तन्न दत्तं त्वया राजन्स्तोकं मत्वा नराधिपः। श्वेत उवाच॥ अदत्तस्य च संभूतिर्यथा भवति मे गुरो
राजा, तू ते दान दिलं नाहीस, कारण ते लहान आहे असं समजून टाकलं. श्वेत म्हणाला — गुरूजी, न दिलेल्या दानाचं फळ कसं मिळतं, ते मला सांगा.
वसिष्ठ त्वत्प्रसादेन तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः। वसिष्ठ उवाच॥ अस्त्येकं कारणं येन जायते नात्र संशयः
वसिष्ठा, तुमच्या कृपेने मी विचारतोय, कृपया मला ते सांगा. वसिष्ठ म्हणाले — एकच कारण आहे ज्यामुळे असं होतं, यात काहीच शंका नाही.
तच्छृणुष्व नरव्याघ्र कथ्यमानं मया तव। आसीद्राजा पुरा कल्पे विनीताश्वेति कीर्तितः
हे नरवीर, मी तुला सांगतोय, नीट ऐक. पूर्वीच्या काळात विनीताश्व नावाचा एक राजा होता.
स चाश्वमेधमारेभे यज्ञं कर्तुं वरं नृपः। यजनांते द्विजेंद्रेभ्यो दत्तं गोऽश्वादि याचितम्
तो उत्तम राजा अश्वमेध यज्ञ करायला लागला. यज्ञ झाल्यावर, त्याने श्रेष्ठ ब्राह्मणांना त्यांच्या मागणीनुसार गायी, घोडे आणि इतर वस्तू दिल्या.
नान्नं दत्तं तेन किंचित्स्वल्पं मत्वा यथा त्वया। ततः कालेन महता मृतोऽसौ जाह्नवी तटे
पण त्याने अन्न काहीच दिलं नाही, कारण ते लहान आहे असं त्यालाही वाटलं, जसं तुला वाटलं. नंतर खूप काळ गेल्यावर तो जाह्नवीच्या काठी मरण पावला.
मायापुर्यां विनीताश्वः सार्वभौमोऽभवन्नृपः। स्वर्गं च गतवान्सोऽपि यथा राजा भवान्प्रभो
मायापुरीमध्ये विनीताश्व सर्व भूमीचा राजा झाला आणि शेवटी स्वर्गालाही गेला, जसं तू, राजन, गेलास.
असावपि क्षुधाविष्ट एवमेवागतोऽभवत्। मर्त्यलोके नदीतीरे गंगायां नीलपर्वते
पण तरीही, त्यालाही भूक लागली आणि तोसुद्धा पृथ्वीवर, गंगेच्या काठी, नील पर्वतावर आला.
विमानेनार्कवर्णेन भास्वता देववन्नृप। ददर्श तत्स्वकं देहं तथा स्वं च पुरोहितम्
राजा, तो देवासारखा तेजस्वी, सूर्यसारखा झळाळणाऱ्या विमानात बसून, तिथे स्वतःचं शरीर आणि आपला पुरोहित पाहिला.
होतारं ब्राह्मणं नाम यजंतं जाह्नवी तटे। तं दृष्ट्वाऽसावपि पुनः पर्यपृच्छदिद्वजोत्तमम्
त्याने 'होता' नावाच्या ब्राह्मण पुरोहिताला जाह्नवीच्या काठी यज्ञ करताना पाहिलं. ते पाहून त्याने त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला पुन्हा विचारलं.
क्षुधायाः कारणं राजन्स होता तमुवाच ह। तिलधेनुं च वै राजन्घृतधेनुं च सत्तम
राजा, त्या होताने त्याला भुकेचं कारण सांगितलं — 'राजन, तिळांची गाय आणि तुपाची गाय दान दे.'
जलधेनुं च धेनुं च रसधेनुं च पार्थिव। देहि शीघ्रं येन भवांस्तृट्क्षुधावर्जितो दिवि
'पाण्याची गाय, दूधाची गाय आणि रसाची गायही लवकर दे, म्हणजे स्वर्गात तुला तहान आणि भूक लागणार नाही.'
रमे तयावदादित्यस्तपते दिवि चंद्रमाः। एवमुक्तस्ततो राजा तं पुनः पृष्टवानिदम्
'ज्यावेळी सूर्य आकाशात आणि चंद्र स्वर्गात चमकत राहतील, तोपर्यंत तू तिच्यासोबत आनंदी राहशील.' असं सांगितल्यावर, राजाने त्याला पुन्हा विचारलं —
तिलधेनुस्थितिं ब्रूहि तथा कृत्वा ददाम्यहम्। पुरोहित उवाच॥ विधानं तिलधेनोस्तु तच्छृणुष्व नराधिप
'तिळांच्या गायीचं विधी सांग, ते केल्यावर मी दान देईन.' पुरोहित म्हणाला — 'राजन, तिळांच्या गायीचं विधी ऐक.'
धेनुस्स्यात्षोडशाढक्य चतुर्भिर्वत्सको भवेत्। इक्षुदंडमयाः पादा दन्ताः पुष्पमयाः शुभाः
ती गाय सोळा मापांची असावी, आणि तिचा वासरू चार मापांचं. तिचे पाय ऊसाच्या कांड्याचे, दात सुंदर फुलांचे असावेत.
नासा गंधमयी तस्या जिह्वा गुडमयी तथा। पुच्छे स्रक्कल्पनीयास्याद्घंटाभरणभूषिता
तिची नाक सुवासिक असावी, जीभ गुळाची असावी. तिच्या शेपटीला फुलांची माळ बांधावी आणि घंटांनी सजवावी.
