दृष्ट्वा प्रीतिसमायुक्तो भूयश्चेदं व्यचिंतयत्। नेदृशानि च रत्नानि मया दृष्टानि कानिचित्
हे पाहून रामाच्या मनात आनंद भरून आला आणि त्याने मनाशी विचार केला, 'अशा रत्नांचा मी कधीच अनुभव घेतला नाही.'
उपशोभानि बद्धानि पृथ्वीमूल्यसमानि च। विभीषणस्य लंकायां न दृष्टानि मया पुरा
हे रत्न इतके सुंदरपणे जुळवलेले आणि पृथ्वीइतके मौल्यवान आहेत, की अशी रत्नं मला पूर्वी विभीषणाच्या लंकेतही कधीच दिसली नव्हती.
इति संचित्य मनसा राघवस्तमृषिं पुनः। आगमं तस्य दिव्यस्य प्रष्टुं समुपचक्रमे
अशा विचारात गुंतून, राघव पुन्हा त्या ऋषीकडे गेला आणि त्या दिव्य अलंकाराचा उगम विचारण्यासाठी त्यांना नम्रपणे विचारले.
अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्न प्राप्यं च महीक्षिताम्। कथं भगवता प्राप्तं कुतो वा केन निर्मितम्
'ब्रह्मन्, हे अलंकार फारच अद्भुत आहे आणि राजांसाठीही अप्राप्य आहे; तुम्ही हे कसे मिळवले, कुठून आले, आणि कोणी तयार केले?'
कुतूहलवशाच्चैव पृच्छामि त्वां महामते। करतलेस्थिते रत्ने करमध्यं प्रकाशते
'माझ्या मनात कुतूहल निर्माण झाले म्हणून मी तुम्हाला विचारतो, हे रत्न हाताच्या तळहातावर ठेवले असता, ते अगदी मध्यभागीच चमकत आहे.'
अधमं तद्विजानीयात्सर्वशास्त्रेषु गर्हितम्। दिशः प्रकाशयेद्यत्तन्मध्यमं मुनिसत्तम
'सर्व शास्त्रांमध्ये जे रत्न तळहाताच्या खालच्या भागात चमकते, ते नीच समजले जाते; आणि जे दिशांकडे प्रकाश पसरते, ते मध्यम समजतात, हे उत्तम ऋषी.'
ऊर्ध्वगं त्रिशिखं यत्स्यादुत्तमं तदुदाहृतम्। एतान्युत्तमजातीनि ऋषिभिः कीर्तितानि तु
'जे रत्न वरच्या बाजूला तीन किरणांसह चमकते, तेच श्रेष्ठ मानले जाते; अशी उत्तम जात रत्नांची ऋषींनी नेहमीच स्तुती केली आहे.'
आश्चर्याणां बहूनां हि दिव्यानां भगवान्निधिः। एवं वदति काकुत्स्थे मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत्
'अनेक अद्भुत आणि दिव्य रत्नांचा खजिना भगवंताकडे आहे'; असे काकुत्स्थाने सांगितल्यावर, त्या ऋषीने पुढील वचन सांगितले.
अगस्त्य उवाच। शृणु राम पुरावृत्तं पुरा त्रेतायुगे महत्। द्वापरे समनुप्राप्ते वने यद्दृष्टवानहम्
अगस्त्य म्हणाले: 'रामां, पूर्वी घडलेल्या एका प्राचीन घटनेचे ऐक, जी त्रेतायुगात घडली आणि द्वापार जवळ येत असताना मी जंगलात पाहिले.'
आश्चर्यं सुमहाबाहो निबोध रघुनंदन। पुरा त्रेतायुगे ह्यासीदरण्यं बहुविस्तरम्
'रघुकुळातील बलवान रामां, एक अद्भुत गोष्ट ऐक; त्रेतायुगात एक विशाल जंगल होते.'
समंताद्योजनशतं मृगव्याघ्रविवर्जितम्। तस्मिन्निष्पुरुषेऽरण्ये चिकीर्षुस्तप उत्तमम्
'सर्व बाजूंनी शंभर योजन पसरलेले, जिथे ना हरण होते ना वाघ; त्या निर्जन जंगलात मी श्रेष्ठ तप करायचे ठरवले.'
अहमाक्रमितुं सौम्य तदरण्यमुपागतः। तस्यारण्यस्य मध्यं तु युक्तं मूलफलैः सदा
'मृदू स्वभावाच्या रामां, मी ते जंगल ओलांडण्यासाठी तिथे गेलो; त्या जंगलाच्या मध्यभागी नेहमीच मुळं-फळं विपुल प्रमाणात मिळत.'
शाकैर्बहुविधाकारैर्नानारूपैः सुकाननैः। तस्यारण्यस्य मध्ये तु पंचयोजनमायतम्
'त्या जंगलात अनेक प्रकारच्या भाज्या, विविधरंगी सुंदर झाडं होती; आणि त्या जंगलाच्या मध्यभागी पाच योजन लांब असा भाग होता.'
हंसकारंडवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम्। तत्राश्चर्यं मया दृष्टं सरः परमशोभितम्
'त्या ठिकाणी हंस, कारंडव, आणि चक्रवाक पक्ष्यांनी भरलेले, अत्यंत सुंदर असे एक अद्भुत सरोवर मी पाहिले.'
