विप्रा विसर्जिताः सर्वे आशीर्वादपरायणाः । गोत्रिणां बांधवानां च अन्येषां च बुभुक्षताम्
सर्व ब्राह्मणांना निरोप दिला, ते आशीर्वाद देण्यात मग्न झाले; त्याने आपल्या गोत्रातील नातेवाईक आणि इतर भुकेल्या लोकांनाही अन्न दिले.
दत्तमन्नं तदा तेन भोजने विधिपूर्वकम् । निशायां तु कुटीद्वारे उपविष्टो यदा तदा
त्याने सर्वांना विधीप्रमाणे अन्न दिले; मग रात्री, तो आपल्या झोपडीच्या दारात बसला.
ब्राह्मण्या वारि संगृह्य पादप्रक्षालनं कृतम् । तदा शुनी बलीवर्दौ परस्परमभाषताम्
त्याच्या पत्नीने पाणी आणून त्याचे पाय धुतले; त्यानंतर श्वान आणि बैल एकमेकांशी बोलू लागले.
शृणु कांत वचो मह्यं यादृक्कृतवती वधूः । तादृशं संप्रवक्ष्यामि नान्यथा प्रब्रवीम्यहम्
प्रिय, ऐक, त्या स्त्रीने माझ्याशी काय केले ते मी तुला सांगतो; जसे घडले तसेच सांगतो, काहीही वेगळे सांगत नाही.
कदाचिद्दैवयोगेन गताहं पुत्रसद्मनि । तत्रस्थितं पयः पातुं वध्वा दृष्टं न तत्पुनः
कधीतरी दैवयोगाने मी पुत्राच्या घरात गेलो; तिथे उभा असताना मी पाहिले की सून दूध पित होती, पण पुन्हा तसे झाले नाही.
पीतं पयस्तु सर्पेण तद्दृष्टं तु मया पुनः । पश्चात्पीतं मया सम्यक्दृष्टं वध्वा तदा पुनः
दूध सापाने पिले, ते मी पाहिले; नंतर मी पाहिले की सून नीट दूध पित होती.
तेन संपर्कदोषेणकटिर्भग्ना च मे सदा । तेन दुःखेन भो स्वामिन्जाताहं दुःखभागिनी । भग्ना कटिश्च संजाता ह्याहारो नैव रोचते
त्याच्या स्पर्शामुळे माझा कटी नेहमी तुटलेला आहे; त्या वेदनेमुळे, स्वामी, मी दुःख भोगणारी झाले आहे, कटी तुटल्यामुळे आता अन्न आवडत नाही.
बलीवर्द्द उवाच- शृणु त्वं शुनि वक्ष्यामि मम दुःखस्य कारणम् । अस्मिन्वै दिवसे प्राप्ते ब्राह्मणानां तु भोजनम्
बैल म्हणाला: श्वान, ऐक, मी माझ्या दुःखाचे कारण सांगतो. आजच्याच दिवशी, ब्राह्मणांना अन्न दिले गेले.
कारितं मम पुत्रेण मम चिंता तु नो कृता । नोदकं न तृणं चैव न दत्तं केनचित्क्वचित्
माझ्या मुलाने विधी केले, पण त्याने माझी आठवणच काढली नाही; कुणीही, कुठेही मला पाणी किंवा गवताचं पातंही दिलं नाही.
अनाहारोह्यहं पापी बद्धोऽस्मिन्पापभावितः । पूर्वपापविशेषेण जातं शुनि न संशयः
मी पापी आहे, उपाशी आहे, आणि इथे पापामुळे बांधला गेलो आहे; पूर्वजन्मी केलेल्या एका विशेष पापामुळे मी कुत्रा म्हणून जन्माला आलो, यात शंका नाही.
तद्वाक्यं तु तदा देवि श्रुतं पुत्रेण धीमता । ममायं तु पिता साक्षाज्जातो मम गृहे पशुः
त्या वेळी, हे देवी, त्या बुद्धिमान मुलाने ते शब्द ऐकले: 'हा माझा वडीलच आहेत, जे माझ्याच घरात प्राणी म्हणून जन्मले आहेत.'
इयं तु जननी साक्षान्मम चैव न संशयः । दैवयोगाच्छुनी जाता किं करोमि सुनिश्चयम्
'आणि ही माझी आईच आहे, यात काहीच शंका नाही; दैवाच्या योगाने ती कुत्री म्हणून जन्मली आहे. मी काय करू? हे निश्चित आहे.'
एवं विचार्यासौ विप्रो नैव निद्रामवाप सः । रात्रौ चिंतापरो भूत्वा स्मरन्विश्वेश्वरं परम्
असं विचार करत तो ब्राह्मण रात्री झोपूच शकला नाही; रात्रभर चिंता करत तो सर्व विश्वाचे परमेश्वर आठवत राहिला.
नानाधर्मपरोऽहं च ममैवं च कथं शुभम् । विचारयित्वा च ततो रात्रौ सुप्तस्तदा पुनः
'मी कितीतरी धर्माचं पालन करणारा आहे, तरीही माझं भलं कसं होईल?' असं विचार करून, त्या रात्री तो पुन्हा झोपला.
प्रभाते विमले प्राप्ते ऋषीणां पुरतो गतः । तेषां मध्ये वसिष्ठेन तस्य सुस्वागतं कृतम्
शुद्ध सकाळ झाली तेव्हा तो ऋषींच्या समोर गेला; त्यांच्यात वसिष्ठांनी त्याचे मनापासून स्वागत केले.