ईदृशीं कल्पयित्वा तु स्वर्णशृंगीं तु कल्पयेत्। रौप्यखुरां कांस्यदोहां पूर्वधेनुविधानतः
अशी गाय तयार करून, तिचे शिंग सोन्याचे, खुर चांदीचे आणि स्तन कांस्याचे करावेत, जसं पूर्वीच्या गायीच्या विधीनुसार सांगितलं आहे.
कृत्वा तां ब्राह्मणायाशु दापयेन्मंत्रतो नृप। स्थितां कृष्णाजिने धेनुं वासोभिर्गोपितां शुभाम्
अशी गाय तयार करून, तिला मंत्रोच्चारासह, काळ्या मृगाच्या कातडीवर, सुंदर वस्त्रांनी झाकून, शुभ मुहूर्तावर ब्राह्मणाला द्यावी.
सूत्रेणासूत्रितां कृत्वा पंचरत्नसमन्विताम्। सर्वौषधिसमायुक्तां मंत्रपूतां तु दापयेत्
तिच्या गळ्यात दोरा बांधावा, पाच रत्नांनी सजवावी, सर्व औषधींनी भरावी आणि मंत्रांनी शुद्ध करून ती दान द्यावी.
अन्नम्मे जायतां सद्यः पानं सर्वरसास्तथा। कामान्संपादयास्माकं तिलधेनो द्विजेर्पिता
आमच्या इच्छा पूर्ण होवोत, त्वरित अन्न तयार होवो, सर्व प्रकारचे पेय मिळो, हे द्विजांनी अर्पण केलेल्या तीळगायी, आमच्या सर्व कामना पूर्ण कर.
गृह्णामि देवि त्वां भक्त्या कुटुम्बार्थे विशेषतः। देहि कामान्वितान्सर्वांस्तिलधेनो नमोस्तु ते
देवी, मी तुला भक्तीभावाने, विशेषतः माझ्या कुटुंबासाठी स्वीकारतो; सर्व इच्छा पूर्ण कर, हे तीळगायी, तुला माझा नमस्कार.
एवं विधानतो दत्ता तिलधेनुर्नृपोत्तम। सर्वकामसमावाप्तिं कुरुते नात्र संशयः
राजन, या पद्धतीने दिलेली तीळगायी सर्व इच्छा पूर्ण करते, यात काहीही शंका नाही.
जलधेनुस्तथैवेह कुंभैरेव प्रकल्पिता। दत्ता तु विधिना कामान्सद्यः सर्वान्प्रयच्छति
इथेच मडक्यांनी तयार केलेली जलगायीही, विधीपूर्वक दिल्यास, लगेच सर्व इच्छा पूर्ण करते.
धेनुशतं तथा दत्तं पूर्णिमा नियमेन हि। सावित्री इव वै स्वर्गे सर्वकामप्रदा भवेत्
पूर्णिमेला नियमाने शंभर गायी दिल्यास, त्या स्वर्गात सावित्रीसारख्या सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या होतात.
घृतधेनुस्तथा दत्ता विधानेन विचक्षणैः। सर्वकामसमावाप्तिं कुरुते कांतिदा भवेत्
शहाण्यांनी विधीने दिलेली तुपाची गाय सर्व इच्छा पूर्ण करते आणि तेज देते.
रसधेनुस्तथा दत्ता कार्तिके मासि पार्थिव। सर्वान्कामान्प्रयच्छेत्तु नित्यं सा गतिदा भवेत्
किंवा कार्तिक महिन्यात दिलेली रसाची गाय सर्व इच्छा नेहमीच पूर्ण करते आणि मुक्तीही देते.
एतत्ते सर्वमाख्यातं समासाद्बहुविस्तरम्। अपारं फलमुद्दिष्टं ब्रह्मणा सर्वकर्मणा
हे सर्व तुला थोडक्यात आणि विस्ताराने सांगितले; सर्व कर्मांसाठी अनंत फळ ब्रह्मदेवाने सांगितले आहे.
तृष्णया क्षुधया यद्वा पीडितो राजसत्तम। तद्दानं कार्तिके देयं पूर्वं देहि नराधिप
राजन, तहान किंवा भुकेने त्रस्त जे काही असेल, ते कार्तिकात दान करावे; सर्वप्रथम तेच द्यावे.
ब्रह्मांडं सर्वसंपन्नं भूतरत्नौषधीयुतम्। देवदानवयक्षैश्च युक्तमेतत्सदा विभो
हे ब्रह्मांड सर्व संपत्ती, रत्ने, औषधी यांनी युक्त आहे आणि नेहमी देव, दानव, यक्ष यांनी भरलेले आहे.
एतत्तु सकलं कृत्वा सर्वतो रजतान्वितम्। सुरत्नसूर्यचंद्राढ्यं कार्तिके द्वादशी दिने
हे सर्व चांदीने सर्व बाजूंनी सुशोभित करून, दिव्य रत्ने, सूर्य आणि चंद्र यांनी युक्त करून, कार्तिक महिन्यातील द्वादशीला तयार करावे.
अथवा पंचदश्यां तु कार्तिकस्यैव नान्यतः। पुरोहिताय गुरवे दापयेद्भक्तिमान्नरः
किंवा कार्तिक महिन्याच्या पंधराव्या दिवशी, आणि दुसऱ्या वेळी नाही, भक्तीने ते आपल्या पुरोहित किंवा गुरुला द्यावे.