विसारिकच्छपाकीर्णं बकपंक्तिगणैर्युतम्। समीपे तस्य सरसस्तपस्तप्तुं गतः पुरा
कासव आणि मगरांनी भरलेल्या, बगळांच्या रांगा असलेल्या त्या सरोवराजवळ मी एकदा तप करण्यासाठी गेलो होतो.
देशं पुण्यमुपेत्यैवं सर्वहिंसाविवर्जितम्। तत्राहमवसं रात्रिं नैदाघीं पुरुषर्षभ
त्या पवित्र, सर्व हिंसेपासून मुक्त अशा ठिकाणी पोहोचलो आणि तिथे मी ती उन्हाळ्याची रात्र घालवली, हे पुरुषश्रेष्ठ.
प्रभाते पुरुत्थाय सरस्तदुपचक्रमे। अथापश्यं शवमहमस्पृष्टजरसं क्वचित्
पहाटे लवकर उठून मी त्या सरोवराजवळ गेलो; तिथे मला एका ठिकाणी अजूनही न कुजलेले प्रेत दिसले.
तिष्ठंतं परया लक्ष्म्या सरसो नातिदूरतः। तदर्थं चिंतयानोहं मुहूर्तमिव राघव
त्या सरोवराजवळ फार सुंदर असा तो उभा होता; त्याचा हेतू काय असावा, याचा मी क्षणभर विचार करत होतो, हे राघव.
अस्य तीरे न वै प्राणी को वाप्येष सुरर्षभः। मुनिर्वा पार्थिवो वापि क्व मुनिः पार्थिवोपि वा
या काठी कुठलाही जिवंत प्राणी नाही — मग हा कोण असावा, हे देवश्रेष्ठ? हा ऋषी आहे का, राजाच आहे का? ऋषी किंवा राजा कुठे आहेत?
अथवा पार्थिवसुतस्तस्यैवं संभवः कृतः। अतीतेहनि रात्रौ वा प्रातर्वापि मृतो यदि
किंवा कदाचित हा राजाचा मुलगा असावा, आणि असं काही त्याच्याबरोबर घडलं असावं; काल रात्री किंवा आज सकाळी तो मेला असेल.
अवश्यं तु मया ज्ञेया सरसोस्य विनिष्क्रिया। यावदेवं स्थितश्चाहं चिंतयानो रघूत्तम
पण या सरोवराचं खरं कारण मला नक्कीच समजून घ्यावं लागेल; मी असाच उभा राहून विचार करत होतो, हे रघुकुळातील श्रेष्ठ.
अथापश्यं मूहूर्तात्तु दिव्यमद्भुतदर्शनम्। विमानं परमोदारं हंसयुक्तं मनोजवम्
तेव्हा थोड्या वेळाने मला एक अद्भुत, दिव्य दृश्य दिसलं — हंसांनी जोडलेलं, अतिशय सुंदर आणि वेगवान असं एक विमान.
पुरस्तत्र सहस्रं तु विमानेप्सरसां नृप। गंधर्वाश्चैव तत्संख्या रमयंति वरं नरम्
त्या विमानासमोर, हे राजन, हजारो अप्सरा होत्या; आणि तितकेच गंधर्व त्या उत्तम पुरुषाला आनंद देत होते.
गायंति दिव्यगेयानि वादयंति तथा परे। अथापश्यं नरं तस्माद्विमानादवरोहितम्
काही जण दिव्य गाणी गात होते, काही वाद्य वाजवत होते; आणि मग मी पाहिलं की त्या विमानातून एक पुरुष खाली उतरला.
शवमांसं भक्षयन्तं च स्नात्वा रघुकुलोद्वह। ततो भुक्त्वा यथाकामं स मांसं बहुपीवरम्
तो त्या प्रेताचं मांस खात होता, आणि मग स्नान करून, हे रघुकुळातील श्रेष्ठ, त्यानं हवं तितकं ते भरपूर मांस खाल्लं.
अवतीर्य सरः शीघ्रमारुरोह दिवं पुनः। तमहं देवसंकाशं श्रिया परमयान्वितम्
तो पटकन सरोवरात उतरला आणि पुन्हा आकाशात गेला; मी त्याला देवासारखा, अत्यंत तेजस्वी पाहिलं.
भो भो स्वर्गिन्महाभाग पृच्छामि त्वां कथं त्विदम्। जुगुप्सितस्तवाहारो गतिश्चेयं तवोत्तमा
‘अरे, हे स्वर्गवासी महाभागा! मी तुला विचारतो — तुझं अन्न इतकं घृणास्पद असताना, तुझं स्थान एवढं श्रेष्ठ कसं आहे?’
यदि गुह्यं न चैतत्ते कथय त्वद्य मे भवान्। कामतः श्रोतुमिच्छामि किमेतत्परमं वचः
‘जर हे काही गुपित नसेल, तर कृपया आज मला सांग. मला हे श्रेष्ठ सत्य ऐकायचं आहे.’
को भवान्वद संदेहमाहारश्च विगर्हितः। त्वयेदं भुज्यते सौम्य किमर्थं क्व च वर्तसे
‘तू कोण आहेस? माझ्या या शंकेचं समाधान कर. हे सौम्य, असं निंदनीय अन्न तू का खातोस? कशासाठी आणि कुठे राहतोस?’
कस्यायमैश्वरोभावः शवत्वेन विनिर्मितः। आहारं च कथं निंद्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
‘हा असा प्रेतस्वरूपात असलेला ऐश्वर्याचा योग कोणाचा आहे? आणि तुझं अन्न इतकं निंदनीय का आहे? मला हे सत्य ऐकायचं आहे.’