ततो ब्रह्मा सुरश्रेष्ठो लोकपालान्सवासवान्। समाहूयाब्रवीत्सर्वांस्तेजोभागोऽत्र युज्यताम्
मग ब्रह्मदेव, सर्वश्रेष्ठ देव, इंद्रासह सर्व लोकपालांना बोलावून म्हणाले: 'तुमचं तेज इथे एकत्र करा.'
ततो ददुर्लोकपालाश्चतुर्भागं स्वतेजसा। अक्षयश्च ततो ब्रह्मा यतो जातोऽक्षयो नृपः
मग लोकपालांनी त्यांच्या तेजाचा चौथापर्यंत भाग दिला. त्यातून ब्रह्मदेवाने अक्षय राजा निर्माण केला, कारण तो अक्षयातून जन्मला.
तं ब्रह्मा लोकपालानामंशं पुंसामयोजयत्। ततो नृपस्तदा तासां प्रजानां क्षेमपंडितः
ब्रह्मदेवाने त्या लोकपालांच्या अंशांना एकत्र करून पुरुषरूप दिलं. त्यामुळे तो राजा त्या प्रजांचा रक्षणकर्ता आणि मार्गदर्शक झाला.
तत्रैंद्रेण तु भागेन सर्वानाज्ञापयेन्नृपः। वारुणेन च भागेन सर्वान्पुष्णाति देहिनः
इंद्राच्या अंशामुळे राजा सर्वांना आज्ञा देतो; वरुणाच्या अंशामुळे तो सर्व जीवांना पालन-पोषण करतो.
कौबेरेण तथांशेन त्वर्थान्दिशति पार्थिवः। यश्च याम्यो नृपे भागस्तेन शास्ति च वै प्रजाः
कुबेराच्या अंशामुळे राजा धन वाटतो; आणि यमाच्या अंशामुळे तो प्रजांवर राज्य करतो.
तत्र चैंद्रेण भागेन नरेन्द्रोसि रघूत्तम। प्रतिगृह्णीष्वाभरणं तारणार्थे मम प्रभो
इथे इंद्राच्या अंशामुळे तू राजा आहेस, रघुकुलातील श्रेष्ठा; माझ्या उद्धारासाठी हे दागिने स्वीकार, प्रभो.
ततो रामः प्रजग्राह मुनेर्हस्तान्महात्मनः। दिव्यमाभरणं चित्रं प्रदीप्तमिव भास्करं
मग रामानं त्या थोर ऋषीच्या हातातून एक दिव्य अलंकार घेतला, जो सूर्यासारखा तेजस्वी आणि सुंदर होता.
प्रतिगृह्य ततोगस्त्याद्राघवः परवीरहा। निरीक्ष्य सुचिरं कालं विचार्य च पुनः पुनः1.36.
तो अलंकार अगस्त्यांकडून स्वीकारून, शत्रूंचा संहार करणारा राघव बराच वेळ त्याच्याकडे पाहत राहिला आणि पुन्हा पुन्हा विचार करू लागला.
मौक्तिकानि विचित्राणि धात्रीफलसमानि च। जांबूनदनिबद्धानि वज्रविद्रुमनीलकैः
त्या अलंकारात विविध प्रकारच्या मोत्यांनी, आवळ्यासारख्या गोल दाण्यांनी, सोन्याच्या दोऱ्यांनी, हिरा, माणिक, निळ्या रत्नांनी सजावट केली होती.
पद्मरागैः सगोमेधैर्वैडूर्यैः पुष्परागकैः। सुनिबद्धं सुविभक्तं सुकृतं विश्वकर्मणा
त्यात पद्मराग, गारगोटी, वैडूर्य आणि फुलांसारख्या रंगीबेरंगी रत्नांनी सुरेखपणे मांडणी केली होती, आणि विश्वकर्म्याने ते अत्यंत कुशलतेने घडवले होते.
दृष्ट्वा प्रीतिसमायुक्तो भूयश्चेदं व्यचिंतयत्। नेदृशानि च रत्नानि मया दृष्टानि कानिचित्
हे पाहून रामाच्या मनात आनंद भरून आला आणि त्याने मनाशी विचार केला, 'अशा रत्नांचा मी कधीच अनुभव घेतला नाही.'
उपशोभानि बद्धानि पृथ्वीमूल्यसमानि च। विभीषणस्य लंकायां न दृष्टानि मया पुरा
हे रत्न इतके सुंदरपणे जुळवलेले आणि पृथ्वीइतके मौल्यवान आहेत, की अशी रत्नं मला पूर्वी विभीषणाच्या लंकेतही कधीच दिसली नव्हती.
इति संचित्य मनसा राघवस्तमृषिं पुनः। आगमं तस्य दिव्यस्य प्रष्टुं समुपचक्रमे
अशा विचारात गुंतून, राघव पुन्हा त्या ऋषीकडे गेला आणि त्या दिव्य अलंकाराचा उगम विचारण्यासाठी त्यांना नम्रपणे विचारले.
अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्न प्राप्यं च महीक्षिताम्। कथं भगवता प्राप्तं कुतो वा केन निर्मितम्
'ब्रह्मन्, हे अलंकार फारच अद्भुत आहे आणि राजांसाठीही अप्राप्य आहे; तुम्ही हे कसे मिळवले, कुठून आले, आणि कोणी तयार केले?'
कुतूहलवशाच्चैव पृच्छामि त्वां महामते। करतलेस्थिते रत्ने करमध्यं प्रकाशते
'माझ्या मनात कुतूहल निर्माण झाले म्हणून मी तुम्हाला विचारतो, हे रत्न हाताच्या तळहातावर ठेवले असता, ते अगदी मध्यभागीच चमकत आहे.'
