एवं विभवयुक्तस्य राज्ञस्तस्य महात्मनः। क्षुधाया पीड्यते देहं तृष्णया च विशेषतः
अशा संपत्तीने युक्त असतानाही त्या महात्मा राजाचा देह भूक आणि विशेषतः तहानेने त्रस्त होत असे.
स तया पीड्यमानस्तु क्षुधया राजसत्तमः॥ विमानेनाप्यसौ स्वर्गं त्यक्त्वागादृक्षपर्वतम्
त्या भुकेने पीडित होऊन, तो श्रेष्ठ राजा आपलं विमान घेऊन स्वर्ग सोडून ऋक्ष पर्वतावर गेला.
यत्रात्ममूर्तिस्तत्रागात्पुरा दग्धा महावने। तत्रास्थीनि स्वयं गृह्य लिहन्नास्ते स पार्थिवः
जिथे पूर्वी मोठ्या अरण्यात त्याचं शरीर जळालं होतं, तिथे त्या राजाने स्वतःची हाडं गोळा केली आणि ती चाटत बसला.
पुनर्विमानमारुह्य ययौ नाकं नराधिपः। अथ कालेन महता स राजा संशितव्रतः
पुन्हा विमानावर चढून तो राजा स्वर्गात गेला; पण खूप काळानंतर, तो संकल्पाने दृढ असलेला राजा—
स्वान्यस्थीनि लिहन्दृष्टो वसिष्ठेन पुरोधसा। उक्तश्च किन्नु राजेन्द्र स्वास्थिभक्षो नराधिप
स्वतःची हाडं चाटताना वसिष्ठ पुरोहितांनी त्याला पाहिलं आणि विचारलं, "राजेंद्र, तू स्वतःची हाडं का खात आहेस?"
एवमुक्तस्ततो राजा वसिष्ठेन महर्षिणा। उवाच वचनं चेदं श्वेतो राजाथ तं मुनिम्
महर्षी वसिष्ठ यांनी असं विचारल्यावर, श्वेत राजा त्या मुनींना म्हणाला—
भगवंस्तृट्क्षुधार्तोहमन्नदानं पुरा मया। न दत्तं मुनिशार्दूल तेन मां क्षुत्प्रबाधते
"भगवन्, मला भूक आणि तहानेने त्रास होतोय; पूर्वी मी अन्नदान केलं नाही, म्हणून मला ही भूक सतावते."
एवमुक्तस्तदा राजा वसिष्ठो मुनिपुंगवः। उवाच तं नृपं भूयो वाक्यमेतन्महामुनिः
असं ऐकून, वसिष्ठ ऋषी, मुनीमध्ये श्रेष्ठ, त्या राजाला पुन्हा म्हणाले—
किं ते करोमि राजेंद्र क्षुधितस्य विशेषतः। वस्तु कस्यापि किंचिद्धि नाऽदत्तमुपतिष्ठति1.34.
"राजेंद्र, तुला विशेषतः भूक लागली असताना मी काय करू? जे काही कोणाकडून दिलं जात नाही, ते कधीच मदतीला येत नाही."
रत्नहेमप्रदानेन भोगवान्जायते नरः। अन्नदानप्रदानेन सर्वकामैः प्रदीपितः
रत्नं आणि सोनं दान केल्याने माणूस सुखी होतो; पण अन्नदान केल्याने सर्व इच्छा पूर्ण होतात.
तन्न दत्तं त्वया राजन्स्तोकं मत्वा नराधिपः। श्वेत उवाच॥ अदत्तस्य च संभूतिर्यथा भवति मे गुरो
राजा, तू ते दान दिलं नाहीस, कारण ते लहान आहे असं समजून टाकलं. श्वेत म्हणाला — गुरूजी, न दिलेल्या दानाचं फळ कसं मिळतं, ते मला सांगा.
वसिष्ठ त्वत्प्रसादेन तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः। वसिष्ठ उवाच॥ अस्त्येकं कारणं येन जायते नात्र संशयः
वसिष्ठा, तुमच्या कृपेने मी विचारतोय, कृपया मला ते सांगा. वसिष्ठ म्हणाले — एकच कारण आहे ज्यामुळे असं होतं, यात काहीच शंका नाही.
तच्छृणुष्व नरव्याघ्र कथ्यमानं मया तव। आसीद्राजा पुरा कल्पे विनीताश्वेति कीर्तितः
हे नरवीर, मी तुला सांगतोय, नीट ऐक. पूर्वीच्या काळात विनीताश्व नावाचा एक राजा होता.
स चाश्वमेधमारेभे यज्ञं कर्तुं वरं नृपः। यजनांते द्विजेंद्रेभ्यो दत्तं गोऽश्वादि याचितम्
तो उत्तम राजा अश्वमेध यज्ञ करायला लागला. यज्ञ झाल्यावर, त्याने श्रेष्ठ ब्राह्मणांना त्यांच्या मागणीनुसार गायी, घोडे आणि इतर वस्तू दिल्या.
नान्नं दत्तं तेन किंचित्स्वल्पं मत्वा यथा त्वया। ततः कालेन महता मृतोऽसौ जाह्नवी तटे
पण त्याने अन्न काहीच दिलं नाही, कारण ते लहान आहे असं त्यालाही वाटलं, जसं तुला वाटलं. नंतर खूप काळ गेल्यावर तो जाह्नवीच्या काठी मरण पावला.