ब्रूहि त्वं ब्राह्मणश्रेष्ठ तवागमनकारणम् । इति पृष्टस्तदा विप्रः प्रणाममकरोत्तदा
'ब्राह्मणश्रेष्ठा, तू इथे का आलास ते सांग,' असं विचारल्यावर त्या ब्राह्मणाने नमस्कार केला.
अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफला क्रिया । अद्य मे पितरस्तृप्ता दुर्लभात्तव दर्शनात्
'आज माझा जन्म सफल झाला, आज माझ्या कृती सफल झाल्या; आज माझे पितर तृप्त झाले, कारण मला तुमचं दुर्मिळ दर्शन मिळालं.'
यथोक्तं च कृतं श्राद्धं द्विजाश्चैव सुभोजिताः । कुटुंबिनां तु सर्वेषां भोजनं कारितं तथा
'जसं सांगितलं तसं श्राद्ध केलं, आणि ब्राह्मणांना छान जेवायला घातलं; घरातल्या सगळ्यांनाही जेवण दिलं.'
भोजनानंतरं प्राप्ता शुनी तत्र उवाच ह । अस्माकं तु गृहे ह्येको बलीवर्दस्तु वर्त्तते
जेवण झाल्यावर तिथे ती कुत्री बोलली: 'आमच्या घरात एक बैल आहे.'
तं पतिं प्रतिवाक्यं यद्दिवज मत्तः शृणुष्व तत् । गृहेस्थितं दुग्धभांडमहिना दूषितं मया
'पती, मी तुला जे सांगते ते ऐक: घरात असताना मी दूधाच्या भांड्यात विष घातलं.'
दृष्टं मे महती चिंता तदा जाता न संशयः । अनेन पयसा चैव पक्वमन्नं यदा भवेत्
'हे पाहून मला फार चिंता वाटली—यात शंका नाही; या दुधाने जेव्हा अन्न शिजवलं जाईल—'
तदात्र सर्वे विप्राश्च म्रियंते भोजनात्ततः । एवं विचार्य तत्स्वामिन्दुग्धं पीतं तदा मया
'तेव्हा इथले सगळे ब्राह्मण ते अन्न खाऊन मरतील. असं विचारून मी, मालकीण म्हणून, ते दूध स्वतः प्यायलं.'
तदा दृष्टं तु वध्वा वै तया मे ताडनं कृतम् । चरामि तेन संभग्ना किं करोमि सुदुःखिता
'तेव्हा वहिनीने हे पाहिलं आणि मला मारलं; तिच्यामुळे जखमी होऊन मी भटकतेय—मी काय करू, मी फार दुःखी आहे.'
तस्या दुःखं तु संस्मृत्य वृषः प्राह शुनीं प्रति । शृणु शुनि प्रवक्ष्यामि मम दुःखस्य कारणम्
तिचं दुःख आठवून बैलाने त्या कुत्रीला सांगितलं: 'ऐक कुत्री, मी माझ्या दुःखाचं कारण सांगतो.'
अस्याहं तु पिता साक्षात्पूर्वजन्मनि वै शुनि । अद्य वै भोजिता विप्रा दत्तमन्नं तु भूरिशः
'हे कुत्री, मी पूर्वजन्मी तिचा वडील होतो; आज ब्राह्मणांना जेवायला घातलं, आणि भरपूर अन्न दिलं.'
न तृणं नोदकं चैव ममाग्रे संनिवेदितम् । तेन दुःखेन मे दुःखं जातं बहुतरं तदा
'पण मला कधीच गवत किंवा पाणी समोर दिलं नाही; त्या दुःखामुळे माझं दुःख आणखी वाढलं.'
एतत्कथानकं श्रुत्वा रात्रौ निद्रामवाप न । मम चिंता तु तत्रैव जाता वै ऋषिसत्तम
ही गोष्ट ऐकल्यावर मला रात्री झोपच आली नाही; माझं मन खूप अस्वस्थ झालं, हे ऋषिश्रेष्ठ.
वेदाध्ययनशीलोऽहं कुशलो वेदकर्मणि । अनयोश्च महद्दुःखं किं करोमीति चिंतयन् । आगतस्त्वत्समीपे तु ममकष्टं निवारय
मी वेदाध्ययनात आणि वेदकर्मात कुशल आहे; पण या दोघांचं मोठं दुःख पाहून मी काय करावं, असं विचार करत होतो. म्हणून मी तुझ्याकडे आलो आहे, कृपया माझं दुःख दूर कर.
ऋषिरुवाच- उग्रजन्मन्शृणुष्व त्वं पूर्वजन्मनि यत्कृतम् । अयं वै तु द्विजश्रेष्ठो कुंडने नगरे शुभे
ऋषी म्हणाले: हे उग्रजन्मा, पूर्वजन्मी काय घडलं होतं ते ऐक. हा श्रेष्ठ ब्राह्मण कुंडन या पवित्र नगरीत राहत होता.
मासे भाद्रपदे चैव पंचमी या समागता । तद्व्रतं तेन नाज्ञातं पितुः श्राद्धादिकारणात्
भाद्रपद महिन्यातली पाचवी तिथी आली, तेव्हा वडिलांच्या श्राद्धासाठी आणि इतर विधींसाठी त्याने ते व्रत पाळलं नाही.