तद्वाक्यं तु तदा देवि श्रुतं पुत्रेण धीमता । ममायं तु पिता साक्षाज्जातो मम गृहे पशुः
त्या वेळी, हे देवी, त्या बुद्धिमान मुलाने ते शब्द ऐकले: 'हा माझा वडीलच आहेत, जे माझ्याच घरात प्राणी म्हणून जन्मले आहेत.'
इयं तु जननी साक्षान्मम चैव न संशयः । दैवयोगाच्छुनी जाता किं करोमि सुनिश्चयम्
'आणि ही माझी आईच आहे, यात काहीच शंका नाही; दैवाच्या योगाने ती कुत्री म्हणून जन्मली आहे. मी काय करू? हे निश्चित आहे.'
एवं विचार्यासौ विप्रो नैव निद्रामवाप सः । रात्रौ चिंतापरो भूत्वा स्मरन्विश्वेश्वरं परम्
असं विचार करत तो ब्राह्मण रात्री झोपूच शकला नाही; रात्रभर चिंता करत तो सर्व विश्वाचे परमेश्वर आठवत राहिला.
नानाधर्मपरोऽहं च ममैवं च कथं शुभम् । विचारयित्वा च ततो रात्रौ सुप्तस्तदा पुनः
'मी कितीतरी धर्माचं पालन करणारा आहे, तरीही माझं भलं कसं होईल?' असं विचार करून, त्या रात्री तो पुन्हा झोपला.
प्रभाते विमले प्राप्ते ऋषीणां पुरतो गतः । तेषां मध्ये वसिष्ठेन तस्य सुस्वागतं कृतम्
शुद्ध सकाळ झाली तेव्हा तो ऋषींच्या समोर गेला; त्यांच्यात वसिष्ठांनी त्याचे मनापासून स्वागत केले.
ब्रूहि त्वं ब्राह्मणश्रेष्ठ तवागमनकारणम् । इति पृष्टस्तदा विप्रः प्रणाममकरोत्तदा
'ब्राह्मणश्रेष्ठा, तू इथे का आलास ते सांग,' असं विचारल्यावर त्या ब्राह्मणाने नमस्कार केला.
अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफला क्रिया । अद्य मे पितरस्तृप्ता दुर्लभात्तव दर्शनात्
'आज माझा जन्म सफल झाला, आज माझ्या कृती सफल झाल्या; आज माझे पितर तृप्त झाले, कारण मला तुमचं दुर्मिळ दर्शन मिळालं.'
यथोक्तं च कृतं श्राद्धं द्विजाश्चैव सुभोजिताः । कुटुंबिनां तु सर्वेषां भोजनं कारितं तथा
'जसं सांगितलं तसं श्राद्ध केलं, आणि ब्राह्मणांना छान जेवायला घातलं; घरातल्या सगळ्यांनाही जेवण दिलं.'
भोजनानंतरं प्राप्ता शुनी तत्र उवाच ह । अस्माकं तु गृहे ह्येको बलीवर्दस्तु वर्त्तते
जेवण झाल्यावर तिथे ती कुत्री बोलली: 'आमच्या घरात एक बैल आहे.'
तं पतिं प्रतिवाक्यं यद्दिवज मत्तः शृणुष्व तत् । गृहेस्थितं दुग्धभांडमहिना दूषितं मया
'पती, मी तुला जे सांगते ते ऐक: घरात असताना मी दूधाच्या भांड्यात विष घातलं.'
दृष्टं मे महती चिंता तदा जाता न संशयः । अनेन पयसा चैव पक्वमन्नं यदा भवेत्
'हे पाहून मला फार चिंता वाटली—यात शंका नाही; या दुधाने जेव्हा अन्न शिजवलं जाईल—'
तदात्र सर्वे विप्राश्च म्रियंते भोजनात्ततः । एवं विचार्य तत्स्वामिन्दुग्धं पीतं तदा मया
'तेव्हा इथले सगळे ब्राह्मण ते अन्न खाऊन मरतील. असं विचारून मी, मालकीण म्हणून, ते दूध स्वतः प्यायलं.'
तदा दृष्टं तु वध्वा वै तया मे ताडनं कृतम् । चरामि तेन संभग्ना किं करोमि सुदुःखिता
'तेव्हा वहिनीने हे पाहिलं आणि मला मारलं; तिच्यामुळे जखमी होऊन मी भटकतेय—मी काय करू, मी फार दुःखी आहे.'
तस्या दुःखं तु संस्मृत्य वृषः प्राह शुनीं प्रति । शृणु शुनि प्रवक्ष्यामि मम दुःखस्य कारणम्
तिचं दुःख आठवून बैलाने त्या कुत्रीला सांगितलं: 'ऐक कुत्री, मी माझ्या दुःखाचं कारण सांगतो.'
अस्याहं तु पिता साक्षात्पूर्वजन्मनि वै शुनि । अद्य वै भोजिता विप्रा दत्तमन्नं तु भूरिशः
'हे कुत्री, मी पूर्वजन्मी तिचा वडील होतो; आज ब्राह्मणांना जेवायला घातलं, आणि भरपूर अन्न दिलं.'
न तृणं नोदकं चैव ममाग्रे संनिवेदितम् । तेन दुःखेन मे दुःखं जातं बहुतरं तदा
'पण मला कधीच गवत किंवा पाणी समोर दिलं नाही; त्या दुःखामुळे माझं दुःख आणखी वाढलं.'