मायापुर्यां विनीताश्वः सार्वभौमोऽभवन्नृपः। स्वर्गं च गतवान्सोऽपि यथा राजा भवान्प्रभो
मायापुरीमध्ये विनीताश्व सर्व भूमीचा राजा झाला आणि शेवटी स्वर्गालाही गेला, जसं तू, राजन, गेलास.
असावपि क्षुधाविष्ट एवमेवागतोऽभवत्। मर्त्यलोके नदीतीरे गंगायां नीलपर्वते
पण तरीही, त्यालाही भूक लागली आणि तोसुद्धा पृथ्वीवर, गंगेच्या काठी, नील पर्वतावर आला.
विमानेनार्कवर्णेन भास्वता देववन्नृप। ददर्श तत्स्वकं देहं तथा स्वं च पुरोहितम्
राजा, तो देवासारखा तेजस्वी, सूर्यसारखा झळाळणाऱ्या विमानात बसून, तिथे स्वतःचं शरीर आणि आपला पुरोहित पाहिला.
होतारं ब्राह्मणं नाम यजंतं जाह्नवी तटे। तं दृष्ट्वाऽसावपि पुनः पर्यपृच्छदिद्वजोत्तमम्
त्याने 'होता' नावाच्या ब्राह्मण पुरोहिताला जाह्नवीच्या काठी यज्ञ करताना पाहिलं. ते पाहून त्याने त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला पुन्हा विचारलं.
क्षुधायाः कारणं राजन्स होता तमुवाच ह। तिलधेनुं च वै राजन्घृतधेनुं च सत्तम
राजा, त्या होताने त्याला भुकेचं कारण सांगितलं — 'राजन, तिळांची गाय आणि तुपाची गाय दान दे.'
जलधेनुं च धेनुं च रसधेनुं च पार्थिव। देहि शीघ्रं येन भवांस्तृट्क्षुधावर्जितो दिवि
'पाण्याची गाय, दूधाची गाय आणि रसाची गायही लवकर दे, म्हणजे स्वर्गात तुला तहान आणि भूक लागणार नाही.'
रमे तयावदादित्यस्तपते दिवि चंद्रमाः। एवमुक्तस्ततो राजा तं पुनः पृष्टवानिदम्
'ज्यावेळी सूर्य आकाशात आणि चंद्र स्वर्गात चमकत राहतील, तोपर्यंत तू तिच्यासोबत आनंदी राहशील.' असं सांगितल्यावर, राजाने त्याला पुन्हा विचारलं —
तिलधेनुस्थितिं ब्रूहि तथा कृत्वा ददाम्यहम्। पुरोहित उवाच॥ विधानं तिलधेनोस्तु तच्छृणुष्व नराधिप
'तिळांच्या गायीचं विधी सांग, ते केल्यावर मी दान देईन.' पुरोहित म्हणाला — 'राजन, तिळांच्या गायीचं विधी ऐक.'
धेनुस्स्यात्षोडशाढक्य चतुर्भिर्वत्सको भवेत्। इक्षुदंडमयाः पादा दन्ताः पुष्पमयाः शुभाः
ती गाय सोळा मापांची असावी, आणि तिचा वासरू चार मापांचं. तिचे पाय ऊसाच्या कांड्याचे, दात सुंदर फुलांचे असावेत.
नासा गंधमयी तस्या जिह्वा गुडमयी तथा। पुच्छे स्रक्कल्पनीयास्याद्घंटाभरणभूषिता
तिची नाक सुवासिक असावी, जीभ गुळाची असावी. तिच्या शेपटीला फुलांची माळ बांधावी आणि घंटांनी सजवावी.
ईदृशीं कल्पयित्वा तु स्वर्णशृंगीं तु कल्पयेत्। रौप्यखुरां कांस्यदोहां पूर्वधेनुविधानतः
अशी गाय तयार करून, तिचे शिंग सोन्याचे, खुर चांदीचे आणि स्तन कांस्याचे करावेत, जसं पूर्वीच्या गायीच्या विधीनुसार सांगितलं आहे.
कृत्वा तां ब्राह्मणायाशु दापयेन्मंत्रतो नृप। स्थितां कृष्णाजिने धेनुं वासोभिर्गोपितां शुभाम्
अशी गाय तयार करून, तिला मंत्रोच्चारासह, काळ्या मृगाच्या कातडीवर, सुंदर वस्त्रांनी झाकून, शुभ मुहूर्तावर ब्राह्मणाला द्यावी.
सूत्रेणासूत्रितां कृत्वा पंचरत्नसमन्विताम्। सर्वौषधिसमायुक्तां मंत्रपूतां तु दापयेत्
तिच्या गळ्यात दोरा बांधावा, पाच रत्नांनी सजवावी, सर्व औषधींनी भरावी आणि मंत्रांनी शुद्ध करून ती दान द्यावी.
अन्नम्मे जायतां सद्यः पानं सर्वरसास्तथा। कामान्संपादयास्माकं तिलधेनो द्विजेर्पिता
आमच्या इच्छा पूर्ण होवोत, त्वरित अन्न तयार होवो, सर्व प्रकारचे पेय मिळो, हे द्विजांनी अर्पण केलेल्या तीळगायी, आमच्या सर्व कामना पूर्ण कर.
गृह्णामि देवि त्वां भक्त्या कुटुम्बार्थे विशेषतः। देहि कामान्वितान्सर्वांस्तिलधेनो नमोस्तु ते
देवी, मी तुला भक्तीभावाने, विशेषतः माझ्या कुटुंबासाठी स्वीकारतो; सर्व इच्छा पूर्ण कर, हे तीळगायी, तुला माझा नमस्कार.