अधमं तद्विजानीयात्सर्वशास्त्रेषु गर्हितम्। दिशः प्रकाशयेद्यत्तन्मध्यमं मुनिसत्तम
'सर्व शास्त्रांमध्ये जे रत्न तळहाताच्या खालच्या भागात चमकते, ते नीच समजले जाते; आणि जे दिशांकडे प्रकाश पसरते, ते मध्यम समजतात, हे उत्तम ऋषी.'
ऊर्ध्वगं त्रिशिखं यत्स्यादुत्तमं तदुदाहृतम्। एतान्युत्तमजातीनि ऋषिभिः कीर्तितानि तु
'जे रत्न वरच्या बाजूला तीन किरणांसह चमकते, तेच श्रेष्ठ मानले जाते; अशी उत्तम जात रत्नांची ऋषींनी नेहमीच स्तुती केली आहे.'
आश्चर्याणां बहूनां हि दिव्यानां भगवान्निधिः। एवं वदति काकुत्स्थे मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत्
'अनेक अद्भुत आणि दिव्य रत्नांचा खजिना भगवंताकडे आहे'; असे काकुत्स्थाने सांगितल्यावर, त्या ऋषीने पुढील वचन सांगितले.
अगस्त्य उवाच। शृणु राम पुरावृत्तं पुरा त्रेतायुगे महत्। द्वापरे समनुप्राप्ते वने यद्दृष्टवानहम्
अगस्त्य म्हणाले: 'रामां, पूर्वी घडलेल्या एका प्राचीन घटनेचे ऐक, जी त्रेतायुगात घडली आणि द्वापार जवळ येत असताना मी जंगलात पाहिले.'
आश्चर्यं सुमहाबाहो निबोध रघुनंदन। पुरा त्रेतायुगे ह्यासीदरण्यं बहुविस्तरम्
'रघुकुळातील बलवान रामां, एक अद्भुत गोष्ट ऐक; त्रेतायुगात एक विशाल जंगल होते.'
समंताद्योजनशतं मृगव्याघ्रविवर्जितम्। तस्मिन्निष्पुरुषेऽरण्ये चिकीर्षुस्तप उत्तमम्
'सर्व बाजूंनी शंभर योजन पसरलेले, जिथे ना हरण होते ना वाघ; त्या निर्जन जंगलात मी श्रेष्ठ तप करायचे ठरवले.'
अहमाक्रमितुं सौम्य तदरण्यमुपागतः। तस्यारण्यस्य मध्यं तु युक्तं मूलफलैः सदा
'मृदू स्वभावाच्या रामां, मी ते जंगल ओलांडण्यासाठी तिथे गेलो; त्या जंगलाच्या मध्यभागी नेहमीच मुळं-फळं विपुल प्रमाणात मिळत.'
शाकैर्बहुविधाकारैर्नानारूपैः सुकाननैः। तस्यारण्यस्य मध्ये तु पंचयोजनमायतम्
'त्या जंगलात अनेक प्रकारच्या भाज्या, विविधरंगी सुंदर झाडं होती; आणि त्या जंगलाच्या मध्यभागी पाच योजन लांब असा भाग होता.'
हंसकारंडवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम्। तत्राश्चर्यं मया दृष्टं सरः परमशोभितम्
'त्या ठिकाणी हंस, कारंडव, आणि चक्रवाक पक्ष्यांनी भरलेले, अत्यंत सुंदर असे एक अद्भुत सरोवर मी पाहिले.'
विसारिकच्छपाकीर्णं बकपंक्तिगणैर्युतम्। समीपे तस्य सरसस्तपस्तप्तुं गतः पुरा
कासव आणि मगरांनी भरलेल्या, बगळांच्या रांगा असलेल्या त्या सरोवराजवळ मी एकदा तप करण्यासाठी गेलो होतो.
देशं पुण्यमुपेत्यैवं सर्वहिंसाविवर्जितम्। तत्राहमवसं रात्रिं नैदाघीं पुरुषर्षभ
त्या पवित्र, सर्व हिंसेपासून मुक्त अशा ठिकाणी पोहोचलो आणि तिथे मी ती उन्हाळ्याची रात्र घालवली, हे पुरुषश्रेष्ठ.
प्रभाते पुरुत्थाय सरस्तदुपचक्रमे। अथापश्यं शवमहमस्पृष्टजरसं क्वचित्
पहाटे लवकर उठून मी त्या सरोवराजवळ गेलो; तिथे मला एका ठिकाणी अजूनही न कुजलेले प्रेत दिसले.
तिष्ठंतं परया लक्ष्म्या सरसो नातिदूरतः। तदर्थं चिंतयानोहं मुहूर्तमिव राघव
त्या सरोवराजवळ फार सुंदर असा तो उभा होता; त्याचा हेतू काय असावा, याचा मी क्षणभर विचार करत होतो, हे राघव.
अस्य तीरे न वै प्राणी को वाप्येष सुरर्षभः। मुनिर्वा पार्थिवो वापि क्व मुनिः पार्थिवोपि वा
या काठी कुठलाही जिवंत प्राणी नाही — मग हा कोण असावा, हे देवश्रेष्ठ? हा ऋषी आहे का, राजाच आहे का? ऋषी किंवा राजा कुठे आहेत?
अथवा पार्थिवसुतस्तस्यैवं संभवः कृतः। अतीतेहनि रात्रौ वा प्रातर्वापि मृतो यदि
किंवा कदाचित हा राजाचा मुलगा असावा, आणि असं काही त्याच्याबरोबर घडलं असावं; काल रात्री किंवा आज सकाळी तो मेला असेल.