एतत्कथानकं श्रुत्वा रात्रौ निद्रामवाप न । मम चिंता तु तत्रैव जाता वै ऋषिसत्तम
ही गोष्ट ऐकल्यावर मला रात्री झोपच आली नाही; माझं मन खूप अस्वस्थ झालं, हे ऋषिश्रेष्ठ.
वेदाध्ययनशीलोऽहं कुशलो वेदकर्मणि । अनयोश्च महद्दुःखं किं करोमीति चिंतयन् । आगतस्त्वत्समीपे तु ममकष्टं निवारय
मी वेदाध्ययनात आणि वेदकर्मात कुशल आहे; पण या दोघांचं मोठं दुःख पाहून मी काय करावं, असं विचार करत होतो. म्हणून मी तुझ्याकडे आलो आहे, कृपया माझं दुःख दूर कर.
ऋषिरुवाच- उग्रजन्मन्शृणुष्व त्वं पूर्वजन्मनि यत्कृतम् । अयं वै तु द्विजश्रेष्ठो कुंडने नगरे शुभे
ऋषी म्हणाले: हे उग्रजन्मा, पूर्वजन्मी काय घडलं होतं ते ऐक. हा श्रेष्ठ ब्राह्मण कुंडन या पवित्र नगरीत राहत होता.
मासे भाद्रपदे चैव पंचमी या समागता । तद्व्रतं तेन नाज्ञातं पितुः श्राद्धादिकारणात्
भाद्रपद महिन्यातली पाचवी तिथी आली, तेव्हा वडिलांच्या श्राद्धासाठी आणि इतर विधींसाठी त्याने ते व्रत पाळलं नाही.
स्त्रीधर्मेण तु संप्राप्ता क्षयहेतु तदानघ । तया चैव कृतं सर्वं ब्राह्मणानां च भोजनम्
त्याच्या पत्नीने मात्र स्त्रीधर्माप्रमाणे ते व्रत केलं आणि सर्व ब्राह्मणांसाठी जेवण तयार केलं.
न ज्ञातं च कृतं तेन पापिष्ठेन दुरात्मना । प्रथमेऽहनि चांडाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी
त्या पापी आणि दुष्ट माणसाने हे सर्व अज्ञानात केलं. पहिल्या दिवशी ती चांडाळी झाली; दुसऱ्या दिवशी ब्राह्मणहत्यारी झाली.
तृतीये रजकी प्रोक्ता चतुर्थेऽहनि शुध्यति । तेन पापेन सा जाता शुनी स्वगृहचारिणी । बलीवर्दस्त्वयं जातः कर्मणानेन सुव्रत
तिसऱ्या दिवशी तिला धोबिणी म्हणतात; चौथ्या दिवशी ती शुद्ध झाली. त्या पापामुळे ती आपल्या घरात भटकणारी कुत्री झाली. आणि हा त्या कर्मामुळे बैल झाला, हे सुव्रता.
उग्रजन्मोवाच- व्रतं दानं तथा यज्ञं तीर्थं वाममसुव्रत । ब्रूहि येन विशेषेण मुक्तिः पित्रोर्भवेन्मम
उग्रजन्म म्हणाला: हे सुव्रता, कोणतं व्रत, दान, यज्ञ किंवा तीर्थ विशेष करून माझ्या आई-वडिलांना मुक्ती देईल, ते सांग.
ऋषिरुवाच- मासे भाद्रपदे शुक्ले जायते ऋषिपंचमी । रजसा विकृतं पापं नश्यते करणाद्यतः
ऋषी म्हणाले: भाद्रपद महिन्यातल्या शुद्ध पक्षात ऋषिपंचमी येते. ते व्रत केल्याने रजामुळे झालेलं पाप नष्ट होतं.
पुत्रपौत्रप्रदात्री च पितॄणां मुक्तिदायिनी । नद्या कूपे तडागे वा ब्राह्मणस्य गृहे तथा
हे व्रत पुत्र आणि नातवंडं देतं, आणि पितरांना मुक्ती मिळवून देतं. नदी, विहीर, तलाव किंवा ब्राह्मणाच्या घरी कुठेही हे करता येतं.
गोमयं मंडलं कुर्यात्कुंभं तत्रैव विन्यसेत् । तस्योपरि न्यसेत्पात्रमृषिधान्येन पूरितम् 6.77.
गायचं शेण लावून मंडळ करावं आणि त्यावर कुंभ ठेवावा. त्या कुंभावर ऋषींना अर्पण करावं असं धान्याने भरलेलं पात्र ठेवावं.
यज्ञोपवीतसूत्रं च सहिरण्यं फलं तथा । स्थाप्याश्च ऋषयः सप्त सुखसौभाग्यदायकाः
त्यावर यज्ञोपवीत, सोनं आणि फळ ठेवावं. सुख आणि सौभाग्य देणारे सात ऋषी तिथे स्थापना करावेत.
आवाहयित्वा ते सर्वे पूजनीया व्रतस्थितैः । नैवेद्यमृषिधान्यं च ऋषिधान्यं तु भोजनम्
सर्व ऋषींचं आवाहन करून, व्रत करणाऱ्यांनी त्यांची पूजा करावी. ऋषींना अर्पण करण्यासाठी ऋषिधान्याचं नैवेद्य द्यावं.
एकभक्तेन कर्तव्यमृषीणामर्चनं तदा । पूजयेत्परया भक्त्या मंत्रेण विधिपूर्वकम्
एक वेळचं जेवण करून ऋषींची पूजा करावी. योग्य मंत्र आणि विधीने, अत्यंत भक्तीभावाने त्यांना पूजावं.