अग्रे तव महाबाहो किंकरः समुपस्थितः। भाषितं सुचिरं श्रुत्वा पुष्पकस्य नराधिप
हे महाबाहू, तुझ्यासमोर तुझा सेवक उभा आहे. पुष्पकाचं हे दीर्घ बोलणं ऐकून नराधिपाने—
अभिवाद्य महर्षींस्तान्विमानं सोध्यरोहत। धनुर्गृहीत्वा तूणौ च खड्गं चापि महाप्रभम्
त्या महर्षींना वंदन करून, तो विमानावर चढला; धनुष्य, बाणांचं भांडं आणि तेजस्वी तलवार घेऊन.
निक्षिप्य नगरे वीरौ सौमित्रि भरतावुभौ। प्रायात्प्रतीचीं त्वरितो विचिन्वन्सुसमाहितः
सौमित्र आणि भरत या दोन्ही वीरांना नगरात ठेवून, तो एकाग्रतेने पश्चिमेकडे शोधत वेगाने निघाला.
उत्तरामगमत्पश्चाद्दिशं हिमवदाश्रिताम्। पूर्वामपि दिशां गत्वा तथाऽपश्यन्नराधिपः
तो उत्तर दिशेला गेला, मग हिमालयाच्या आश्रयाने पश्चिम दिशेला गेला; पुन्हा पूर्व दिशेलाही जाऊन, त्या राजाने तिथेही पाहिलं.
सर्वां शुद्धसमाचारामादर्शमिव निर्मलाम्। ततो दिशं समाक्रामद्दक्षिणां रघुनंदनः
सर्व दिशा शुद्ध आचार असलेल्या, आरशासारख्या निर्मळ दिसल्या; मग रघुनंदन दक्षिण दिशेकडे गेला.
शैलस्य उत्तरे पार्श्वे ददर्श सुमहत्सरः। तस्मिन्सरसि तप्यंतं तापसं सुमहत्तपः
डोंगराच्या उत्तरेकडे त्याने एक मोठं सरोवर पाहिलं; त्या सरोवरात एक तपस्वी कठोर तप करत होता.
ददर्श राघवो भीमं लंबमानमधोमुखं। तमुपागम्य काकुत्स्थस्तप्यमानं तु तापसम्
राघवाने एक भयंकर, उलटा लटकलेला, खाली मान घातलेला तपस्वी पाहिला; काकुत्स्थ त्या तपस्वीकडे जाऊन त्याचं तप पाहू लागला.
उवाच राघवो वाक्यं धन्यस्त्वममरप्रभ। कस्यां योनौ तपोवृद्धिर्वर्तते दृढनिश्चय
राघव म्हणाला, 'तू खरोखर धन्य आहेस, अमरांसारखा तेजस्वी आहेस. कोणत्या योनीत हे तप वाढतं, हे ठाम निश्चयाने?'
अहं दाशरथी रामः पृच्छामि त्वां कुतूहलात्। कोर्थो व्यवसितस्तुभ्यं स्वर्गलोकोथ वेतरः
'मी दशरथपुत्र राम आहे; कुतूहलाने तुला विचारतो: तुझा हेतू काय—स्वर्ग मिळवायचा की दुसरं काही?'
किमर्थं तप्यसे वा त्वं श्रोतुमिच्छामि तापस। ब्राह्मणो वासि भद्रं ते क्षत्रियो वाथ दुर्जयः
'तू हे तप कशासाठी करतोस, हे मला ऐकायचं आहे, हे तपस्वी. तू ब्राह्मण आहेस का—तुला शुभेच्छा—की जिंकता न येणारा क्षत्रिय?'
वैश्यस्तृतीयवर्णो वा शूद्रो वा सत्यमुच्यताम्। तपः सत्यात्मकं नित्यं स्वर्गलोकपरिग्रहे
'किंवा तिसऱ्या वर्णातील वैश्य आहेस का, की शूद्र आहेस? खरं खरं सांग. तप नेहमी सत्यस्वरूप असतं, स्वर्ग मिळवण्यासाठी.'
सात्विकं राजसं चैव तच्च सत्यात्मकं तपः। जगदुपकारहेतुर्हि सृष्टं तद्वै विरिंचिना
'सात्त्विक आणि राजस असं तप असतं, आणि ते सत्यस्वरूपच असतं; जगाच्या कल्याणासाठी ब्रह्मदेवाने ते निर्माण केलं.'
रौद्रं क्षत्रियतेजोजं तत्तु राजसमुच्यते। परस्योत्सादनार्थाय तच्चासुरमुदाहृतम्
'क्षत्रियांचं उग्र तेज हे राजस मानलं जातं; दुसऱ्यांचा नाश करण्यासाठी ते असुरी समजलं जातं.'
अंगानि निह्नुते यो वा असृग्दिग्धानि भागशः। पंचाग्निंसाधयेद्वापि सिद्धिं वा मृत्युमेव वा
'जो आपली रक्ताने माखलेली अंगं लपवतो, किंवा जो पंचाग्नीतप करतो, किंवा जो सिद्धी किंवा मृत्यू प्राप्त करतो—'
आसुरो ह्येष ते भावो न च मे त्वं द्विजो मतः। सत्यं ते वदतः सिद्धिरनृते नास्ति जीवितम्
हा तुझा स्वभाव असुरी आहे, आणि मी तुला द्विज मानत नाही. सत्य बोलल्यानेच यश मिळते; असत्य बोलल्यास आयुष्यच राहत नाही.
तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः। अवाक्शिरास्तथा भूतो वाक्यमेतदुवाच ह
रामाचे हे शब्द, ज्याची कर्मे निष्कलंक आहेत, ऐकून तो वाकलेला डोके घेऊन उभा होता, त्याने असे उत्तर दिले.
स्वागतं ते नृपश्रेष्ठ चिराद्दृष्टोसि राघव। पुत्रभूतोस्मि ते चाहं पितृभूतोसि मेनघ
राजांमध्ये श्रेष्ठ राघव, तुला भेटून फार दिवस झाले, तुला स्वागत आहे. मी तुझा पुत्रासारखा आहे आणि तू माझ्यासाठी पित्याप्रमाणे आहेस, पापरहित.
अथवा नैतदेवं हि सर्वेषां नृपतिः पिता। सत्वमर्च्योऽसि भो राजन्वयं ते विषये तपः
किंवा, हे तसे नाही; कारण राजा सर्वांचा पिता असतो. राजन, तू पूजनीय आहेस; आम्ही तुझ्या राज्यात तप करतो.
चरामस्तत्रभागोस्ति पूर्वं सृष्टः स्वयंभुवा। न धन्याः स्मो वयं राम धन्यस्त्वमसि पार्थिव
आम्ही इथेच राहतो; हा भाग पूर्वी स्वयंभूने निर्माण केला आहे. राम, आम्ही धन्य नाही, खरा धन्य तूच आहेस, राजन.
यस्य ते विषये ह्येवं सिद्धिमिच्छंति तापसाः। तपसा त्वं मदीयेन सिद्धिमाप्नुहि राघव
तुझ्या राज्यात तपस्वी असेच यश मिळवू इच्छितात. माझ्या तपामुळे, राघव, तुला यश लाभो.
यदेतद्भवता प्रोक्तं योनौ कस्यां तु ते तपः। शूद्रयोनिप्रसूतोहं तप उग्रं समास्थितः
तू विचारलेस की मी कोणत्या जन्मात तप केले? मी शूद्रयोनीत जन्मलो आहे आणि कठोर तप करतो आहे.
देवत्वं प्रार्थये राम स्वशरीरेण सुव्रत। न मिथ्याहं वदे भूप देवलोकजिगीषया
राम, मी या देहानेच देवपद मिळवू इच्छितो, व्रतस्थ आहे. राजन, मी खोटे बोलत नाही; मला देवलोक जिंकायची इच्छा आहे.
शूद्रं मां विद्धि काकुत्स्थ शंबूकं नाम नामतः। भाषतस्तस्य काकुत्स्थः खड्गं तु रुचिरप्रभं
काकुत्स्था, मला शूद्र समज, माझे नाव शंबूक आहे. असे बोलत असताना काकुत्स्थाने तेजस्वी तलवार काढली.
निष्कृष्य कोशाद्विमलं शिरश्चिच्छेद राघवः। तस्मिन्शूद्रे हते देवाः सेन्द्राश्चाग्निपुरोगमाः
राघवाने म्यानातून निर्मळ तलवार काढून त्याचे डोके छाटले. त्या शूद्राचा वध होताच, इंद्र आणि अग्नी यांच्या पुढे असलेले सर्व देवता—
साधुसाध्विति काकुत्स्थं प्रशशंसुर्मुहुर्मुहुः। पुष्पवृष्टिश्च महती देवानां सुसुगंधिनी
'शाबास, शाबास' असे पुन्हा पुन्हा काकुत्स्थाचे कौतुक करू लागले. देवांनी सुगंधी फुलांची मोठी वर्षाव केली.
आकाशाद्विप्रमुक्ता तु राघवं सर्वतोकिरत्। सुप्रीताश्चाब्रुवन्देवा रामं वाक्यविदांवरम्
ती फुलांची वृष्टी आकाशातून सुटून सर्वत्र राघवावर पडली. आनंदी देवांनी वाक्पटू रामाला असे सांगितले—
सुरकार्यमिदं सौम्य कृतं ते रघुनंदन। गृहाण च वरं राम यमिच्छसि महाव्रत
'हे सौम्य, हे रघुनंदन, हे दैवी कार्य तू पूर्ण केलेस. महाव्रती राम, तुला जे हवे ते वर माग.'
त्वत्कृतेन हि शूद्रोऽयं सशरीरोऽभ्यगाद्दिवं। देवानां भाषितं श्रुत्वा राघवः सुसमाहितः
तुझ्या कृतीमुळे हा शूद्र देहासह स्वर्गात गेला. देवांचे हे बोलणे ऐकून राघव मन एकाग्र करून—
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं सहस्राक्षं पुरंदरम्। यदि देवाः प्रसन्ना मे वरार्हो यदि वाप्यहम्
त्याने हात जोडून सहस्राक्ष पुरंदराला म्हणाले, 'देवतांनो, जर तुम्ही माझ्यावर प्रसन्न असाल, आणि मी वर मागण्यास पात्र असेन—'
कर्मणा यदि मे प्रीता द्विजपुत्रः स जीवतु। वरमेतद्धि भवतां कांक्षितं परमं हि मे
'माझ्या या कृतीने जर तुम्ही समाधानी असाल, तर त्या ब्राह्मणपुत्राला पुन्हा जिवंत करा. हेच वर मी तुम्हा सर्वांकडून मागतो.'