुनंदन
त्याने आपल्या पुत्रांनी, जे देवपुत्रांसारखे होते, पितरांना संतुष्ट केले; त्या सर्वांत रघुनंदन सर्वांत लहान होता.
शूरश्च कृतविद्यश्च गुरुश्च जनपूजया। नाम तस्याथ दंडेति पिता चक्रे स बुद्धिमान्
तो शूर, विद्वान आणि लोकांनी मानलेला गुरू होता; त्याच्या बुद्धिमान वडिलांनी त्याचे नाव दंड ठेवले.
भविष्यद्दण्डपतनं शरीरे तस्य वीक्ष्य च। संपश्यमानस्तं दोषं घोरं पुत्रस्य राघव
दंडाच्या शरीराचा भविष्यातील नाश आणि मुलातील तो भयंकर दोष पाहून, हे राघव, त्याने विचार केला.
स विंध्यनीलयोर्मध्ये राज्यमस्य ददौ प्रभुः। स दंडस्तत्र राजाभूद्रम्ये पर्वतमूर्द्धनि
त्याने विंध्य आणि नीलय पर्वतांच्या मध्ये त्याला राज्य दिले; तिथे दंड त्या रम्य पर्वतावर राजा झाला.
पुरं चाप्रतिमं तेन निवेशाय तथा कृतम्। नाम तस्य पुरस्याथ मधुमत्तमिति स्वयम्
त्याने तिथे स्वतःच्या वास्तव्याकरिता अनुपम असे नगर वसवले आणि त्या नगराचे नाव स्वतः मधुमत्त ठेवले.
तथादेशेन संपन्नः शूरो वासमथाकरोत्। एवं राजा स तद्राज्यं चकार सपुरोहितः
अशा आज्ञेने संपन्न होऊन त्या शूराने तिथे निवास केला; आणि त्या राजाने पुरोहितासह ते राज्य चालवले.
प्रहृष्ट सुप्रजाकीर्णं देवराजो यथा दिवि। ततः स दंडः काकुत्स्थ बहुवर्षगणायुतम्
आनंदित होऊन आणि उत्तम संततीने वेढलेला, जसा देवराज स्वर्गात असतो, तसा तो दंड, हे ककुत्स्थ, अनेक वर्षे राज्य करीत होता.
अकारयत्तु धर्मात्मा राज्यं निहतकंटकं। अथ काले तु कस्मिंश्चिद्राजा भार्गवमाश्रमम्
तो धर्मात्मा राजा काट्यांपासून मुक्त असे राज्य करीत होता; नंतर कधीतरी तो राजा भृगुंच्या आश्रमाजवळ गेला.
रमणीयमुपाक्रामच्चैत्रमासे मनोरमे। तत्र भार्गवकन्यां तु रूपेणाप्रतिमां भुवि
तो रमणीय चैत्र महिन्यात त्या सुंदर स्थळी गेला; तिथे त्याने भृगुकन्येला, पृथ्वीवर अद्वितीय सौंदर्य असलेल्या, पाहिले.
विचरंतीं वनोद्देशे दंडोऽपश्यदनुत्तमाम्। उत्तुंगपीवरीं श्यामां चंद्राभवदनां शुभाम्
ती वनात फिरत असताना, दंडाने तिला पाहिले – ती सर्वांत श्रेष्ठ, उंच, भरगच्च, काळी, शुभ्र आणि चंद्रासारख्या मुखाची होती.
सुनासां चारुसर्वांगीं पीनोन्नतपयोधराम्। मध्ये क्षामां च विस्तीर्णां दृष्ट्वा तां कुरुते मुदम्
ती सुंदर नाकाची, सर्वांग सुंदर, उन्नत व भरदार स्तनांची, कंबर सडपातळ आणि रुंद अशी होती; तिला पाहून त्याला आनंद झाला.
एकवस्त्रां वने चैकां प्रथमे यौवने स्थिताम्। स तां दृष्ट्वात्वधर्मेण अनंगशरपीडितः
ती एकटीच, एका वस्त्रात, वनात, तारुण्याच्या पहिल्या अवस्थेत होती; तिला पाहून तो अधर्माने, कामबाणांनी विद्ध झाला.